نیابت خاص و عام
بعد از آغاز غیبت صغری، امام مهدى - عجل الله تعالی فرجه الشریف- افرادى امین و مورد اعتماد را با نام و نشانى خاص كه بین شیعیان شناخته شده بودند، به عنوان نایب خویش در بین مردم، انتخاب كردند. این افراد، واسطه ى آن حضرت و شیعیان بودند و یكى بعد از دیگرى، عهده دار منصب نیابت شدند.
عمده ترین وظایف این افراد عبارت بود از:
1- انتقال سؤال ها و مشكلات مردم به محضر امام زمان-علیه السلام- و رساندن جواب آن حضرت به مردم.
2- بر طرف كردن مشكلات علمى یا اقتصادى و اجتماعى شیعیان.[1]
3- سازمانْ دهى و كلا و اخذ و توزیع اموال متعلّق به امام-علیه السلام- در میان مردم.[2]
4- مبارزه با مدّعیان دروغین نیابت و وكالت امام مهدى (عج).[3]
5- مسئولیت هاى دیگرى كه از سوى امام زمان (عج) بر عهده ى آنان گذاشته مى شد.
نایبان خاصّ امام زمان (عج) در زمان غیبت صغری چهار نفر بودند: عثمان بن سعید; محمد بن عثمان; حسین بن روح; على بن محمد سمرى. هر یك از اینان در شهرهاى مختلف، براى خود، نمایندگانى داشتند.[4]
فرمانى كه حضرت صاحب الامر (عج) چند روز قبل از وفات آخرین نائبش در غیبت صغری (على بن محمد سمرى) به وی فرمود این بود:
بسم الله الرحمن الرحیم. اى على بن محمّد سمرى! خدا عظیم گرداند اجر برادران تو را در مصیبت تو. تا شش روز دیگر از دنیا مفارقت خواهى كرد. پس كارهاى خود را جمع كن و وصى و قائم مقام از براى خود قرار مده كه غیبت تامه، واقع شده است.[5]
نیابت خاص در عصر غیبت كبری!
چرا امام مهدى (عج) در زمان غیبت كبری نایب خاص ندارد؟
در پاسخ این سوال، باید گفت اوّلا، همان گونه كه در صفحات قبلى گفته شد، غیبت صغری مقدمه اى براى آغاز غیبت كبری بود و در این دوره، نائبان خاص، وظیفه داشتند تا شیعیان را آماده غیبت امام-علیه السلام- كنند. در همین مدّت غیبت صغری، شیعیان توانستند خود را براى ورود به مرحله ى جدید آماده كنند بنابراین، هدف اصلى از تعیین نواب خاص، تحقق یافته بود و دیگر نیازى به تعیین نایب خاص نبود; چون، با آغاز غیبت كبری ـ كه هدف از آن، حفظ جان امام، آزمایش مردم، آماده سازى مردم جهان براى قیام امام (عج) در آخرالزمان و... بود ـ تعیین نایب خاص، با اهداف و فلسفه ى غیبت تعارض پیدا مى كرد.
ثانیاً، در صورت استمرار تعیین نایب خاص، امكان داشت فرصت مناسبى ایجاد شود تا هر كس ادعاى نیابت امام زمان (عج) را بكند و صادق و كاذب مشتبه شود و البته این هم امكان نداشت كه خود حضرت هر بار ظاهر شود و اوّلا، معجزه اى بیاورد كه خود امام است و ثانیاً، براى هر عصرى، كسى را معرّفى كند.[6]
ثالثاً، شاید دلیل عدم تعیین نائب خاص، این بوده كه اگر نائب خاص تعیین مى شدند، دشمنان، آنان را آزاد نمى گذاشتند، بلكه آنان را شكنجه و زجر مى دادند یا......
نایبان عام
دین اسلام، آخرین دین الهى است كه توسط پیامبر اسلام-صلى الله علیه وآله- از سوى خداوند متعال براى هدایت انسان ها به سوى كمال و خوش بختى دنیوى و اُخروى، آورده شده است و باید همیشه كسى باشد كه به تبلیغ و ترویج این دین و هدایت جامعه به سوى كمال، بپردازد. بعد از پیامبر-صلى الله علیه وآله-امامان معصوم(علیهم السلام) عهده دار این وظیفه بودند و به ترویج دین اسلام مى پرداختند، لكن با آغاز غیبت كبری و مستور شدن امام مهدى (عج) باید كسى عهده دار نقش هدایت جامعه مى شد. ائمه ى معصومین(علیهم السلام) و بویژه امام مهدى (عج) قبل از آغاز غیبت كبری شرایط و ضوابط كلّى را براى رهبر جامعه در دوره ى غیبت بیان داشتند تا بعد از آغاز غیبت كبری، هر كس آن شرایط و ضوابط را كسب كرد، زعیم و مرجع شیعیان باشد. در اصطلاح، به این شخص، نایب عام گفته مى شود.
شرایطى كه از سوى ائمه(علیهم السلام) براى نایبان عام ذكر شده، عبارت است از این كه آنان باید از راویان احادیث اهل بیت(علیهم السلام)، فقیه، با تقوا، مطیع اوامر الهى، حافظ دین، مخالف با هواهاى نفسانى و... باشند.
این شرایط، در روایات مختلفى بیان شده است:
1- امام صادق-علیه السلام- به عمر بن حنظله مى فرماید: «مَنْ كان منكم مِمَّن روى حدیثنا و نظر فی حلالنا و حرامنا و عَرَف أحكامنا فَارْضوا به حكماً; فأنّی قد جعلته علیكم حاكماً;[7] هر كس از شما، حدیث ما را روایت كند و در حلال و حرام ما نظر افكند، و احكام ما را شناخته باشد، او را به عنوان حاكم قبول كنید; زیرا من، او را حاكم بر شما قرار دادم.».
2- امام صادق-علیه السلام- در حدیث دیگرى مى فرماید: «... فأمّا مَنْ كان من الفقهاء صائناً لنَفسه، حافظاً لدینه، مخالفاً على هواه، مطیعاً لأمر مولاه، فللعوام أن یقلدوه;[8] ... امّا هر كدام از فقها كه نگهدار نفس خود و حافظ دینش باشد و با هواهاى نفسانى مخالفت كرده، مطیع اوامر الهى باشد، عوام باید از او تقلید كنند...».
3- امام مهدى (عج) نیز در پاسخ به سؤالى كه از آن حضرت در مورد تكلیف شیعه در دوران غیبت، شده بود، مى فرماید: «امّا الحوادث الواقعه فارجعوا فیها إلى رواه حدیثنا; فأنّهم حجّتى علیكم و أنا حجه الله[9]...; امّا در حوادثى كه رخ مى دهد، به راویان احادیث ما مراجعه كنید. آنان، حجّت من بر شما هستند و من حجت خدا هستم...».
وظایف نایبان عام امام زمان (عج)
هر چند نبوّت با پیامبرى رسول گرامىاسلام - صلى الله علیه وآله- خاتمه یافته، ولى ختم نبوت، ختم راهنمایى الهى (وحى) است و نه ختم رهبرى الهى (یعنى امامت); چرا كه امامت و نبوت، دو منصب و دوشأن هستند كه احیاناً قابل تفكیك اند.»[10]و چون اسلام به عنوان آخرین دین و كامل ترین دین است، باید همیشه فردى براى هدایت و رهبرى جامعه وجود داشته باشد. بعد از پیامبر-صلى الله علیه وآله-این منصب، از سوى خداوند، به امامان معصوم-علیه السلام- واگذار شده است و چون آخرین امام (عج) مستور شده و غایب شده اند، براى اداره ى جامعه در دوره ى غیبت، نایبان عامى تعیین شده اند كه عهده دار وظیفه ى رهبرى جامعه در این دوره هستند; البته، معلوم است كه برخى از كمالات و مقامات ائمه ى معصومین(علیهم السلام) قائم به نفس قدسى آنان است، مانند ولایت تكوینى و علم غیب و... این نوع مقامات، نه نیابت بردار است و نه نیاز به این است كه در زمان غیبت، در این مناصب هم نیابتى باشد، امّا مناصب دیگر، از قبیل فتوا و بیان احكام الهى و منصب قضا و فصل خصومت و زعامت و رهبرى جامعه و اداره ى امور مملكت اسلامى، قطعاً، از وظایف نایب عام امام زمان-علیه السلام-به شمار مى آید. بنابراین، مى توان گفت، اساسى ترین و مهم ترین ویژگى نایبان عام، جانشینى پیامبر-صلى الله علیه وآله- و ائمه اطهار(علیهم السلام) است، بدین معنا كه چون نایب عام، قائم مقام امام است، پس خود به خود، همه ى رسالت ها و وظایف اجتماعى آنان به وى منتقل مى شود. امام صادق-علیه السلام-در این مورد مى فرماید: «علماء، وارثان انبیایند. این وراثت، براى درهم و دینار نیست، بلكه علم را به ارث گذاشته اند. پس كسى كه از آن علم بگیرد، بهره ى فراوانى نصیبش خواهد شد.».[11] مى توان گفت، اهم وظایف نایبان عام، از موارد زیر است:
1- استخراج و استنباط احكام از منابع
در این مورد قرآن كریم مى فرماید:
(وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا كَافَّهً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَه مِنْهُمْ طائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ);[12] شایسته نیست مومنین همگى كوچ كنند. پس چرا از هر گروهى از آنان، طایفه اى كوچ نمى كند تا در دین تفقّه یابند و به هنگام بازگشت به قوم خود، آنان را بیم دهند، شاید بترسند و خوددارى كنند؟»
بنابراین، نایبان عام، باید تفقّه در دین داشته باشند و مسائل اعتقادى، اخلاقى، فقهى، مشكلات جارى مردم،... را با رجوع به قرآن و سنّت و ادله ى عقلى، استباط كنند و امّت اسلامى را از قوانین بشرى بى نیاز كنند.
2- حافظ دین بودن
همان گونه كه در صفحات قبلى گذشت، یكى از شرایط نایب عام، حافظ دین بودن او است.
بنابراین، وى، باید دین را از تحریف منحرفان حفظ كند و با پاسخ دادن به شبهات، از نفوذ عقاید التقاطى و سست شدن احكام الهى، جلوگیرى كند.
3- ولایت و رهبرى
چون دین اسلام، دین جهانى است و احكام آن اعم از اقتصادى، سیاسى، قضایى، و... تا روز قیامت ادامه دارد و لازم الاجراء است. این دوام احكام، نظامى را مى طلبد كه تحقّق اهداف و احكام اسلامى را در زمان غیبت كبری تضمین كند و مسلم است كه تحقّق احكام اسلام جز از رهگذر حكومت اسلامى، امكان پذیر نخواهد بود و حكومت اسلامى، در صورتى اسلامى خواهد بود كه حاكم و رهبر آن حكومت، از میان فقهاى شایسته و واجد شرایط تعیین گردد. امام حسین-علیه السلام- مى فرماید: «مجارى الأمور و الأحكام على أیدى العلماء بالله الأمناء على حلاله و حرامه;[13] جریان امور و احكام، باید به دست علماى دانا به خدا و امناى بر حلال و حرام خدا باشد.».
در غیبت كبری خداوند حكیم، امّت اسلامى را به حال خود رها نكرده و آنان را بدون تكلیف نگذاشته است. این نایبان عام هستند كه وظیفه اداره و سرپرستى امّت اسلامى را بر عهده دارند و باید به این كار ادامه دهند تا آن را به حضرت صاحب الامر- عجل الله تعالی فرجه الشریف- تحویل دهند.

[1]. منتخب الاثر، ص 484 و 495.
[2]. نواب اربعه، عباس راسخى نجفى، ص 44، چاپ اوّل، 1366، چاپخانه ى فردین.
[3]. سیره پیشوایان، مهدى پیشوایى، ص 689، مؤسسه ى امام صادق(علیه السلام)، چاپ دوازدهم، 1380، قم.
[4]. گفتارهایى پیرامون امام زمان (عج)، سید حسن افتخارزاده، ص 63، انتشارات نیك معارف.
[5]. نواب اربعه، ص 134.
[6]. دادگستر جهان، ابراهیم امینى، ص 153.
[7]. بحارالأنوار، ج 2، ص 20.
[8]. وسائل الشیعه، ج 27، ص 131.
[9]. بحارالأنوار، ج 27، ص 140.
[10]. امامت و رهبرى، استاد مرتضى مطهرى، ص 8.
[11]. اصول كافى، ج 1، ص 42.
[12]. توبه: 122.
[13]. تحف العقول عن آل الرسول، ص 328.
مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
صفحه اصلی | درباره ما | ارتباط با ما

کلیه حقوق مادی و معنوی این سامانه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات میباشد
CopyRight © andisheqom.com 2001 - 2010