امروز:
جمعه 8 ارديبهشت 1396
بازدید :
2231
وسواس
مقدمه:
وسواس يکي از شايعترين اختلالات رفتاري براي انسان ها است که نه تنها در جامعه ما بلکه در همه جوامع بشري به صورت آشکار و نهان وجود دارد. نمونه هاي آن در بين مردان و زنان به صورت هاي مختلف ديده مي شود ولي برخي از نمونه هاي آن در بين زنان يا مردان بيشتر است. وسواس در بهداشت، نظافت و شستشو يکي از شايع ترين انواع آن در زنان است.
برخي اصلاً توجه ندارند که مبتلا به اختلال وسواس هستند، لذا هيچگاه در صدد اصلاح و درمان آن بر نمي آيند، ديگران هم نمي توانند کمک چنداني به آنها نمايند، اما افرادي که باور دارند و متوجه هستند که اين مشکل در آن ها وجود دارد و بايد درمان شود، به راحتي مي توانند از دام آن رهايي يابند. وسواس ممکن است عوامل متعددي داشته باشد اما يکي از عوامل و زمينه هاي آن سخت گيري هاي والدين در دوران کودکي است. بارها ديده شده که مادر لباس و ملافه هاي کودک را چندين بار مي شويد يا کودک را وادار مي کند تا دستهايش را چندين بار بشويد. در هر دو صورت زمينه اختلال وسواس در فرزندان به وجود مي آيد و در دوران نوجواني و بزرگسالي مشکلات جدّي براي فرد ايجاد مي کند. اسلام هيچگاه به انجام رفتارهاي وسواسي چه به صورت نظافت و شستشو و چه در عبادت و نماز راضي نيست و اين را نوعي اختلال رفتاري مي داند.[1]
تعريف وسواس
همان گونه که در نامه خود اشاره کرديد وسواس در واقع فکر، کلمه و يا تصوير است که به رغم اراده انسان به هشياري او هجوم مي آورد و سازمان روحي و رواني او را تحت سيطره خود قرار مي دهد و اضطراب گسترده اي را در فرد برمي انگيزد.[2]وسواس خود به دو قسم مي شود:
1. وسواس فکري: مثل فکرهاي تکرار شونده و آزار دهنده که بي اختيار به ذهن خطور مي کنند، مثلاً مادري صورت خون آلود فرزندش را که تصادف کرده، مي بيند و...
2. وسواس عملي: در اين حالت انسان بدون اراده خود عملي را چندين بار انجام مي دهد، اين قسم در واقع به تبع برخي از افکار وسواسي عارض مي شود، يعني انسان به خاطر اين که از افکار وسواسي خود رهايي پيدا کند، بي اختيار شروع به انجام برخي از اعمال مي کند. مثل شستشو هاي مکرّر.[3]
زمينه هاي ابتلاء
روانشناسان باليني علل مختلفي براي بروز اين بيماري بيان داشته اند و به دنبال آن راه حل هايي براي درمان ارائه داده اند، برخي از اين علل ها از قرار زير است:
1. وراثتي، 2. يادگيري از ديگران مخصوصاً والدين، 3. بيماري هاي عضوي.[4]
وسواس بهنجار و نابهنجار: نوعي از وسواس در برخي کارهاي روزمرّه زندگي همه افراد وجود دارد، که تا حدودي باعث دقّت در کار و پيشرفت است اين نوع وسواس ها بهنجارند. امّا زماني افکار و اعمال وسواسي نابهنجارند که مشخصّات زير را داشته باشند:
1. جنبه افراطي، نامعقول و اجباري (از درون است و از بيرون تحميل نشده) و نامتناسب داشته باشند.
2. انصراف از آنها مشکل باشد.
3. درماندگي مشخصّي را در فرد برانگيزد.
4. دقّت قابل ملاحظه اي را به خود اختصاص دهد.
5. بازده فعاليت هاي روزمرّه را تحت تأثير خود قرار دهد.[5]
درمان وسواس نابهنجار
اگر مشکل شما با مشخّصات فوق همخواني داشته باشد، وسواس شما از نوع نابهنجار است و بايد در صدد درمان آن برآييد و بهترين کاري که شما انجام داده ايد همين است که با عزم و اراده خود مي خواهيد از اين حالت نجات پيدا کنيد و در پي حلّ مشکل خود باشيد اميد به درمان افزايش مي يابد. وسواس بيماري اي است، قابل درمان، کنترل و پيشگيري. ابتداي امر، خيلي راحت مي توان آن را کنار گذاشت، امّا اگر فرد نسبت به بيماري اش بي تفاوت باشد و در صدد حلّ مشکل از طريق رجوع به روان پزشک و روانشناس باليني و همکاري جهت درمان بر نيايد، درمانش سخت تر مي گردد. به طوري که در مراحل شديد آن نيازمند به مصرف دارو مي باشد و سال ها مراقبت لازم دارد تا آن را کنار بگذارد.
موضوع وسواس ها
موضوع وسواس ها چند چيز است: مذهبي و ماوراء الطبيعه اي، اخلاقي، حمايتي عليه خطرات بيروني، گذشت زمان، حمايت بدني، پاکي، نظم و ترتيب.[6]
شايع ترين آنها دو قسم است: الف) شايع ترين وسواس هاي فکري عبارتند از: (البته به اين معني نيست که همه اينها در افراد وسواسي وجود دارد)
1. افکار تکراري درباره احساس آلودگي. (مثلاً از طريق دست دادن با ديگران)
2. شک هاي تکراري. (شير گاز را بسته ام يا نه؟، لباس من که نجس بود با شستنم پاک شد يا نه؟)
3. مرتّب کردن اشياء به طريق خاص.
4. تکانه هاي پرخاشگري يا هراس آور، مثلاً فکرهاي مکرّر براي صدمه زدن به فرزند خود و يا بر زبان آوردن کلمات زشت در امکان مقدس.
5. نگراني هاي افراطي درباره مسائل زندگي (شغلي، تحصيلي و ...)[7]
ب) شايع ترين وسواس هاي عملي عبارتند از:
1. رفتارهاي تکراري، شستن دست، مرتّب کردن.
2. اعمال رواني مثل: شمارش، تکرار برخي از اشعار که به طور بي صدا که براي کاهش اضطراب و نگراني صورت مي گيرد.[8]
A: روش هاي مقابله با وسواس فکري و عملي
1. بازداري انديشه (THOUGHT STOPPING)
در اطاقي آرام و ساکت بنشينيد و به افکار وسواسي به خواست خود اجازه دهيد به ذهن شما خطور کنند. وقتي افکار وسواسي به ذهن شما آمدند، به يکي از اطرافيان خود اشاره کنيد که با صداي بلند بگويد ايست، يا زنگي را به صدا درآورد، (قبلاً او را توجيه کنيد) يا خودتان اين تمرين را انجام دهيد. به اين ترتيب که يک مچ بند پلاستيکي به دست خود ببنديد، افکار وسواسي را به ذهن خود آوريد، وقتي افکار وسواسي به ذهن شما آمدند، با کشيدن مچ بند و رها کردن آن بر دست خود دستور توقّف افکار وسواسي را براي خود صادر کنيد.[9]
2. جابجايي انديشه
انديشه هاي غير ارادي و وسواسي را ناديده بگيريد و با انتقال ذهن و فکر به افکار عالي و مناسب، عمل جايگزيني را انجام دهيد.[10]
3. آموزش مواجهه صحيح با افکار مزاحم
عادت دهي: اين روش عکس روش بازداري انديشه است، دقايقي به افکار وسواسي توجّه و تأمل کنيد و اجازه دهيد آن افکار به ذهن شما آيند، به آن افکار توجّه کنيد و به بي معني بودن آنها دقّت کنيد و براي لحظاتي طولاني آن افکار را در ذهن حفظ کنيد. (با دقّت به بيهوده بودن آنها) مواجهه گسترده با چنين افکاري باعث مي شود که معني تهديد آميز آنها کاهش يابد.
روش ديگر: در طول روز دو بار و هر بار بيش از يک ساعت به صداي ضبط شده خود که افکار وسواسي را دائماً تکرار مي کند گوش دهيد. اين روش از مؤثرترين و کارآمدترين روش هاي درمان است.[11]
4. مقابله با تصاوير ذهني
الف) تصاوير وسواسي را با تمرين ذهني، کوچک و کوچک تر کنيد تا پس از مدّتي کم کم محو شود.
ب) به جاي توجّه به اصل تصوير به جزئيات تصوير ذهني متمرکز شويد و شکل آن جزئي و بي اهميت را آنقدر بزرگ نماييد که اصل تصوير وسواسي از بين برود.[12]
5. دارو درمانگري
در موارد شديدتر بايد درکنار استفاده از تکنيک هاي بالا از داروهايي مثل کلومي پرامين و فلوگزتين زير نظر روان پزشک کمک گرفت. پس توصيه مي شود اگر تکنيک هاي فوق در مورد شما اثر بخش نيست به روان پزشک جهت دريافت دارو رجوع نماييد.[13]
B: روش هاي مقابله با وسواس عملي
1. سرمشق گيري: به ديگران نگاه کنيد که چگونه آنها زندگي معمولي خود را انجام مي دهند و به شستشوهاي تکراري اقدام نمي کنند. ائمه ـ عليهم السّلام ـ و علماي ما نيز در مصرف آب بسيار دقيق بوده اند و از اسراف پرهيز مي کردند. آيا به عواقب گناه اسراف توجّه کرده ايد؟ آيا فکر نمي کنيد که شما مقدس تر از ائمه و علماء نيستيد. اگر اين کار درست بود آنها اين اعمال را تکرار مي کردند.[14]
2. عهد: عهد کنيد اگر مثلاً مرتکب شستشوي اضافي شديد، فلان مبلغ انفاق کنيد يا به عنوان جريمه ظرف هاي آشپزخانه را بشوييد و اگر از افکار وسواسي جلوگيري کرديد خودتان را تشويق کنيد. (تفريح، مشاهده فيلم و ...)
3. حذف تدريجي: در اين روش سعي مي شود که هر روز از اعمال تکراري خود بکاهيد. مثلاً اگر عادت داريد 4 بار بشوييد اين دفعه تلاش کنيد به 3 مرتبه متوقّف سازيد. پس از مدّتي باز هم يک شماره از آن بکاهيد تا به حدّ متعارف برسيد.
نکات راهگشا:
1. مراقب باشيد وسواس را نظم يا تميزي براي خود تلقّي نکنيد و خود را به خاطر اين کار نزد ديگران آدم منظّمي و تميزي جلوه ندهيد و به ديگران نيز توصيه نکنيد که اين کار به خاطر نظم فوق العاده و نکته مثبت من نيست، چرا که ائمه ـ عليهم السّلام ـ از اين کار نهي کرده اند. اين کار به شما کمک مي کند تا در دامن تشويق هاي ديگران واقع نشويد و در صدد تکرار اعمال وسواس کمتر شود.
2. شما اين رفتارها را با چه انگيزه اي انجام مي دهيد؟ مثلاً اين که به شستشو بيشتر اهميت مي دهيد، به دليل آن است که مسايل اسلامي و نظافت را رعايت کنيد، يا همين طوري بدون دليل اين کار را انجام مي دهيد؟ اگر انگيزه شما رعايت مسايل اسلامي است، يقين داشته باشيد که اسلام چنين چيزي نگفته، اسلام براي پاک شدن چيزهاي نجس يک بار شستن را کافي مي داند، اگر آب شير نباشد، دو بار تطهير کافي است، پس اگر به نيت پاک شدن و رعايت مسايل شرعي اين قدر خودتان را عذاب مي دهيد و شستشو مي کنيد، بدانيد که اين نوعي بدعت و مخالفت با دستورات اسلامي است.
3. به رساله توضيح المسائل مرجع خودتان رجوع کنيد، در مسائل آن قسمتي که به عنوان کثير الشّک مطرح شده است، (بحث نماز) و گفته شده است کسي که زياد از حدّ متعارف در مسائل شرعي شک مي کند نبايد به شک خود اعتنا کند و اگر اعتنا کند در واقع خلاف خواست خدا را انجام داده است.[15] (براي اطّلاع از احکام و شرايط آن حتماً به رساله عمليه رجوع شود.)
4. در فقه اصلي داريم که مي گويد: اگر به چيزي يقين داشتي بعد نسبت به آن شک کردي، اصل را بر همان يقين گذشته ات بگذار و ائمه ـ عليهم السّلام ـ نيز به اصحاب خود توصيه مي کردند که با شک، يقين ثابت خود را به هم نزنند. مثلاً اگر ساعت قبل يقين داشتي که با طهارت بودي يا لباست پاک بوده و الآن شک داري که آيا طاهر هستي يا نه، بنا را بر همان پاکي سابق بگذار.[16]
5. هرگز خودتان را به خاطر اين افکار ملامت نکنيد، اين افکار و محتويات آن جزء اين بيماري خفيف شما است و در واقع چون شما قصد و نيت بد نداريد، هيچ گناهي مرتکب نشده ايد. امّا شما وظيفه داريد جهت بهبودي و سلامت خود از مشاوره و تکنيک هاي درمانِ وسواس، کمک بگيريد. (بيماري روحي مثل سرماخوردگي است، براي همه امکان ابتلاء به آن وجود دارد.)
6. در مورد اين بيماري نگران نباشيد، با اراده و پي گيري شما، قابل حل است. انشاء الله سريع بهبودي حاصل مي شود و در صورت نياز با کمک دارو (در صورت شدّت و مزمن شدن) برطرف مي شود، چون قابل درمان است.
7. در صورتي که مشکل شما به مسايل شرعي مربوط مي شود، با دفتر مرجع تقليد خود تماس بگيريد، و مسأله خود را با آنها مطرح کنيد و طبق نظر کارشناسانه و عالمانه ايشان اعمال عبادي خود را که همان دستورات خداست عمل کنيد.
8. برنامه ريزي دقيق و ايجاد اشتغال و سرگرمي؛ تطهيرهاي مکرّر و انجام رفتارهاي وسواسي مي تواند بدان دليل باشد که فرد وقت و فرصت کافي براي انجام آن در خود احساس مي کند. بنابراين سعي کنيد به جاي يک کار، چندين کار براي خود در نظر بگيريد و به گونه اي برنامه ريزي نماييد که يکي پس از ديگري انجام شود و وقت اضافي نداشته باشيد تا کارهايتان را تکراري انجام دهيد.
9. کارهايي را که انجام مي دهيد سعي کنيد با همکاري و در حضور برخي ديگر از اعضاي خانواده تان باشد، زيرا بودن در حضور آن ها و انجام کارها به صورت مشترک به مرور زمان مي تواند از وسواس شما جلوگيري نمايد.
10. شايد خود شما هم به اين نتيجه رسيده باشيد که مثلاً وسواس در شستشو کار خوبي نيست ولي اين که چگونه اين رفتار ها را کنار بگذاريد، براي تان سخت است. يکي ديگر از روش ها که مي تواند بسيار براي شما مفيد باشد اين است که از حساسيت زدايي منظّم استفاده نماييد.[17] حساسيت زدايي منظم، مراحل مختلفي دارد. ابتدا در مرحله شناخت و سپس در مرحله عمل مي تواند انجام شود. اين عمل بايد زيرنظر روان شناس باليني انجام شود.[18]
روش ديگر اينکه در مواقعي که تنها هستيد و فرصت براي فکر کردن داريد، سعي کنيد اينگونه تصور نماييد که مثلاً اگر لباسي را که 5 بار آب کشيده ايد و نخواهيد بار ششم آب بکشيد، چه مشکلي پيش خواهد آمد. آيا اين لباس تميز نمي شود؟ افرادي که فقط سه، چهار بار لباس خود را آب مي کشند، و يا هر سه روز يکبار منزل را تميز مي کنند، به نظر شما مشکل دارند؟ آيا شما هم مي توانيد اين کار را بکنيد؟ مي بينيد که هيچ مشکلي ندارد، مي پذيريد که 5 بار شستن و آب کشيدن لباس کافي است. مدّتي اين برنامه را اجرا کنيد. در مرحله بعد، بگوييد حالا اگر 4 بار بخواهيد لباس را آب بکشيد چه مشکلي پيش مي آيد. اگر بجاي اينکه نيم ساعت شير آب را باز بگذاريد، 15 دقيقه همين کار را انجام دهيد، چه مي شود، اگر قبول نداريد که بتوانيد در 15 دقيقه لباس ها را بشوييد و خيلي وسواس بخرج ندهيد، يکبار امتحان کنيد. براي اينکه اين کار عملي تر شود، کارهاي خود را وقتي انجام دهيد که وقت اضافي نداريد و بايد وارد کار بعدي شويد.
مثلاً اگر قرار است لباس ها را بشوييد و معمولاً يک ساعت وقت صرف شستن آن ها مي کنيد، بعد از اين طوري برنامه ريزي کنيد که مثلاً اگر قرار است ساعت 4 بعد از ظهر به ملاقات کسي برويد يا همراه همسرتان به گردش برويد، 15 دقيقه مانده به ساعت 4 به لباس شستن شروع کنيد. تا وقت تان محدود باشد و زمان اضافي براي رفتارهاي وسواسي وجود نداشته باشد.[19]
البته روش هاي ديگري نيز براي درمان وسواسي وجود دارد مانند دارو درماني، شوک درماني و .... که اگر مايل باشيد و بکارگيري روش هاي خودياري مؤثر واقع نشود زير نظر يک روان شناس يا روان پزشک، يکي از آن روش ها را بکار گيريد.
11. ليست ضررهاي وسواسي: ليستي از ضررهاي وسواسي بودن تهيه کنيد و دم دست بگذاريد هرگاه به ضرري ديگر آشنا شديد به آن اضافه کنيد و آن را وارد ليست کنيد حال اين موارد را وارد ليست کنيد و درباره اين ضررها فکر کنيد ليست را از خود دور نکنيد و زود به زود مرور کنيد.
11ـ1. تلف شدن وقت هاي مفيدي که ديگر ممکن نيست بازگردد.
11ـ2. اضطراب و تشويش فکري و عدم نشاط در زندگي.
11ـ3. شروع بيماري هاي ديگر (در صورت وخيم شدن) مثل افسردگي، [20] به هم خوردن سازمان رواني انسان و شروع اضطراب گسترده در فرد و...
11ـ4. از دست دادن صميمي ترين افراد و دلخور کردن آنها.
11ـ5. خوشحالي شيطان و نارضايتي خداوند(روايات).
11ـ6. ضررهاي اقتصادي مثل اسراف در آب (که خود اسراف نيز گناه کبيره است)، از دست دادن شغل و... .
11ـ7. انگشت نما شدن (رفتار عرف و شرع بايد الگو باشد اگر خلاف اين بود بدانيم انحراف است)
11ـ8. حرکت برخلاف مسير الگوهاي اسلامي (بالاترين و بهترين الگو پيامبر است ايشان با اندک آبي وضو مي گرفتند و سفارش مي کردند به شک هاي خود در صورت زياد شدن اعتنا نکنيد و...)
11ـ9. نقش بد تربيتي بر اولاد (تقليد از شما و احتمال مبتلا شدن آنها)
12. خودتشويقي: هرگاه جلوي کار وسواسي را گرفتيدخودتان را تشويق کنيد[21] (به مهماني برويد، تفريح برويد، فلان غذاي مورد علاقه را بخوريد يا...).
13. خود تنبيهي: هرگاه افکار وسواسي به سراغتان آمد به جنگ آن برخيزيد و عهد کنيد که اگر به آن ترتيب اثر دادم و يا جاي آن را با افکار مثبت زندگي ام پر نکردم و يا برخلاف دستور خدا به شک هاي زيادم اعتنا کردم و... خودم را تنبيه کنم مثلاً فلان شيء دوست داشتني خودم را به کسي که از او بدم مي آيد هديه بدهم، خودم را از رفتن به پارک محروم کنم، فلان سريال مورد دلخواه خود را نبينم (البته اينها مشروط است به اراده قوي که آن نيز بايد تقويت شود.)
14. تلقين:[22] ديگر کلمه من وسواسي ام را به کار نبريد و از ديگران نيز خواهش کنيد به شما چنين چيزي نگويند در عوض با خود بگوئيد، من فردي متعادل ام، از زندگي خود با افراد محل کار و زندگي ام لذت مي برم از شيطان و افکار وسواسي اش متنفرم.
15. کمک از همسر: تا مدتي تنها به همسرتان تکيه کنيد و شرعاً تکليف را بر گردن او بگذاريد هرگونه او گفتند عمل کنيد نه کمتر نه بيشتر (البته او خود نبايد وسواسي باشد) تحقيقات نشان داده که شرکت همسر در درمان در خانه بسيار مؤثر است.[23] او مي تواند با تشويق به اينکه بهتر شده اي و اينکه نسبت به او اظهار همدردي و دلسوزي و مراقبت نکند (بخاطر اين امر) مي تواند در درمان کمک او باشد.[24]
16. انزجار درماني: کش نازکي به مچ خود ببنديد و هرگاه افکار وسواسي به ذهن شما هجوم آورد آنرا محکم بکشيد و بر دست خود بزنيد اين روش باعث مي شود از آن فکر منصرف شويد.
17. ايجاد آرامش: اساساً عامل اصلي وسواس اضطراب است. و راه درمان آن آرامش است.[25] در اين راه از عوامل معنوي چون دعا، نيايش و ياد خدا ياري بجوييد. و از وسوسه هاي شيطان و نفس به خداوند متعال پناه ببريد و با آن وسوسه ها مقابله کنيد تا حالت ثبات و طمأنينه نفس برگردد.
18. دعا درماني: از برخي از دعاهاي وارده براي درمان وسواس، استعانت بجوييد. مثل: فردي که از وسواس خود به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شکايت کرد، ايشان فرمود اين دعا را بخوان: «... توکلت علي الحي الذي لايموت الحمدلله الذي لم يتخذ صاحبة ولا ولداً و لم يکن له شريک في الملک و لم يکن له ولي من الذّل و کبره تکبيراً...».[26]
يادآوري: اختلال وسواس را قطعاً نمي توان از طريق مشاوره مکاتبه اي يا تلفني ريشه کن کرد و لذا اگر مي خواهيد بر وسواس خود غلبه کنيد حتماً به يکي از مراکز مشاوره مراجعه کنيد و زير نظر يک روانشناس باليني با تجربه به درمان رفتارهاي وسواسي خود بپردازيد.

[1] . زماني، مصطفي، وسواس، پيدايش، رشد و علاج، پيام اسلام، 1369، ص 54، 36.
[2] . روانشناسي مرضي تحوّلي، دکتر پريرخ دادستان، انتشارات سمت، 1380، ص 147.
[3] . با فرزندان خود چگونه رفتار کنيم؟، دکتر محمد رضا شرفي، چاپ چهارم، 1373، نشر جهاد دانشگاهي، ص 1730، با کمي تغيير.
[4] . روانشناسي مرضي تحولي، ص 158 ـ 157. (اقتباس).
[5] . همان، ص 155.
[6] . همان، ص 153. (اقتباس).
[7] . وسواس و روش هاي مقابله با آن، رضا شاکر، جزوه مرکز مشاوره و راهنمايي طلاب غير ايراني، ص2.
[8] . همان، ص2.
[9] . همان، ص4.
[10] . همان، ص4.
[11] . روانشناسي مرضي تحولي، ص174.
[12] . وسواس و روش هاي مقابله با آن، ص6.
[13] . روانشناسي مرضي تحولي، ص 175.
[14] . وسواس و روش هاي مقابله با آن، ص 7.
[15] . آموزش فقه، محمد حسين فلاح زاده، چاپ دهم 1379، نشر الهادي، ص 179.
[16] . فرهنگ تشريحي اصطلاحات اصول، عيسي ولايي، چاپ دوم 1380، نشر ني، ص 67 ـ 66، (اقتباس)
[17] . احمدي، جمشيد، وسواس و درمان آن، انتشارات نويد، 1348، ص 38، 39.
[18]. هدف از بکارگيري اين روش تقليل اضطراب ناشي از افکار وسواسي است. در اين روش فرد سعي مي کند، خودش را با موقعيت هاي اضطراب برانگيز به صورت واقعي يا خيالي مواجه سازد. به تدريج که با استفاده از اين روش، اضطراب آميخته با افکار وسواسي کاهش پيدا مي کند، رفتار وسواسي هم خود به خود دچار خاموشي مي شود و از بين مي رود زيرا ديگر احتياجي به رفتار وسواسي و خصوصيات اضطراب زداي آن نيست. (ر.ک: جاناتان گريسون، وسواس، ترجمه امير هوشنگ، تهران، رشد، چاپ اول، 1373، ص 31 ـ 34.)
[19] . قائمي اميري، علي، وسواس، انتشارات اميري، 1370، ص 102، 103.
[20] . دادستان، پريرخ، روان شناسي مرضي تحولي از کودکي تا بزرگسالي، سمت، ج1، ص 147 و 165 (اقتباس).
[21] . صادقي، مجيد، درمان قدم به قدم اختلافات روان پزشکي، انتشارات براي فردا، چاپ دوم، 1380، ص 73.
[22] . قائمي، علي، وسواس، انتشارات اميري، چاپ سوم، 1370، ص111.
[23] . احدي، جمشيد، وسواس و درمان آن، انتشارات نويد، چاپ دوم، 1368، ص 100.
[24] . درمان قدم به قدم، اختلالات روان پزشکي، ص 72 (اقتباس).
[25] . رحمتي، اصغر، روش هاي پيشگيري و درمان وسواس، مديريت تربيتي مؤسسه امام خميني(ره)، ص40.
[26] . کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1388ق، ج2، ص555، روايت 3.
مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
مطالب مرتبط :
Z.B (چهار شنبه 12 فروردين 1394)
پاسخ
باسلام وخسته نباشید.میخواستم بگم لطف میکنید اسم چند مرکز درمان وسواس ...
پاسخ سایت :با سلام و احترام این فضا برای پاسخ گویی مناسب نمی باشد لطفا سوالات خود را از طریق فرمی که در سایت قرار داده شده ارسال فرمایید تا در اسرع وقت ممکن پاسخی کامل و متقن دریافت نمایید.
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
متن نظر :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
متن نظر :