قشر جوان در هر جامعهای به لحاظ برخورداری از توان، انرژی و استعدادهای فراوان قادر است، نقش تعیین كنندهای در آینده آن جامعه داشته باشد و جوانان در هر جامعهای سرمایه اصلی آن جامعه محسوب میگردند كه میتوانند زمینههای رشد و پیشرفت آن جامعه را در عرصههای مختلف علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، هنری،ورزشی و... فراهم نمایند. در كشور ما نیز نسل جوان، سهم بزرگی از تحولات و پیشرفتهای كشور را بر عهده داشته و شاهد حضور جوانان در عرصههای مختلف از شكلگیری انقلاب گرفته تا پیروزی آن و پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده و هستیم. نوشتار حاضر كنكاشی است هر چند مختصر در خصوص نقش جوانان در شكلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی، در بررسی و تحلیل این موضوع، نگاهی خواهیم داشت به نحوه برخورد رژیم گذشته با جوانان و ویژگیهای جوانان قبل از انقلاب تا درك صحیحی از چرایی حضور جوانان در شكل گیری انقلاب اسلامی و همراه شدن آنان با اهداف انقلاب اسلامی داشته باشیم سپس عرصهها و مراكز اصلی حضور جوانان و فعالیت آنان در شكل گیری انقلاب اسلامی را مورد ارزیابی قرار میدهیم و در پایان نقش جوانان در انقلاب اسلامی را از دیدگاه امام خمینی (ره) از نظر میگذرانیم.
جوانان و رژیم گذشته
جوانان در رژیم گذشته مورد بیمهری قرار گرفته و توانمندیها و تواناییهای آنان نادیده گرفته میشد. خلاقیت، نوآوری و... جایی در رژیم گذشته نداشت، دغدغه اصلی آن رژیم، حاكم ساختن فرهنگ غربی در كشور و گرایش به غرب تحت لوای رسیدن به تمدن و پیشرفت بود با چنین تفكری فرهنگ دینی و ملی مورد بی توجهی قرار گرفته و با ارزشها و باورهای دینی مقابله میشد و تلاش نمودند جوانان را با تشویق به فساد و مراكز فحشاء و دامن زدن به آن، نسبت به فرهنگ و سرنوشت كشور بیتفاوت نموده و فكر و خلاقیت را از جوانان گرفته و این عناصر سازنده كشور را به عناصری بیتأثیر و بیمصرف تبدیل سازند مرحوم امام در این باره فرمودند: «اصل برنامه این بوده است كه جوانهای ما را به فساد بكشند برای اینكه مبادا یك قدرتی در مقابلشان قیام كند... اینها میخواستند هر فكری را كه احتمال بدهند كه این فكر در مقابل آنهاست از بین ببرند... مراكز فسادی كه سرتاسر مملكت بود جوانها را مشغول میكرد به امور شهوانی كه به كلی افكار را از دستشان میگرفت.»[1] «آنها بنا داشتند جوانهای ما را فاسد كنند تا اینكه بی تفاوت بشوند راجع به مسایل خودشان و هر قضیهای و هر بلایی سرشان بیاید... این جوان دیگر نمیتواند فكر بكند به این كه سر مملكت چه آمده است.»[2] در چنین شرایطی نهضت اسلامی و آرمانهای بلند امام (ره) موجب آگاهی و بیداری جوانان شد، آنان هویت از دست رفته خویش را در این نهضت یافتند و امام (ره) به آنان شخصیت و هویت بخشید، آنان كه میدیدند منابع سرشار كشور پیش چشمان ملت توسط اجانب به یغما برده شده و دولتمردان وقت تنها به فكر عیش و نوش خویش هستند و توجهی به كشور و مردم ندارند، سعادت و رهایی از چنگال ظلم و بیعدالتی را در آرمانهای بلند امام یافتند و نهضت اسلام خواهی و عدالت طلبی امام را با دل و جان همراهی كردند و به تعبیر زیبای شهید مطهری ندای امام خمینی (ره) از قلب فرهنگ و از اعماق تاریخ و از ژرفای روح این ملت بر میخاست، مردمی كه در طول چهارده قرن حماسه محمد، علی، زهرا، حسین، زینب، سلمان، ابوذر... و صدها هزار زن و مرد دیگر را شنیده بودند و این حماسهها با روحشان عجین شده بود، بار دیگر همان ندای آشنا را از حلقوم این مرد شنیدند علی را و حسین را در چهره او دیدند او را آینه تمام نمای فرهنگ خود كه تحقیر شده بود تشخیص دادند، امام چه كرد؟ او به مردم شخصیت داد، خود واقعی و هویت اسلامی آنها را به آنان بازگرداند، آنها را از حالت خودباختگی خارج كرد این بزرگترین هدیهای بود كه رهبر به ملت داد او توانست ایمان از دست رفته مردم را به آنها بازگرداند و آنها را به خودشان مؤمن كند.»[3] مراكز اصلی حضور جوانان در شكل گیری انقلاب اسلامی
سه مركز عمده در روند انقلاب اسلامی نقش تعیین كنندهای داشتند، این مراكز كه پایگاهها و كانونهای اصلی مبارزه و انقلاب بودند در تعمیق و گسترش آرمانها و شعارهای انقلاب اسلامی و پیشبرد نهضت تأثیر بسزایی داشتند و مراكز اصلی حضور جوانان در شكلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی محسوب میشدند بگونهای كه نام این مراكز تداعی كننده حضور پرشور جوانان و آمیخته با نام آنان بود. این سه مركز عبارت بودند از مسجد، حوزه علمیه و دانشگاه كه ما به صورت گذرا اشارهای خواهیم داشت به نقش جوانان در این مراكز، در پیشبرد اهداف انقلاب و به ثمر رساندن آن؛
الف) مساجد
مساجد یكی از مراكز و پایگاههای اصلی در روند شكلگیری انقلاب اسلامی بودند فعالیتهای مختلف مبارزین به ویژه جوانان در مساجد و نماز جماعت، سخنرانی،ارشاد و تبلیغ، تجهیز مبارزان انقلابی و اطلاع رسانی این نهاد مقدس را به عنوان اصلیترین پایگاه نهضت قرار داد و مسجد توانست نقش دیرینه خود را در صدر اسلام بازیابد.[4] روحانیت مبارز در سنگر محراب و منبر به تبیین تفكر سیاسی اسلام و نشر اهداف نهضت و افشاگری در زمینه فجایع رژیم ستمشاهی و آثار شوم سلطه خارجی و توطئههای استكبار جهانی پرداخت و با بازگو كردن بیانیهها و اعلامیهها و سخنان رهبر انقلاب، آگاهی مردم به ویژه نسل جوان را نسبت به آرمانهای اسلامی و فجایع نظام ستمشاهی رشد و تعمیق بخشید. حضور جوانان در مساجد و ارتباط آنان با روحانیت مساجد را در متن مبارزات مردمی قرار داده بود نیكی آركدی نویسنده و محقق آمریكایی معتقد است «طبقه وسیعی از تحصیل كردهها، دانشجویان طبقه سیاسی جدید و تهیدستان شهری تحت تأثیر و سازماندهی مساجد ستون فقرات سیاست نوین مردمی را فراهم ساختند.»[5] حضور جوانان در مساجد و فعالیتهای مختلف مبارزاتی آنان و نقش محوری مساجد در پیشبرد اهداف نهضت اسلامی، موجبات نگرانی رژیم را فراهم نمود از این تلاش مینمود كه با ترفندهای مختلف از جمله ایجاد پایگاههای موازی برای تجمع جوانان مثل سینماها كانونهای باصطلاح هنری و رواج فساد، دستگیری روحانیون و ائمه جماعات، تحت كنترل درآوردن برنامههای مساجد و نظارت شدید بر مساجد، شكستن حرمت مساجد و مسدود كردن و تعطیل نمودن مساجد و... در نقش مساجد خلل ایجاد نماید و آن را از محوریت مبارزات دور نموده و جوانان را از مساجد باز دارد[6] اما هیچ كدام از شگردهای رژیم نتوانست در جایگاه محوری مساجد تزلزلی ایجاد نماید و مساجد كماكان بعنوان پایگاه اصلی مبارزات ایفای نقش میكردند. روحانیون و ائمه جماعات در دوران انقلاب از مساجد برای سازماندهی و هدایت مبارزات مردمی، اطلاع رسانی و آگاهی بخشی به مردم به ویژه نسل جوان و... بهره میبردند و با تقسیم مناطق و پایگاه قرار دادن هر مسجد در آن منطقه حركات نهضت را هماهنگ میكردند در تهران مسجد قبا مركزیت این تشكیلات بود كه تحت نظر شهید دكتر مفتح اداره میشد، مسجد جلیلی به امامت آیت الله مهدوی كنی، مسجد امیرالمؤمنین به امامت آیت الله موسوی اردبیلی، مسجد لرزاده به امامت حجت الاسلام عمید زنجانی، مسجد رستم آباد به امامت حجت الاسلام شاه آبادی (ره)، مسجد ارك، مسجد جاوید، مهدیه تهران و... از مراكز فعال تجمع و سازماندهی نیروها و چاپ و نشر اعلامیهها و نوارهای انقلابی بود حضور و فعالیت جوانان به این مراكز عبادی و سیاسی پویایی و رونق خاصی بخشیده بود به عنوان نمونه مسجد رستم آباد در شمیران از سال 1350 كانون مبارزه و تربیت جوانان بود و سازماندهی و رهبری گروه حزب الله در این مسجد انجام میشد.[7] همچنین در سایر شهرها مساجد كانون اصلی مبارزه و مركزی برای حضور و فعالیت جوانان بوده و سازماندهی فعالیتهای مبارزاتی و گروههای مبارزه در این مراكز صورت میگرفت.[8] حوزه علمیه و مدارس علوم دینی
یكی دیگر از عرصههای حضور جوانان در نهضت اسلامی حوزههای علمیه و مدارس علوم دینی بود كه جوانان متدین و آگاه را خود پرورش داده بود و آنان تحت هدایت و راهنمایی علمای بزرگ به مقابله و مبارزه با رژیم میپرداختند. حوزه با همه موجودیت خود از مراجع تقلید گرفته تا اساتید و طلاب جوان پشت سر رهبری نهضت قرار گرفت و حمایت بیدریغ خود را بنابر رسالت خویش نثار نهضت كرد. طلاب حوزه علمیه با ایجاد شبكههای ارتباطی مستقیم با اقشار و گروههای مختلف، پیام نهضت و رهبری آن را در سطح جامعه منتشر نمودند و نقش زیادی در پیشبرد اهداف نهضت ایفا كردند.»[9] «پایگاه اصلی طلاب جوان انقلابی در قم مدرسه فیضیه، حجتیه، خان، حقانی و مسجد امام حسن عسگری ـ علیه السّلام ـ بود كه به مناسبتهای مختلف مورد تجاوز ساواك قرار میگرفت در این میان، مدرسه فیضیه پایگاه اصلی تلقی میشد و تا سال 54 كه كاملاً تعطیل شد، هر از چندی مورد حمله نیروهای ساواك قرار میگرفت.»[10] در سایر شهرها نیز مدارس علمیه از كانونهای اصلی مبارزه محسوب میشدند در اینجا به نمونههایی از فعالیت طلاب جوان حوزه علمیه در پیوندی انقلاب اسلامی اشارهای گذرا خواهیم داشت؛
الف) در مقابله با «انقلاب سفید» و رفراندم رژیم، طلاب حوزههای علمیه و مدارس علوم دینی آنچنان حضور پرشوری داشتند كه مأموران انتظامی در قم به مدرسه فیضیه حمله كرده و در صحن مدرسه به تیراندازی و مجروح كردن طلاب پرداختند و از رفت و آمد طلاب و روحانیون به خیابانها به شدت جلوگیری كرده، مدارس علوم اسلامی را در محاصره قرار داده و هیچ كس را نمیگذاشتند از مدرسه خارج شود[11] در تهران نیز بسیاری از روحانیون و طلاب و تعدادی از دانشجویان را دستگیر نمودند و مورد ضرب و شتم قرار دادند در مشهد نیز رژیم مجبور به محاصره مدارس علوم دینی و منازل علماء و مسجد گوهرشاد شد.[12][1] . صحیفه نور، ج 7، ص 269.
[2] . صحیفه نور،ج 9 ص 138.
[3] . مطهری، مرتضی، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران،انتشارات صدرا، چاپ چهارم، 1368،ص 119 و 120.
[4] . میزبانی، مهناز، صدری، منیژه، نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامی، 1382 ص 11.
[5] . آر، كدی، نیكی، بررسی تطبیقی انقلاب مشروطیت و انقلاب اسلامی، ترجمه حسینعلی نوذری، روزنامه ایران، 18/6/75.
[6] . میزبانی، مهناز، صدری، منیژه، نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی، پیشین، ص 69 تا 141 (متن اسناد تلاش رژیم برای به انزوا كشیدن مساجد و دور كردن جوانان و گزارشهای ساواك از فعالیتهای مساجد مختلف).
[7] . میزبانی، مهناز، صدری، منیژه، نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی، پیشین، ص 45 ـ47.
[8] . ر. ك: نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی، پیشین، اسناد ساواك، ص 69 تا 141.
[9] . حمید زنجانی، عباسعلی، گزیده انقلاب اسلامی و ریشههای آن، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ص 24 و 25.
[10] . جعفریان، رسول،جریانها و جنبشهای مذهبی ـ سیاسی ایران سالهای 1320 ـ 1357، تهران مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1381، ص 149.
[11] . روحانی، سید حمید، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی (ره) ، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامی، 1376، ج 1، ص 250 و 251.
[12] . روحانی، سید حمید، پیشین، ج 1، ص 267 و 268.
