امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
3685
كتابها و آثار علمي امام خميني(ره)
تاليفات عرفاني و فلسفي و اخلاقي
1- شرح دعاي سحر (عربي)
دعايي است كه با اين جمله آغاز مي‏شود: "اللهم اني اسالك من بهائك بابهاه و كل بهائك بهي. اللهم اني اسالك ببهائك كله. "
از امام رضا (ع) نقل شده است كه امام باقر (ع) اين دعا را در سحرهاي ماه مبارك رمضان مي‏خواندند. اين دعا شرحهاي متعددي دارد، يكي از آنها همين شرح امام خميني است كه در سال 1347 ق. يعني در 27 سالگي تاليف كرده‏اند.
اين كتاب از كتابهاي عرفاني حضرت امام امت است و مانند تاليف ديگر ايشان "مصباح الهدايه"، فقط كساني كه با فلسفه و عرفان آشنايي كامل داشته باشند مي‏توانند از آن استفاده كنند.
سال تاليف اين كتاب مصادف است‏با سال ورود مرحوم شاه آبادي به قم و در اين كتاب دو جا از ايشان ياد و مطلبي نقل مي‏كنند. تاليف اين كتاب در سال اول تلمذ نزد مرحوم آقاي شاه آبادي، اين نكته را روشن مي‏كند كه حضرت امام خميني همان طور كه خودشان در اولين برخورد و ملاقات با آقاي شاه آبادي فرموده‏اند، فلسفه را قبلا خوانده بودند و در عرفان نيز كار كرده و استاد ديده بودند.
شاهد اين مطلب اين است كه يك جاي همين كتاب فرموده‏اند: "سمعت من احدالمشايخ من ارباب المعرفة رضوان الله عليه" و در جاي سوم فرموده‏اند: " "اتفق الحضور في محضر احد العلماء الكرام دام ظله"
كه اين تعبير مربوط به آقاي شاه آبادي نيست چون هميشه از ايشان با عبارت " شيخنا" ياد مي‏كنند. در هر حال در اين كتاب از اسرارالصلاة حاج ميرزا جواد ملكي و تعليقه آقا محمدرضا قمشه‏اي بر شرح فصوص قيصري و شرح اسماء حاجي سبزواري و فتوحات محيي الدين و تاويلات عبدالرزاق كاشي و شرح قيصري بر فصوص و شرح مفتاح‏الغيب فناري و قبسات ميرداماد و اسفار ملاصدرا و برخي كتب فيض و نيز كتاب الهيئة والاسلام مرحوم سيد هبة‏الله شهرستاني ياد و مطلب نقل مي‏كند كه اين آخري گواه اين است كه امام خميني كتابهاي جديد را هم مي‏خواندند.
اين كتاب كه به زبان عربي است ‏با ترجمه فارسي آن پس از پيروزي انقلاب چاپ شده است. (2)
2- مصباح الهداية الي الخلافة والولايه (عربي)
اين كتاب در بيان حقيقت محمديه و ولايت علويه است كه با ترجمه فارسي آن پس از انقلاب چاپ شده است. تاليف اين كتاب در سال 1349 به پايان رسيده و مانند شرح دعاي سحر فقط براي كساني كه با عرفان و اصطلاحات آن آشنايي دارند قابل استفاده است و خود حضرت امام - رضوان‏الله تعالي عليه - در پايان رساله فرموده‏اند:
"خاتمه و وصية: اياك ايها الصديق الروحاني ثم اياك . . . ان تكشف هذه الاسرار لغيراهلها . . . و اياك ان تنظر نظرالفهم في هذه الاوراق الا بعدالفحص الكامل عن كلمات المتالهين من اهل الذوق و تعلم المعارف عنداهلمها من المشايخ العظام والعرفاء الكرام والافمجرد الرجوع الي مثل هذه المعارف لايزيد الا خسرانا ولا ينتج الا حرمانا. " امام خميني - رضوان الله عليه - در كتابهاي ديگر خود مانند " سرالصلاة" و "تعليقه بر شرح نصوص" به اين كتاب ارجاع مي‏دهند و مي‏گويند در آن كتاب اين مطلب را تحقيق كرده‏ايم. در اين كتاب از "شرح توحيد صدوق" قاضي سعيد قمي و نيز " البوارق الملكوتيه" او و "مفتاح الغيب" قونوي و "شرح نصوص" قيصري و "شرح قصيده" ابن فارض عبدالرزاق كاشي و "تعليقه بر شرح نصوص" قيصري و نيز رساله در تحقيق " اسفار اربعه" هر دو از آقا محمدرضا قمشه‏اي مطالبي نقل مي‏شود و مورد انتقاد قرار مي‏گيرد. و همچنين از محيي الدين احيانا مطلبي نقل مي‏كنند و از استادشان آقاي شاه آبادي، چند جا با تجليل فراوان ياد و مطالبي نقل مي‏نمايد.
3- لقاء الله (فارسي)
مقاله‏اي است در اين موضوع به زبان فارسي در هفت صفحه كه در آن از استادشان مرحوم آقاي شاه آبادي ياد مي‏كنند. اين مقاله يا رساله در پايان كتاب لقاءالله مرحوم حاج ميزا جواد ملكي چاپ شده است.
4- سر الصلاة، صلاة العارفين يا معراج السالكين (فارسي)
اين كتاب براي خواص از اهل عرفان و سلوك نوشته شده و تاريخ پايان تاليف آن سال 1358 ق. است و تا حال دوبار چاپ شده است كه بار اول مستقل و بار ديگر در يادنامه شهيد مطهري - رحمة الله عليه - چاپ شده است.
در اين كتاب از اسرارالصلاة شهيد ثاني و مرحوم آقاي شاه آبادي ياد مي‏شود و نيز به شرح اربعين خود ارجاع مي‏دهند كه معلوم مي‏شود شرح اربعين را پيش از سرالصلاة نوشته‏اند يا هنگام نوشتن سرالصلاة آن كتاب هم در دست تاليف بوده است. در صفحه 67 چاپ اول آن مي‏خوانيم:
"فرضا كه از عرفا كسي را نمي‏شناسي، از علماي بزرگ معرفت و اخلاق، آنها را كه پيش همه، علماي مسلمند پيروي كن؛ مثل جناب عارف بالله و مجاهد في سبيل‏الله مولانا سيدابن طاووس - رضي الله عنه - و مثل مولانا عارف بالله سالك الي الله شيخ جليل بهائي - قدس سره - و شيخ ارباب معرفت مولانا محمدتقي مجلسي - رضوان الله عليه - و شيخ محدثين فرزند بزرگوار او مولانا مجلسي - رحمة‏الله - و كتاب "شرح فقيه" مولانا مجلسي اول كه يكي از كتابهاي نفيس جليل القدر است و فارسي است مطالعه نما و اگر نفهميدي از اهلش سوال كن و در آن كنزهايي معرفت است و همين طور كتب عزيزه شيخان نراقيان (ملامهدي نراقي و ملااحمد نراقي) و از علماي معاصر كتب شيخ جليل‏القدر عارف بالله حاج ميرزا جواد تبريزي - قدس سره - را مطالعه كنيد.
5- تعليقه علي شرح فصوص الحكم (عربي)
فصوص الحكم تاليف محيي الدين عربي و شرح آن از محمود قيصري است و امام خميني شرح فصوص را در هفت‏سالي كه از محضر مرحوم آقاي شاه آبادي استفاده مي‏كردند، نزد ايشان خوانده و تاريخ تاليف اين تعليقه هم همان سالهاست. در اين تعليقه به مصباح الهدايه خود ارجاع مي‏دهند و از مرحوم آقاي شاه آبادي نيز ياد مي‏كنند. كتاب شرح فصوص 495 صفحه است كه تعليقه امام تا صفحه 396 آن است.
اين تعليقه را حضرت امام خميني در حواشي نسخه چاپي شرح فصوص نوشته بودند و ظاهرا به دست عمال شاه مخلوع، جزو كتابهاي غارت شده ايشان، غارت شده بود، ولي خوشبختانه پس از انقلاب در همدان پيدا و به بيت‏حضرت امام تحويل داده شد و به صورت زيبايي چاپ گشت. اين تعليقه براي كساني كه شرح فصوص را نزد استاد مي‏خوانند، مفيد است.
6- تعليقه علي مصباح الانس (عربي)
مفتاح غيب الجمع والوجود تاليف صدرالدين محمدبن اسحاق قونوي و شرح آن به نام مصباح الانس تاليف محمدبن حمزة بن محمد عثماني معروف به ابن فناري است. امام خميني مصباح الانس را تا صفحه 44 از سال 1350 تا 1354ق. نزد مرحوم آقاي شاه آبادي خوانده است. در صفحه اول كتاب مرقوم داشته‏اند:
"قد شرعنا قرائة هذا الكتاب الشريف لدي الشيخ العارف الكامل استاذنا في المعارف الالهيه حضرة الميرزا محمدعلي شاه آبادي الاصفهاني دام ظله في شهر رمضان المبارك سنة 1350ق. "
و در صفحه 44 نوشته اند:
"الي هنا قرات الكتاب عند شيخنا العارف الكامل الشاه‏آبادي روحي فداه و قداتفق انتقاله الي طهران مضرت محروما من فيضه دام ظله" امام خميني - رضوان الله عليه - اين تعليقه را ظاهرا در همان زمان كه مصباح الانس را نزد مرحوم آقاي شاه آبادي مي‏خواندند، نوشته‏اند و پس از رفتن ايشان به تهران تعليقه را ادامه داده‏اند تا صفحه 132 مصباح‏الانس، و تاريخ پايان تاليف 1355 در قصبه خمين است. (مصباح الانس داراي 343 صفحه است) .
اين تعليقه به صورت زيبايي به ضميمه تعليقه بر شرح فصوص در سال 1406 چاپ شده است.
7- تعليقه علي شرح حديث راس الجالوت (عربي)
قاضي سعيد محمدبن محمد مفيد قمي از دانشمندان و عرفاي قرن يازدهم، تاليفات فراواني دارد كه يكي از آنها شرح حديث راس الجالوت است كه در ذريعه حاج آقا بزرگ در حرف "شين" ياد شده و متاسفانه نويسنده، اين رساله را هنوز زيارت نكرده است. گويا مقصود از حديث راس الجالوت همان احتجاج حضرت رضا (ع) با اصحاب اديان مختلفه است كه قسمتي از آن احتجاج با راس الجالوت يهودي است. حديث در توحيد و نيز عيون اخبارالرضا شيخ صدوق و احتجاج طبرسي و جلد دهم بحارالانوار و جلد دوم مسندالرضا نقل شده.
امام خميني - رضوان‏الله عليه - تعليقه‏اي بر اين رساله قاضي سعيد نوشته‏اند كه در جلد 26 ذريعه صفحه 285 چاپ مشهد ياد شده و هنوز به چاپ نرسيده است.
8- شرح حديث راس الجالوت (عربي)
امام خميني علاوه بر تعليقه‏اي كه ياد شد مستقلا شرحي بر اين حديث نوشته‏اند كه تاريخ تاليف آن بنا بر آنچه در كتاب آيينه دانشوران آمده است، 1348 مي‏باشد و اين رساله هم متاسفانه هنوز چاپ نشده است.
9- شرح حديث راس الجالوت (عربي)
مرحوم سيدريحان الله يزدي در آيينه دانشوران مي‏نويسد:
از نوشته‏هاي ايشان است تعليقاتي بر رساله قاضي سعيد قمي در شرح حديث راس الجالوت، با دو شرح ديگر از خود ايشان و تاريخ انجام آن، 1348 مي‏باشد. بنابراين امام خميني دو شرح بر اين حديث نوشته‏اند.
10- تفسير سوره حمد (فارسي)
تفسيري است عرفاني بر سوره حمد كه امام خميني در سالهاي اول پيروزي انقلاب در پنج جلسه بيان فرمودند و مكرر چاپ شده است. امام خميني در كتاب سرالصلاة، سوره حمد و توحيد را به طور مختصر با اشاراتي عرفاني تفسير كرده‏اند. به صفحات 139 تا 151 چاپ 1360 شمسي مراجعه شود.@#@ و نيز در كتاب "آداب الصلاة" سوره حمد و توحيد و اناانزلناه را به گونه‏اي مفصلتر تفسير كرده‏اند.
البته در اين كتاب اخير مي‏خواسته‏اند مطالبش براي همگان مفيد باشد؛ اما به فرموده خودشان در تفسير سوره قدر، مطالبي فرموده‏اند كه فقط خواص مي‏توانند از آن استفاده كنند. به صفحه 152 تا 243 آداب الصلاة مراجعه شود. در صفحه 243 فرموده‏اند:
"با آنكه بناي نويسنده در اين رساله آن بود كه از مطالب عرفاني غيرمانوس با نوع، خودداري كنم و فقط به آداب قلبيه صلاة اكتفا كنم، اينك مي‏بينم كه قلم طغيان نموده و در خصوص تفسير سوره شريفه، بيشتر از موضع قرارداد خود، تجاوز نمودم، چاره‏اي جز آن نيست كه اكنون از برادران ايماني و دوستان روحاني معذرت خواهي كنم. "
بنابراين تفسير سوره از قرآن مجيد را به سبك تفسير عرفاني از امام خميني (س) در دست داريم. البته يك جلسه هم حضرت امام راجع به سوره علق مطالبي بيان فرمودند كه اين سخنراني هم به عنوان تفسير سوره علق به ضميمه تفسير سوره حمد به چاپ رسيده است.
11- الحاشيه علي الاسفار (عربي)
امام خميني - رضوان الله عليه - از مدرسين اسفار ملاصدرا بوده و گويا حواشي بر اين كتاب داشته باشند؛ زيرا يكي از فضلاي حوزه علميه قم حاشيه‏اي از ايشان در مجله كيهان انديشه نقل كردند به اين شرح:
صدرالمتالهين در اسفار جلد ششم صفحه دو ماهه درباره حديث "ماترددت في شئ انا فاعله كترددي في قبض روح عبدي المومن" مي‏گويد: فما معني التردد المنسوب اليه؟ والذي سخ الهذا الراقم المسكين . . . حضرت امام خميني در حاشيه اسفار به كلام ملاصدرا اشكال نموده و فرموداند: آنچه ملاصدرا ذكر كرده، علاوه بر آنكه في نفسه از معناي حديث دور است، ملائمت و تناسبي هم با ذيل حديث ندارد و سپس حضرت امام مطلب را ادامه داده‏اند.
به كيهان انديشه شماره يازده و هجده مقاله مفهوم تردد در احاديث مراجعه شود. نويسنده غير از اين حاشيه در فلسفه از حضرت امام تاليفي سراغ ندارد والله العالم.
12- آداب الصلاة (فارسي)
اين كتاب را پس از "سرالصلاة" نوشته‏اند و در آغاز آن فرموده‏اند:
ايامي چند پيش از اين رساله‏اي فراهم آوردم كه به قدر ميسور از اسرار الصلاة در آن گنجانيدم و چون آن را با حال عامه تناسبي نيست در نظر گرفتم كه سطري از آداب قلبيه اين معراج روحاني را در سلك تحرير در آورم شايد برادران ايماني را از آن تذكري و قلب قاسي خود را تاثري حاصل آيد.
در اين كتاب، تفسير سوره‏هاي حمد و توحيد و قدر به گونه‏اي عرفاني و نسبتا مفصل آمده است. امام خميني - رضوان‏الله عليه - در اين تاليف به تعليقه فصوص و مصباح‏الهداية خود ارجاع داده و از مرحوم آقاي شاه آبادي ياد و مطلب نقل مي‏كنند و ضمنا يك جا كتاب سير و سلوك منسوب به سيد بحرالعلوم را ياد و مي‏گويند: انتساب اين كتاب به آن حضرت مورد ترديد است.
كتاب آداب الصلاة با تصرفاتي توسط حضرت آقاي فهري در دو جلد چاپ شده است. ضمن تشكر از سعي ايشان در نشر آثار امام، لازم بود اين كتاب به طور كامل و بدون هيچ‏گونه تصرفي مستقلا چاپ و منتشر شود كه اخيرا اينكار انجام شده است.
13- مبارزه با نفس جهاد اكبر (فارسي)
رساله‏اي است اخلاقي، در موضوع "جهاد با نفس" كه تقرير سخنرانيهاي حضرت امام در نجف اشرف براي طلاب و فضلا است. اين رساله بارها چاپ شده است.
14- شرح حديث جنود عقل و جهل (فارسي)
در كتاب شريف اصول كافي حديثي در بيان لشگريان عقل و جهل از امام صادق (ع) نقل شده كه شامل هفتاد و چند عنوان است.
امام خميني - رضوان الله عليه - اين حديث را به زبان فارسي شرح كرده‏اند ولي تا عنوان 25 آن را بيشتر ننوشته و موفق به تكميل آن نشده‏اند. اين كتاب از بهترين كتابهاي اخلاق و تربيت و سلوك است و به نام اخلاق اسلامي، به نام شخص ديگري در سه جلد چاپ شده است و داستانش از اين قرار است: "مرحوم شهيد شيخ غلامحسين حقاني، دوست چندين ساله حقير مي‏گفت‏يكي از اشخاصي كه قبل از انقلاب مورد عنايت و لطف حضرت امام بود به نجف مشرف شد. حضرت امام كتاب شرح حديث جنود عقل و جهل را براي انتشار به ايشان مرحمت كردند. او از ترس دستگاه جبار شاهنشاهي، كتاب را با دخل و تصرفهايي به نام خود در سه جلد چاپ كرد، البته تا اواسط جلد دوم از امام، و بقيه از خود آن شخص است.
آن شخص در اثر انحراف سر از جهنم نفاق در آورد و كتاب هم چون به نام او بود، از دايره انتشارات حزب‏اللهي‏ها خارج شد.
اميد است نسخه اصلي اين كتاب پر ارج پيدا شود تا بدون هيچ دخل و تصرف به صورت اصلي خود چاپ و مورد استفاده محافل علمي و بخصوص حوزه‏هاي درس اخلاق حوزه علميه قم و ساير حوزه‏ها قرار گيرد.
15- اربعين ؛ شرح اربعين (فارسي)
شرح چهل حديث است كه سي و سه حديث آن اخلاقي و هفت‏حديث ديگر اعتقادي است. در آغاز آن فرموده‏اند:
اين بنده بي بضاعت ضعيف مدتي بود با خود حديث مي‏كردم كه چهل حديث از احاديث اهل بيت عصمت و طهارت (ع) كه در كتب معتبره اصحاب و علما (ره) ثبت است، جمع‏آوري كرده و هر يك را به مناسبت‏شرحي كنم كه با حال عامه مناسبتي داشته باشد و از اين جهت آن را به زبان فارسي نگاشته كه فارسي زبانان از آن بهره گيرند . . .
در آغاز حديث اول، چهار نفر از مشايخ را كه به ايشان اجازه روايت‏حديث داده‏اند به اين ترتيب نام برده‏اند:
1- شيخ علامه متكلم فقيه اصولي اديب متبحر شيح محمدرضا آل علامه شيخ محمدتقي اصفهاني - ادام الله توفيقه - در زماني كه در قم مشرف بودند مقصود شيخ محمدرضا اصفهاني صاحب "وقاية الاذهان" است كه در سال 1344 و 1346 در قم به سر مي‏بردند و هنگام تاليف اين رساله يعني حدود سال 1358 ق. در اصفهان بودند و در 1362 ق. وفات كردند.
2- شيخ عالم جليل متعبد ثقه ثبت‏حاج شيخ عباس قمي - دام توفيقه - (م 1359ق)
3- سيد سند فقيه متكليم ثقه عين ثبت علامه سيدمحسن امين عاملي - ادام الله تائيداته - (م 1371ق)
4- سيدعالم ثقه ثبت‏سيدابوالقاسم دهكردي اصفهاني (م 1353ق)
مرحوم شيخ محمدرضا و مرحوم حاج شيخ عباس هر دو از حاجي نوري از شيخ انصاري و مرحوم سيدمحسن امين از سيدمحمد هندي از شيخ انصاري و مرحوم سيدابوالقاسم دهكردي از ميرزاهاشم اصفهاني خوانساري از شيخ انصاري.
سپس امام خميني مي‏فرمايند: غير از اين چهار طريق، طرق ديگري هم داريم كه به شيخ انصاري منتهي نمي‏شود و آن طرق را اينجا ذكر نكرديم.
تاريخ پايان تاليف كتاب اربعين 1358 ق. مي‏باشد و چهار حديث آن توسط حضرت آقاي فهري تحقيق و در 224 صفحه چاپ شد (3) و سپس حدود بيست‏حديث آن در مجله اعتصام كه از سازمان تبليغات اسلامي بود و تعطيل شد، چاپ گشت و بالاخره همه چهل حديث، در دو جلد توسط انتشارات "طه" قزوين در سال 1366 و سپس با چاپ بهتري توسط مركز نشر فرهنگي رجاء، در 556 صفحه در يك جلد منتشر شد. فهرست احاديث اين كتاب بسيار ارزنده از اين قرار است:
جهاد نفس، ريا، عجب، كبر، حسد، حب دنيا، غضب، عصبيت، نفاق، هواي نفس، فطرت، تفكر، توكل، خوف و رجاء، امتحان، صبر، توبه، ذكر خدا، غيبت، اخلاص، شكر، كراهت از مرگ، اصناف طالبان علم، اقسام علم، وسواس، فضيلت علم، عبادت و حضور قلب، لقاءالله، وصيت رسول‏خدا (ص) به حضرت امير (ع) ، اقسام قلوب، عدم شناخت‏حقيقي خدا و رسول و امام مومن، يقين و حرص و رضا، ولايت‏شرط قبول اعمال، حال مومن نزد خدا، معرفت‏حق و اسماء او، معرفت‏حق و صفات او، طريق معرفت‏حق تعالي و اولي الامر، خداوند آدم را به صورت خود آفريد، خير و شر، حقيقت توحيد.
-- كتابهاي فقه استدلالي
حضرت امام خميني (س) مدت سي سال يا بيشتر فقه استدلالي تدريس مي‏كردند و همه اين درسها يا قسمت اعظم آنها را نوشته‏اند و يكي از امتيازات اين تاليفات همين است كه پس از تدريس و تحقيق كامل، نوشته شده است. بحثهايي را كه حضرت امام خميني نوشته‏اند، عبارتند از: طهارت و مكاسب محرمه و بيع و خيارات و خلل صلاة، تقيه كه همه به زبان عربي است‏به اين شرح:
16- كتاب الطهارة
جلد اول، بحث نجاسات، تاريخ پايان تاليف، 10 ذيحجه 1373 ق. چاپ اول در 272 صفحه در قم و چاپ دوم در 358 صفحه در نجف سال 389 ق.
17- كتاب الطهارة
جلد دوم، بحث ماء ثلاثه. تاريخ پايان تاليف، 22 ربيع‏الاول 1376 ق. چاپ قم در 319 صفحه.
18- كتاب الطهارة
جلد سوم، بحث تيمم. تاريخ پايان تاليف، 11 شعبان 1376. چاپ قم در 235 صفحه.
19- كتاب الطهارة
جلد چهارم كتاب مذكور پيرامون بحث از احكام نجاسات مي‏باشد. اين كتاب كه آخرين قسمت از مباحث طهارت است تاليف آن در تاريخ 28 ذيقعده 1377 ق. به پايان رسيده و چاپ آن نيز در نجف اشرف به سال 1389 ق. انجام گرفته است. تعداد صفحات اين جلد 290 صفحه مي‏باشد.
20- المكاسب المحرمه
جلد اول، شامل بحث‏هاي الاكتساب، الاعيان النجسه، الاكتساب مما يكون المقصود حراما، الاكتساب بما لا منفعة فيه، الاكتساب بماهو حرام في نفسه، نقاشي و مجسمه‏سازي، غنا و غيبت و قسمتي از رساله روضة الغناء استادشان حاج شيخ محمدرضا اصفهاني در اين جلد نقل شده است.
(لازم به ذكر است كه ترجمه اين رساله در شماره هجده مجله كيهان انديشه مندرج است) تاريخ پايان تاليف پس از سال 1377 ق.@#@ و قبل از 1380 ق. مي‏باشد. چاپ قم در 322 صفحه در سال 1381.
21- المكاسب المحرمه
جلد دوم، شامل بحث‏هاي قمار، كذب، كمك به ظالم، ولايت از طرف جائر، تكسب به واجبات، جوايز سلطان و خراج و مقاسمه‏اي كه سلطان جائر مي‏گيرد.
تاريخ پايان تاليف، 8 جمادي‏الاولي 1380 چاپ قم در 290 صفحه در سال 1381.
22- كتاب البيع
جلد اول، تاريخ تاليف پس از 1380ق. در 457 صفحه در نجف چاپ شده است.
23- كتاب البيع
جلد دوم، در سال 1391 در نجف در 575 صفحه چاپ شده است و بحث ولايت فقيه حضرت امام خميني كه منشا بسياري از تحولات گشت، در اين جلد است.
24- كتاب البيع
جلد سوم، تاريخ پايان تاليف، 11 جمادي‏الاولي 1392 و در همان سالها در 485 صفحه در نجف چاپ شده است و بدين ترتيب اين سه جلد، حاصل تدريس حدود دوازده سال حضرت امام مي‏باشد كه به قلم خودشان نوشته شده است.
25- كتاب البيع
جلد چهارم، بحث‏خيارات. تاريخ پايان تاليف، 25 جمادي‏الاول 1394. در 452 صفحه در نجف در همان سال تاليف چاپ شده است.
26- كتاب البيع
جلد پنجم، شامل بقيه بحث‏خيارات و بحث نقد و نسيه و قبض. تاريخ پايان تاليف، 15 جمادي‏الاولي 1396. در 402 صفحه در سال 1397 در نجف چاپ شده است.
27- كتاب الخلل
بحث‏خلل صلاة است كه ظاهرا پس از سال 1397 تا هنگام مراجعت‏به ايران بحث كرده و نوشته‏اند. اين كتاب در 314 صفحه در قم چاپ شده است. (4)
28- رسالة في التقية
رساله‏اي است‏شامل مباحث تقيه در 35 صفحه كه تاريخ تاليف آن شعبان 1373 ق. مي‏باشد و به ضميمه رساله‏هاي اصولي حضرت امام در سال 1385 ق. در قم چاپ شده است.
جالب اينكه بحث معروف "تقيه براي حفظ دين است نه محو دين" در اين رساله عنوان شده است.
29- رسالة في قاعدة من ملك
اين رساله در كتاب آثارالحجة (جلد دوم صفحه 45) جز تاليفات حضرت امام ياد شده است.
30- رسالة في تعيين الفجر في الليالي المقمره
اين رساله در 32 صفحه رقعي در سال 1367 شمسي از امام خميني منتشر شده است كه در عين اختصار، از تاليفات فقه استدلالي ايشان به شمار مي‏آيد.
تاليفات امام در اصول فقه كه همه به زبان عربي است، به شرح ذيل است:
31- رساله لا ضرر
قاعده لاضرر با اينكه قاعده‏اي فقهي است اما در كتابهاي اصول در بخش برائت مورد بحث قرار مي‏گيرد و از اين رو ما اين رساله را از تاليفات اصول فقه به شمار آورديم. اين رساله هنگامي كه حضرت امام دوره اول اصول فقه را تدريس مي‏فرمودند، نوشته شده و تاريخ پايان تاليف آن غره جمادي‏الاولي 1368ق. مي‏باشد كه در 68 صفحه به ضميمه چند رساله ديگر با نام "الرسائل" در قم در سال 1385 چاپ شده است.
32- رسالة الاستصحاب
اين رساله در دوره اول درس اصولشان نوشته شده و تاريخ پايان تاليف آن، و رمضان 1370 مي‏باشد كه در 290 صفحه با همان رسائل در سال 1385 ق. در قم چاپ شده است.
33- رسالة في التعادل والتراجيح
در دوره اول درس نوشته‏اند و تاريخ پايان تاليف آن، 9 جمادي‏الاولي 1370 و تاريخ پاكنويس آن ماه رمضان 1370 بوده است و در 92 صفحه در همان رسائل در سال 1385 در قم چاپ شده است.
34- رسالة الاجتهاد والتقليد
چون پايان دوره اول درس اصول فقه حضرت امام 1370 ق. بوده تاريخ پايان تاليف اين رساله بايد همان سال باشد. در 78 صفحه در همان رسائل در سال 1385ق. در قم چاپ شده است. (5)
35- رسالة في الطلب والارادة
اين رساله را مي‏توان از رساله‏هاي فلسفي عرفاني شمرد، ولي چون حضرت امام در درس اصول فقه بحثش را مطرح كردند، ما جزو تاليفات اصول فقه ذكر كرديم.
در آغاز اين رساله فرموده‏اند: چون بحث ما در اصول فقه به مساله طلب و اراده كه به مساله جبر و تفويض منتهي مي‏شود، رسيد، تصميم داشتيم كه بحث در اين مساله را به اهل و محلش واگذاريم زيرا اداي حق اين مساله در اين درس امكان نداشت هم به دليل اينكه مقدمات فراواني لازم داشت كه بيان شود و هم به سبب دقت مطالب و دوري از فهم اكثر حضار در درس. الا اينكه اصرار برخي از كساني كه علاقه شديد به تنقيح مباحث دارند، مرا مجبور ساخت كه تا حدي كه مناسب مقام باشد بعض جهات مساله را مطرح كنم . . . و چون بحث درباره آن، در عين حال طولاني شد، مباحث را در رساله جداگانه‏اي ضمن مقدمه و چند مطلب نوشتيم.
تاريخ پايان تاليف اين رساله ماه رمضان 1371 ق. در همدان است. اين رساله با ترجمه فارسي آن در 157 صفحه در سال 1362 توسط مركز انتشارات علمي و فرهنگي چاپ شده است.
36- تعليقة علي كفاية الاصول
مرحوم حاج آقا بزرگ تهراني در كتاب الذريعه (جلد 26صفحه 285 چاپ مشهد) حاشيه كفاية‏الاصول آخوند خراساني تاليف حضرت امام خميني را ياد مي‏كنند و مي‏فرمايند: "ذكره في فهرس تصانيفه" و آقاي رازي نوشته‏اند اين حاشيه از بحث قطع تا استصحاب است و در جاي ديگر خوانده‏ام كه تاريخ پايان تاليف 1368 ق. مي‏باشد.
37- رساله در موضع علم اصول
و نيز در برخي نوشته‏ها، كتابي در اصول فقه به اين عنوان "رساله در موضوع علم اصول" از تاليفات امام خميني - قدس سره - شمرده شده است.
38- حضرت آقاي سبحاني كه از شاگردان برجسته حضرت امام بوده است، مي‏گويد: امام خميني (س) تقريرات درس مرحوم آيت‏الله العظمي بروجردي را نيز از آغاز مباحث اصول تا حجيت مظنه نوشته‏اند.
-- رساله هاي عمليه يا فقه غيراستدلالي
39- تعليقة علي العروة الوثقي (عربي)
حاشيه‏اي است‏بر تمام عروة الوثقي مرحوم سيدمحمدكاظم يزدي. تاريخ پايان اين تعليقه 7 جمادي‏الاولي 1375ق. مي‏باشد، چاپ اول آن در 345 صفحه در قم انجام شده است و پس از چندي توسط مطبوعات "دارالفكر" چاپ دوم شده و سپس به ضميمه خود عروة الوثقي، مكرر به چاپ رسيده است.
40 - تعليقة علي وسيلة النجاة (عربي)
حاشيه‏اي است‏بر تمام وسيلة النجاة سيدابوالحسن اصفهاني. تاريخ تاليف آن مشخص نيست.
41- حاشيه توضيح المسائل (فارسي)
حاشيه‏اي است‏بر توضيح المسائل آيت‏الله العظمي بروجردي كه در قم در 138 صفحه در سال 1381 پس از رحلت آيت الله بروجردي چاپ شده است.
42- رساله نجاة العباد (فارسي)
اين رساله بايد سه جلد باشد، نويسنده فقط جلد دوم آن را كه از مكاسب محرمه تا طلاق است و در 155 صفحه در قم در حدود سال 1380 به چاپ رسيده، زيارت كرده است. اين رساله ظاهرا تاليف خود حضرت امام است و بايد درباره قسمتهاي چاپ نشده آن تحقيق شود.
43- حاشيه رساله ارث (فارسي)
مرحوم حاج ملاهاشم خراساني صاحب كتاب منتخب‏التواريخ رساله‏اي در ارث به زبان فارسي نوشته كه با حاشيه برخي مراجع تقليد گذشته چاپ سنگي شده است. حضرت امام خميني حاشيه‏اي بر اين رساله نوشته‏اند كه با اصل رساله در 120 صفحه در قم ظاهرا، پس از رحلت آيت‏الله العظمي بروجردي، چاپ شده است.
44- مناسك يا دستور حج (فارسي)
اين رساله مكرر چاپ شده و چاپ سوم آن كه نويسنده زيارت كرده در 187 صفحه در سال 1384 ق. انجام شده است.
46و45- تحرير الوسيله (عربي)
وسيلة النجاة تاليف مرحوم آيت‏الله العظمي آقاسيدابوالحسن اصفهاني از جهت كثرت با بهاي فقه (نه كثرت فروع) بر عروة الوثقي تاليف سيدمحمد كاظم يزدي برتري دارد يعني بسياري از بابهاي فقه مانند مكاسب، طلاق، نذر و . . . در عروة‏الوثقي نيست ولي در "وسيلة‏النجاة "هست. امام خميني همان طور كه قبلا گفته شد بر "وسيلة‏النجاة" حاشيه داشتند و در سال 1384 كه در تركيه تبعيد بودند به اين فكر افتادند كه حاشيه خود را در متن وسيله درج و در ضمن با بهايي را هم كه وسيلة‏النجاة، ناقص دارد تتميم و مسائل مستحدثه را هم به آن بيفزايند. اين كار به صورت بسيار خوبي در مدتي كه تبعيد بودند انجام گرفت و به نام " تحريرالوسيله" در همان سالها، در نجف، در دو جلد (662و647 صفحه) چاپ و سپس مكرر تجديد چاپ شد. (6)
47- زبدة الاحكام (عربي)
رساله مختصري است كه با توجه به تحريرالوسيله حضرت امام خميني توسط برخي از شاگردان ايشان تنظيم شده و مكرر به چاپ رسيده، يكي از چاپهاي ممتاز آن چاپ سازمان تبليغات اسلامي در 273 صفحه در سال 1404 ق. انجام شده است. يادآوري اين نكته لازم است كه متن اولي اين رساله سالها قبل تاليف شده و به نام چند نفر از مراجع تقليد از جمله آيت‏الله ميلاني و آيت‏الله حاج سيداحمد خوانساري نيز به نامهاي ديگر چاپ شده است و بنابر اين بايد گفت همان متن اولي با توجه به تحريرالوسيله به اين صورت تنظيم شده.
48- توضيح المسائل (فارسي)
در زمان آيت‏الله العظمي بروجردي احساس شد كه رساله عمليه ايشان بايد ويرايش شود تا براي عامه مردم باسواد قابل فهم باشد. به اين منظور حجت‏الاسلام والمسلمين حاج شيخ علي اصغر كرباسچي، موسس مدرسه علوي در تهران و استاد محترم جناب آقاي علي اصغر فقيهي، صاحب تاليفات متعدد با همكاري يكديگر رساله عمليه آن مرحوم را به صورت بسيار مطلوبي در آوردند و به نام توضيح المسائل ناميده شد. پس از رحلت آيت‏الله بروجردي مراجع تقليد بر اين كتاب حاشيه زدند. از جمله حضرت امام حاشيه‏اي بر اين كتاب نوشتند كه بعدها توسط برخي از علما، حاشيه ايشان در متن درج و به نام توضيح المسائل امام خميني مكرر چاپ شده است.
49- ملحقات توضيح المسائل (فارسي)
تحريرالوسيله حضرت امام خميني مسائل جديد و مستحدثه را هم داشت ولي به زبان عربي بود و چون اين مسائل براي فارسي زبانان هم لازم بود، به فارسي ترجمه و به ضميمه برخي مسائل امر به معروف و نهي از منكر و دفاع كه در توضيح المسائل نبود، به نام ملحقات توضيح المسائل و نامهاي ديگر، هم مستقل و هم به ضميمه توضيح‏المسائل مكرر چاپ شد.@#@
51و50- استفتائات (فارسي)
يكي از كارهاي بسيار ارزنده، جمع و تنظيم جواب سوالاتي است كه از فقها مي‏شده تا براي غير سوال كننده هم مورد استفاده قرار گيرد. كتابهاي بسيار مهم " جامع‏الشتاب" ميرزاي قمي و سوال و جواب" حجت‏الاسلام شفتي و "سوال و جواب" سيدمحمد كاظم يزدي. همه از اين قبيل است. اخيرا مجموعه سوال و جوابهاي آيت‏الله العظمي گلپايگاني هم در چند جلد تنظيم و چاپ شده است. برخي از علاقه‏مندان به امام خميني - رضوان‏الله عليه - به فكر افتادند كه همين كار را در مورد استفتائات و جوابهاي حضرت امام انجام دهند كه قسمتي از آن كه گويا مربوط به سالهاي 1360-1362 شمسي است و در دو جلد تنظيم شده. يك جلد آن در 519 صفحه توسط انتشارات جامعه مدرسين قم چاپ شده است. اميد است همين كار نسبت‏به كل استفتائات حضرت امام خميني به صورت وسيع انجام گردد.
52- حكومت اسلامي يا "ولايت فقيه" (فارسي)
اين كتاب حاصل درسهاي حضرت امام خميني راجع به ولايت فقيه است كه در كتاب البيع ايشان هم به گونه‏اي مختصرتر آمده است. چاپ سوم اين كتاب در 208 صفحه در سال 1391 انجام شده است. و اين همان كتابي است كه زمينه فكري تشكيل حكومت اسلامي را در ايران آماده ساخت و دستگاه جبار شاهنشاهي نسبت‏به آن خيلي حساسيت نشان مي‏داد.
53- كشف الاسرار (فارسي)
مرحوم حاج شيخ مهدي پائين شهري از علماي بزرگ قم و اتقيا بود. فرزند ناخلف او علي اكبر حكمي زاده رساله‏اي به نام "اسرار هزار ساله "نوشت و در 38 صفحه در سال 1322 شمسي منتشر ساخت. موضوع اين رساله حمله به مذهب تشيع بود. يعني حرفهاي فرقه ضاله وهابي را به ضميمه تبليغات سؤ عليه روحانيان كه آن روزها بازارشان داغ بود، در اين رساله آورده بود و در حقيقت رساله‏اي بود در ترويج وهابيت و از طرفي همسو با كسروي و از طرف ديگر با رضاخان كه دشمن روحانيان بود.
امام خميني - رضوان الله عليه - سكوت را روا ندانستند و كتاب كشف الاسرار را در همان تاريخ، در پاسخ آن رساله نوشتند (7) و ضمنا خيانتهاي رضاخان را هم با راحت‏بيان كردند. كتاب مورد استقبال قرار گرفت و بارها چاپ شد. چاپ اول در سال 1323 شمسي و چاپ سوم آن در سال 1327 شمسي در 334 صفحه توسط كتابفروشي علميه اسلاميه تهران انجام شده است.
قابل ذكر است كه حضرت امام براي تاليف "كشف‏الاسرار" مدتي درس خود را تعطيل كردند و به نوشتن اين كتاب پرداختند و يك بار ديگر به همه اين در را آموختند كه بايد دنبال عمل به تكليف بود نه اينكه به يك كار مخصوص دل بست.
امام خميني هميشه حامي حفظ وحدت مسلمانان بودند، اما در عين حال بيان كردن بطلان عقايد وهابيان و خرافاتي را كه آنان قائلند، جايز مي‏دانستند و كتاب " كشف‏الاسرار" در همين راستا بود. در ضمن حضرت امام خميني بيان مباني تشيع و استدلال بر حقانيت اين مذهب را هم به طوري كه اختلاف‏انگيز نباشد جايز، بلكه لازم مي‏دانستند كه نمونه اعلاي آن پيشگفتار وصيتنامه سياسي ايشان است. (8)
54- رساله در رجال (عربي)
حضرت امام در علم رجال تاليفي ندارند، اما در جلد اول كتاب طهارتشان كه قبلا ياد شد، بحثي درباره "محبت‏خبر اصحاب الاصول والكتب "در 24 صفحه كه مي‏توان آن را رساله‏اي جداگانه داشت و ما اين بحث را به عنوان رساله‏اي مستقل ياد كرديم تا نظر افاضل را به آن جلب و اين بعد علمي حضرت امام - رضوان الله عليه - نيز معلوم گردد. در اين بحث درباره عبارت معروف: اجمعت العصابة علي تصحيح . . . " و درباره فرق اصل و كتاب در اصطلاح قدما تحقيق شده است.
55- ديوان شعر (فارسي)
حضرت امام از آغاز جواني تا پايان عمر گاهگاهي شعر مي‏سرودند و نمونه‏هايي از آن در كتابها آمده و يا در حافظه‏ها هست و بخشي از آنها پس از رحلت‏حضرت امام به صورتهاي گوناگون چاپ شد. مجموعه اشعار ايشان ديواني نسبتا بزرگ را تشكيل مي‏دهد ولي قسمتهايي از آن مفقود شده. اين بيت از يكي از غزلهاي امام است.
من در هواي دوست گذشتم زجان خويش دل از وطن بريدم و از خاندان خويش
كه در آغاز جواني سروده ولي همواره مضمون آن در آن حضرت تجسم داشت، در پانزده خرداد، در تبعيد به تركيه، در هجرت به كويت و پاريس با آن شرايط خاص، در راجعت‏به ايران در آن وضع حاد، در ايام حملات هوايي و نرفتن به سنگر به خاطر مصالح اسلام و . . .
56- رساله اي مشتمل بر فوايدي در بعضي مسائل مشكله
اين كتاب در بعضي مصادر، ياد شده است و اطلاعي از كم و كيف آن در دست نيست. كتابهايي كه تا كنون ياد شد، جز چند مورد آن، به قلم خود حضرت امام خميني (س) بود؛ اما چند كتاب هم تقريرات بحثهاي فقه و اصول ايشان است كه شاگردان آن بزرگوار آنها را نوشته‏اند.
58و57- تهذيب الاصول (عربي)
تقرير بحث اصول فقه حضرت امام است؛ به قلم استاد محترم حاج شيخ جعفر سبحاني كه با چهار رساله الاضرر - استصحاب - تعادل و تراجيح و اجتهاد و تقليد) كه به قلم خود امام است، دوره كامل فقه مي‏باشد. (9)
پايان جلد اول 1373 ق. و تاريخ تقريري كه حضرت امام بر آن نوشته‏اند، 1375ق. مي‏باشد و تاريخ پايان جلد دوم كه تا اواخر برائت است 1375ق. و تاريخ پاكنويس آن 1379ق. است. اين كتاب در، سه جلد و دو جلد مكرر چاپ شده است.
59- رساله في قاعدة لا ضرر يا نيل الاوطار
تقرير بحث امام است‏به قلم آقاي سبحاني، تاريخ پايان تاليف 1375 ق. و تاريخ پاكنويس آن 1380ق. اين رساله ضميمه تهذيب الاصول چاپ شده است.
60- رساله في الاجتهاد والتقليد (عربي)
تقرير بحث امام است‏به قلم آقاي سبحاني، تاريخ پايان تاليف 1370ق. كه تاريخ پايان دوره اول درس اصول فقه امام است و تاريخ تجديد نظر در اين رساله 1377ق. كه تاريخ پايان دوره دوم درس اصول فقه امام است و تاريخ پاكنويس آن 1382ق. مي‏باشد. اين رساله هم به ضميمه تهذيب‏الاصول چاپ شده.
61- لب الاثر يا رساله في الطلب والاراده والجبر والتفويض. (عربي)
تقريرات بحث امام است‏به قلم آقاي سبحاني. تاريخ پايان تاليف 1371ق. و تاريخ پاكنويس 1373ق. و عكس نسخه خطي آن در 57 صفحه در كتابخانه موسسه در راه حق قم موجود است. همان طور كه توجه داريد سه بحث اخير يعني قاعده لاضرر و اجتهاد و تقليد و طلب و اراده را هم خود امام نوشته‏اند و هم جناب آقاي سبحاني و شايد تفاوت چنداني نداشته باشند.
62- كتاب البيع (عربي)
تقرير قسمتي از بحث‏بيع حضرت امام است‏به قلم استاد محترم جناب آقاي قديري كه اخيرا وزارت ارشاد آن را چاپ كرده است. البته همين قسمت‏به قلم خود امام هم نوشته شده كه قبلا ياد گشت.
82تا63- صحيفه نور (فارسي)
اعلاميه ها و گفتارها و حكمها و سخنرانيها و مصاحبه‏هاي حضرت امام از سال 1341 شمسي تا سال آخر عمر شريفشان به صورتهاي گوناگون و سليقه‏هاي مختلف جمع‏آوري و تنظيم و نشر شده است (10) كه شايد معتبرترين و جامعترين آنها كتاب شريف صحيفه نور باشد.
اين كتاب حدود بيست جلد است و شامل رهنمودهاي حضرت امام از سال 1341ش. تا آخر عمرشان يعني 1368ش. مي‏باشد. در آغاز اين كتاب نوشته‏اي از سال 1363ق. كه مربوط به حدود بيست‏سال قبل از نهضت پانزدهم خرداد است آمده كه بسيار جالب توجه است.
83- وصيتنامه سياسي الهي (فارسي)
آخرين تاليف حضرت امام خميني است كه پس از رحلت آن بزرگوار در اختيار امت اسلامي قرار گرفت و نويسنده فكر مي‏كند اين نسخه الهي به دليل توجه خاص ملت ما به آن، پر تيراژترين كتاب در تاريخ چاپ ايران باشد زيرا تاكنون كه هنوز سالگرد درگذشت آن بزرگوار نرسيده است، شايد بيش از يك ميليون نسخه از آن چاپ شده باشد.
هر دم از اين باغ بري مي رسد تازه تر از تازه تري مي‏رسد
اكنون كه اين مقال - كه روزهاي بعد از رحلت‏حضرت امام رضوان‏الله عليه تدوين شده - منتشر مي‏گردد دو اثر عرفاني گرانقدر ديگر از آن حضرت چاپ شده است كه بسيار جالب توجه مي‏باشد.
84- ره عشق
نامه عرفاني حضرت امام خميني مورخ 1404ق. از انتشارات موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني.
85- باده عشق
نامه عرفاني ديگري است از انتشارات سروش.
-- اكنون كه از معرفي تاليفات و آثار حضرت امام خميني (س) كه در مجموع 85 جلد بود، فراغت ‏يافتيم لازم است از همه كساني كه تاكنون درباره اين آثار زحمتي كشيده و رنجي برده‏اند و در راه تصحيح و ترجمه و تقرير و شرح و چاپ و نشر آن كوششي نموده‏اند تشكر و سپاسگزاري شود. آنهايي را كه مي‏شناسيم از باب قدرداني نام مي‏بريم:
آيات و حجج اسلام
1- حاج شيخ علي اكبر مسعودي خميني كه يك جلد از طهارت به همت ايشان چاپ شده.
2- حاج سيدهاشم رسولي محلاتي كه كتاب طهارت را تصحيح كرده‏اند.
3- حاج شيخ مجتبي طهراني انصاري كه مكاسب محرمه و رسائل را تصحيح كرده‏اند.
4- حاج شيخ غلامرضا رضواني خميني كه كتاب بيع زير نظر ايشان چاپ شده است.
5- حاج سيداحمد فهري زنجاني كه بسياري از آثار امام را ترجمه و منتشر ساخته‏اند.
6- حاج شيخ جعفر سبحاني تبريزي كه تقريرات مباحث اصول امام را نوشته‏اند.
7- حاج شيخ حسن قديري اصفهاني كه تقريرات بيع امام را نوشته‏اند.
8- حاج شيخ احمد مطهري ساوجي كه شرح تحرير نوشته‏اند.
9- حاج شيخ محمد فاضل قفقازي كه شرح تحرير نوشته‏اند.
10- حاج شيخ حسن راستي كاشاني كه مجموعه استفتائات زير نظر ايشان و جناب آقاي قديري تنظيم شده است.@#@
11- حاج سيدمحمدباقر موسوي همداني كه تحريرالوسيله را به فارسي ترجمه كرده‏اند.
12- آقاي قاضي زاده كه تحريرالوسيله را با همكاري آقاي اسلامي براي بار دوم ترجمه كرده‏اند.
13- آقاي اسلامي كه تحريرالوسيله را با همكاري آقاي قاضي زاده ترجمه كرده‏اند.
14- حاج شيخ محمد مومن قمي كه قسمتي از ترجمه مزبور را بررسي كرده‏اند.
15- حاج شيخ حسن طاهري خرم‏آبادي كه قسمت ديگري از ترجمه مزبور را بررسي كرده‏اند.
16- حاج شيخ حسن ثقفي كه روي تعليقه فصوص كار كرده‏اند. (11)
17- آقاي شيخ محمدحسن احمدي يزدي كه رساله "تعيين الفجر" و نيز شرح حديث ‏بيستم كتاب اربعين امام را منتشر ساخته‏اند.
در پايان براي روح پاك حضرت امام خميني طلب رحمت و رضوان مي‏كنم و از خوانندگان عزيز انتظار دارم نقاط ضعف غيرقابل اغماض اين نوشتار را يادآوري كرده و نويسنده را قرين امتنان فرمايند.
پي‏نوشت‏ها:
2. برخي از فضلا نوشته‏اند كه حضرت امام حاشيه‏اي نيز بر اين شرح دعاي سحر دارند.
3. حضرت آقاي احمدي يزدي نيز شرحي بر حديث‏بيستم اين كتاب نوشته و در 168 صفحه چاپ شده است.
4. اين دوازده جلد فقه استدلالي حضرت امام پس از چاپ اول از روي همان چاپ، افست و شايد مكرر چاپ شده باشد.
5. اين چهار رساله از روي همان چاپ اول افست هم شده است.
6. اين كتاب مورد توجه اساتيد قرار گرفته و تاكنون دو نفر از اساتيد قم به شرح آن مشغول شده و مقداري از هر دو نيز چاپ شده است. نام يكي مستند تحريرالوسيله و نام ديگري "تفصيل الشريعة في شرح تحريرالوسيله" است و دوبار هم تاكنون به فارسي ترجمه شده است.
7. رد ديگري هم بر اين رساله نوشته شده به نام "كشف الاستار" كه در سال 1323ش. چاپ شده است. به فهرست كتب چاپي خانبابا مشار مراجعه شود.
8. نويسنده به خاطر دارد كه از بعضي از بزرگان شنيده است كه حضرت امام در تصحيح چاپ حروفي جلد غدير عبقات الانوار سهيم بوده‏اند.
9. نويسنده در اينجا متوجه شد كه حضرت امام مباحث الفاظ را تا مبحث نواهي نيز به قلم خود نوشته اند. به آثارالحجة مراجعه شود.
10. قسمتي از تاليفات حضرت امام بخصوص رساله هاي عمليه، ترجمه هاي متعدد يا گوناگون دارد كه در اين فهرست‏بناي ذكر آنها نبود.
11. مقاله اي در كيهان فرهنگي شامل فهرست اين قبيل كتابها و جزوه ها چاپ شده است كه بيشتر اين آثار را در بردارد و ما در اين نوشته بنا نداشتيم آنها را ياد كنيم.
آيت الله رضا استادي - imam-khomeini.com
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :