شاعران در عصر اهل بیت(ع)
زبان شعر و ادبیات همواره احساسی و شورانگیز بوده است و با چاشنی عاطفه برای بیان مطالب مورد نظر شاعر دارای نفوذ و تأثیر بوده است اگر منظور شاعر در گفتن شعر بیان مراتب توحید یا ترغیب و تحریص بر مكارم اخلاق از جهاد و عبادت و پاكدامنی یا مدح و ستایش پیغمبر و دیگر اولیای خدا باشد. این گونه شعر از آن منعی نشده و حتی خود ائمه اطهار - علیهم السلام- هم از این گونه اشعار سروده اند. اما اگر در شعر خیالات و افكار عاری از حقیقت و وصف زنان و ستایش اشخاص ناشایست و افتخارات بیهوده و هجو و تعرض به ناموس دیگران باشد این گونه اشعار مورد پذیرش اسلام و قرآن نیست. هم چنانكه خداوند متعال می فرماید : «والشعراء یتَّبِعُهُمُ الْغاوون»[1] كه منظور این دسته ازشعرا هستند . اما در ادامه همین آیه آمده است: « الا الذینَ آمنوا» [2] كه منظور شعرای اهل ایمان هستند شعرائی كه با اشعارشان دیگران را به صلاح فكر و عمل دعوت می كنند.
در دوره ائمه اطهار از هر دو نوع شاعران مذكور وجود داشته اند عده ای در مسیر ائمه اطهار و عده ای در راه حمایت از امویان یا عباسیان. حضرت آیت الله خامنه ای به نقل از كتاب «العباسیون الاوائل» می نویسد: « ادبیات در دلها اثر می گذاشت و مهر و گرایش مردم را به این یا آن دسته جلب می كرد . شاعران و سخنوران به منزله روزنامه های آن عصر بودند كه هر یك جهت گیری سیاسی و ویژه ای را مطرح می ساختند و از آن دفاع می كردند و با زبانی مؤثر و شیوه ای رساء دلائلی بر حقانیت گرایش سیاسی خود اقامه می نمودند و دلائل رقبای خود را مردود می ساختند.» [3] شاعران هواخواه علویان در قصاید خود كه غالباً سرشار از نوعی عاطفه شورانگیز ناشی از احساس مظلومیت است، استدلالهای شعرای عباسی را رد می كردند و برای حقانیت ادعای ائمه شیعه اشعاری ارائه می نمودند. برای نمونه سید حمیری به ماجرای غدیر اشاره می نمود: مَن كنتُ مولاه و هذا علیٌ مولاه فله یرضو ولم یقنعوا « هر كس من مولای اویم پس این علی او را مولاست و مخالفان بدین امر راضی و قانع نگشتند» می توان گفت: شعر و ادب شیعی در دوران ائمه عمدتاً به استدلال و بحث سیاسی و كلامی می پرداخت و از خیالبافی‌های رایج در مدیحه های فارسی روزگار ما اثری در آن نبود.» [4]
بعد از این مقدمه نسبتاً طولانی به ذكر چند تن از شاعران اهل بیت ـ علیهم السلام ـ می پردازیم:
- حسان بن ثابت: «حسان بن ثابت انصاری خزرجی در شهر مدینه متولد شد. او یكی از اصحاب رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ و شاعر مخصوص پیامبر بود. وقتی نور اسلام شبه جزیره عربستان را روشن كرد او اسلام آورد و شعرش را در خدمت پیامبر اسلام قرار داد. برخی گفته اند او اولین شاعر در عهد اسلام بود كه شعر دینی سروده است. امام علی ـ علیه السّلام ـ و اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ را مدح گفت. پیامبر خدا او را مشمول دعای خویش گردانید و به او فرمود: تا زمانی كه با اشعارش ما را یاری می دهی با روح القدس تأئید می شوی. او حدیث غدیر را به نظم آورد و در سال 54 هـ در مدینه وفات یافت.» [5]
از حسان بن ثابت دیوان شعری باقی مانده است.
- سید حمیری: اسماعیل بن محمد بن مزید ملقب به سید از قبیله حمیر از مشهور ترین ادباء و شعراء عرب و از اجلّ شعراء اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ بوده است. ابتدا جزء خوارج بود و سپس مذهب كیسانیه را برگزید و در نهایت به راه راست هدایت شد بیدار گشته و به جمع شیعه امامیه پیوست. [6] تولدش به سال 105 هـ در عمان بوده است و رشد نمو و زندگی اش در بصره. او با امام صادق ـ علیه السّلام ـ مصاحب شد و به دیدار امام كاظم ـ علیه السّلام ـ مشرف شد و طبق نقلی در سال 173 هـ در بغداد وفات یافت و همانجا مدفون شد. دیوان شعری از او بر جای مانده است.»[7]
- كمیت: كمیت بن زید بن خیس اسدی كوفی در سال 60 هـ در كوفه به دنیا آمد.[8] او خطیبی فقیه و ادیبی شجاع بود. برخی گفته اند بیش از 5000 بیت شعر سروده است و دیوان شعری هم از او باقی است.[9] كمیت از شعرائی بود كه به مدح ائمه اطهار می پرداخت و از مشهور ترین اشعار او به « هاشمیات»[10] می توان اشاره كرد.[11] این شاعر مورد توجه و عنایت خاص ائمه بوده است. از خود او روایت شده است كه می گوید: بر امام صادق ـ علیه السّلام ـ وارد شدم حضرت فرمود به خدا ای كمیت اگر مالی نزدمان بود به تو می دادیم. اما همان مطلبی را كه رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به حسان فرمود ما نیز همان را در مورد تو می گوئیم، آن حضرت فرمود: پیوسته روح القدس با توست تا زمانی كه با اشعارت از ما دفاع كنی»[12] كمیت از جمله شعرائی است كه محضر سه امام بزگوار یعنی امام سجاد ـ علیه السّلام ـ امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ را درك كرده است و با آنها ملاقات داشته است.[13] وفات او به سال 126 هـ . بوده است.[14]
- دعبل خزائی: « دعبل خزائی در سال 142 یا 148 هـ . در شهر كوفه به دنیا آمد. بعد از مدتی در بغداد ساكن شد او از بزرگان شعرا عرب در ایام خلافت عباسیان بوده است. او عالمی عالی المنزله بوده است كه دوران امام كاظم ـ علیه السّلام ـ را درك كرده با امام رضا ـ علیه السّلام ـ مصاحب بوده است و با امام جواد ـ علیه السّلام ـ هم ملاقات داشته است. او كتاب طبقات الشعراء را تألیف كرده و دیوان شعری هم دارد. در سال 246 و یا به قولی 245 در عراق وفات یافته است . در علت قتل او برخی گفته اند او معتصم را هجو كرد و معتصم او را كشت.»[15]
شیخ جواد قیومی در ارتباط با ملاقات دعبل خزائی با امام رضا ـ علیه السّلام ـ در شهر مرو می نویسد: « دعبل خزائی در شهر مرو بر آن حضرت وارد شد و گفت: ای پسر پیامبر من در مورد شما ( اهل بیت ) قصیده ای سروده و با خود سوگند یاد كرده ام كه قبل از تو آن را برای كسی نخوانم امام فرمود: آن را بخوان ( دعبل شعرش را خواند. امام ـ علیه السّلام ـ برای او دعا كرد سپس فرمود: آیا در اینجا دو بیت به قصیده ات اضافه نكنم تا به آنها شعرت را پایان دهی گفت: ای پسر پیامبر آری و آن حضرت دو بیت به آن قصیده اضافه نمود».[16]
- فرزدق: همام بن غالب[17] تحیمی بصری شاعر مشهور زمان امام سجاد ـ علیه السّلام ـ بوده است « او از بزرگترین شعراء عرب در دوره اموی بوده است كه در همه ابواب شعر تبحر داشته است به گونه ای كه علمای لغت در مورد او گفته اند: اگر اشعار فرزدق نبود یك سوم لغت عرب موجود نبود. در سال 20 هـ در بصره متولد شد. بعد از جنگ جمل پدرش او را به محضر علی ـ‌علیه‌السّلام ـ آورد و به حضرت عرض كرد كه او شاعر است. امام علی ـ علیه السّلام ـ به پدر فرزدق فرمود: « علمه القران» به او قرآن را بیاموز . از فرزدق دیوان شعری باقی مانده است.»[18]
علامه حلی می نویسد: در یك زمانی هشام بن عبدالملك به حج آمده بود. انبوه جمعیت به گونه ای بود كه هشام تلاش می كرد خود را به حجر الاسود برساند اما قادر نبود در این هنگام امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ كه خانه كعبه را طواف كرده بود به حجر الاسود رسید. مردم كنار رفتند تا حضرت به راحتی بتواند حجر الاسور را استلام كند. در این هنگام مردی از اهل شام به هشام گفت: این چه كسی است؟ هشام گفت: او را نمی شناسم. در این هنگام فرزدق گفت من او را می شناسم و شعر معروف خویش در مورد امام سجاد ـ علیه السّلام ـ را سرود.
هذا الَّذی تَعْرفُ البَطْحاءُ وَ طائه و البَیْتُ یَعْرِفهُ و الحِلُّ و الْحرمُ [19]
« این آقا كسی است كه (حتی) سنگ ریزه های (سرزمین مكه) جای پای او را می شناسند و خانه كعبه و حل و حرم با او آشنا هستند.»
نتیجه گیری: شعرائی كه در مدح ائمه اطهار- علیهم السلام- و بیان فضائل ایشان و ظلم و ستم هایی كه بر ایشان رفته بود شعر می سرودند همواره مورد توجه و عنایت ائمه بوده اند. آنها با زبانی مؤثر و شیوه ای كار آمد در جهت اهداف سیاسی و فرهنگی ائمه اطهار(ع) حركت می كردند و با اشعار خویش حقانیت ائمه را اثبات می كردند. از جمله این شاعران می توان به حسان بن ثابت ـ كمیت ـ سید حمیری ـ دعبل خزائی اشاره كرد.

[1] . قرآن كریم سوره شعراء، آیه 224.
[2] . همان، آیه 227.
[3] . آیت الله سید علی خامنه ای، پیشوای صادق، چاپ اول، تهران دفتر نشر فرهنگ اسلامی 1383، ص 82، به نقل از « العباسیون الاوائل»، دكتر فاروق عمر، ص 104.
[4] . همان، ص 83 ـ 84 .
[5] . عبد الحسین شبستری مشاهیر شعراء شبعه، ج1، چاپ، 1، قم مكتبه الادیبه المختصه، 1421، ص 338.
[6] . در همین رابطه شعری نیز سروده است كه با مطلع تجفرت با الله و الله اكبر آغاز می شود.
[7] . عبد الحسین شبستری ، پیشین ج1، ص 190.
[8] . آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج25، چاپ سوم بیروت دارالاضواء 3 140، ص 156.
[9] . همان، ج9، ص 922.
[10] . هاشمیات قصائدی بوده است كه در مدح اهل بیت و هاشمیین سروده شده است.
[11] . علامه مجلسی ـ بحارالانوار، ج35، ص 204.
[12] . شیخ طوسی ـ اختیار معرفه الرجال ، ج 2، قم، مؤسسه آل البیت ـ علیه السّلام ـ، سال 1404، ص 466.
[13] . آقا بزرگ تهرانی، پیشین ، ج 25، ص 156.
[14] . علامه مجلسی، پیشین ، ج 35، ص 204.
[15] . عبدالحسین شبستری، پیشین ج2، ص 134.
[16] . شیخ جواد قیومی، صحیفه الرضا، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی 1373هـ ،ص 75.
[17] . ابن عساكر، تاریخ مدینه دمشق، ج 68، دالفكر، 1415، ص 76.
[18] . عبد الحسین شبستری، پیشین ج5، ص 230 ـ 231.
[19] . علامه حلی، منتهی الطلب، ج 3، چاپ 1، مشهد مجمع البحوث الاسلامیه، 1413، ص 54.
يدالله حاجي زاده- مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
صفحه اصلی | درباره ما | ارتباط با ما

کلیه حقوق مادی و معنوی این سامانه متعلق به مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات میباشد
CopyRight © andisheqom.com 2001 - 2010