امروز:
پنج شنبه 4 خرداد 1396
بازدید :
1741
تحول ادبي در پرتو شعر امام
كلام، پيام و شخصيت ادبي امام (ره) به همان اندازه در خود آگاهي جامعه مؤثر بوده است كه شخصيت جامع الاطراف و رهبري قاطع حضرت در بازيابي من گمشدة جامعه و نيل به خود باوري و خدا باوري و باز يافت كرامت انساني. در پرتو مكتب امام (ره) شعر نيز مثل همة مقوله‌‎ها و پديدارهاي اجتماعي و فرهنگي، متحوّل شد. اين تحوّل البته ابعاد مختلف داشته است كه شاخص‎ترين آن ابعاد عبارتند از:
1. تحوّل در قالب و شكل[1] شعر: شعر انقلاب چه در عرصة عروض سنّتي و چه در قلمرو شعر نيمايي و شعر آزاد[2] از تحولّ چشمگيري بر خوردار شده است. شاعران جوان انقلاب، علي رغم تجارب كم، تحوّل ساختاري متنوعي در قالب‎هاي عروضي شعر به وجود آورده و توانسته اند با تكيه بر اصول و قواعد پايه‎اي عروض سنتي، اوزان جديد را كشف و تجربه نمايند. اخيراً مجموعه‎اي از اشعار طلاب حوزه‎هاي علميه تحت عنوان از حنجره‎هاي شرقي،‌به كوشش آقاي عبدالرضا رضايي نيا، از سوي حوزة هنري سازمان تبليغات اسلامي منتشر شده است كه در بردارندة قالب‎هاي متنوع و بديع كلاسيك، از شعراي انقلاب است. اين مجموعه در راستاي مجموعه‎ها، دواوين و جنگ‎هاي شعر انقلاب، كاري ارزشمند و چشمگير است. در شعر نو نيز شعرايي مانند محمد رضا عبد الملكيان[3]، قيصر امين پور[4] و ... آثاري به جا ماندني آفريده‎اند كه شعر حماسة چهارده ساله از عبدالملكيان و شعري براي جنگ از امين پور، نمونه‎هاي موفقي در اين زمينه هستند.
شعر آزاد انقلاب نيز مرهون سلمان هراتي[5] است. سلمان، كه در پائيز 65 در سانحة تصادف رانندگي درگذشت، قالب آزاد را بستر مناسبي براي سرايش اشعار اجتماعي و جبهه‎اي ساخته بود. بعد از او شعرايي مانند عليرضا قزوه، شاعر مجموعة «از نخلستان تا خيابان» و سيد عبدالله حسيني و ... در اين بستر نوين طبع آزمايي موفقي داشته اند. البته شعرايي پيشكسوتي مانند موسوي گرما رودي نيز آثار گرانسنگي در قالب آزاد خلق كرده‎اند كه مجموعه‎هاي خط خون و چمن لاله، خاصه شعر عاشورايي خط خون از نمونه‎هاي چشمگيري در شعر سپيد هستند.
امّا در اين ميان سازنده‎ترين و موفق‎ترين و در عين حال بديع‎ترين تحوّل ساختاري و موسيقايي و محتوايي، در قالب غزل عرضه شده است. غزل انقلاب در واقع بيت الغزل. تحوّل ادبي در عرصة شعر انقلاب است. در ادبيات كلاسيك، معمولاً غزل و مغازله، قالب نرم و براي پرورش و سرايش مظامين ظريف و لطيف عاشقانه بود. اگر از برخي غزلهاي حماسي ـ عرفاني ديوان شمس تبريزي صرف نظر كنيم، معمولاً بسيار كم اتفاق مي‎افتاد كه شاعر كلاسيك، مضامين و موضوعات و دريافت‎هاي حماسي را در قالب غزل بريزد. مضامين و موضوعات حماسي به دليل روايي بودن و به هم پيوسته بودن، محور عمودي شعر، همواره در قالب مثنوي بيان مي‎شده است، اما در شعر انقلاب، شاعران انقلاب توانسته‎اند، جهت پاسداشت ايجاز هنري ـ حداكثر معاني در حداقل الفاظ ـ حماسه را در قالب غزل بريزند و در اين پيوند پارادوكسي[6] (پيوند مضامين خشن حماسي با قالب ظريف غزل) موفق بيرون بيايند. كما اينكه غزلهاي نصر الله مرداني، قيصر امين پور، عليرضا قزوه و ... چه به لحاظ زبان و چه به لحاظ تكنيك و چه به لحاظ نسخ حماسي و عرفاني كلام، نمونه‎هاي موفق غزل حماسي هستند.
بخوان حماسة خونين كربلا با ما
كه شد بسيط زمين جمله هم صدا با ما
سر بريده به ميدان عشق مي گويد
حديث خون شهيدان كربلا با ما
اگر جهان همه دشمن شود ظفر يابيم
به عرصه‎اي كه بود تيغ مرتضي با ما
نصر الله مرداني
بتي كه راز جمالش هنوز سربسته است
به غارت دل سودائيان كمر بسته است
.... به يازده خُم مي گر كه دست ما نرسيد
بده پياله كه يك خُم هنوز سربسته است
.... زمينه ساز ظهورند شاهدان شهيد
اگرچه ماتم شان داغ بر جگر بسته است
قادر طهماسبي (فريد)
يادگار از تو همين سوخته جاني است مرا
شعله از توست اگر گرم زباني است مرا
به تماشاي تن سوخته‎ات آمده‎ام
مرگ من باد كه اين گونه تواني است مرا
عرق شرم دلم بود كه از چشمم ريخت
ورنه بركشته تو گريه روا نيست مرا[7]
ساعد باقري
تنها تو بد نديده‎اي از واعظان شهر
ما نيز در شمار شهيدان تهمتيم
عليرضا قزوه
2. تحوّل در تصاوير هنري: تصاوير هنري از قبيل تشبيه، استعاره، تضاد، حس آميزي[8] اسطوره و ... درخشش چشمگيري در شعر شاعران انقلاب دارد. اين عناصر هنري، اغلب محسوس و غير انتزاعي هستند و در باورهاي ديني و جهان بيني مكتبي شاعر باز آفريني شده و رنگ حماسه و عرفان به خود گرفته‎اند. از محوري ترين عناصر تصويري در اركان دو سوية تصاوير هنري (مشبه و مشبه به) عبارتند از: خورشيد، آينه، خون، شقايق، لاله، ستاره، عطش، اشك، فرات، زلال و ...
شاعر انقلاب براي همسويه سازي اين عناصر تصويري، مفاهيمي را بر مي‎گزيند كه چه به لحاظ بافت موسيقايي حروف و چه به لحاظ پشتوانة مكتبي، شأن و منزلت انقلابي داشته و دورنماي حماسي ـ عرفاني پويا و حركت دار را در ذهن خواننده تجسّم بخشد.
3. تحوّل از نظر محتوا: عميق‎ترين و ماناترين تحوّل در ادبيات انقلاب، همان تحوّل محتوايي است كه تحوّلي خود جوش و دروني است در شعر انقلاب، شاعر براي رسيدن به جاه و مقام به مديحه پردازي‎هاي ريشه در دروغ مبادرت نمي‎ورزد. شاعر واقعي انقلاب اگر قلم به مدح مي‎گشايد، امام را مدح مي‎كند كه به قول موسوي گرمارودي[9]، هيچ آزاده‎اي نيست كه وامدار حضرتش نباشد، امامي كه ولايت او تبلور ولايت انبياست. او زيوركلام و طلايه دار قيام بوده و عارفي است كه در چشمة نور وضو مي‎سازد و سردار سپاه خون است.
آن پير كه زيور كلام من و توست
سر فصل جريدة قيام من و توست
آن گُرد وضو ساخته در چشمة ماه
سردار سپاه خون امام من و توست[10]
شاعر انقلاب شهيد را مدح مي‎كند كه مصداق بارز كرامت انسان و خلافت الهي است و منقبت گوي شهيد منقبت گوي فطرت خدا جوي انسان است (مادح خورشيد مدّاح خود است).
كس چون تو طريق پاكبازي نگرفت
با زخم نشان سر فرازي نگرفت
زين پيش دلاورا كسي چون تو شگفت
حيثيت مرگ را به بازي نگرفت[11]
حسن حسيني
او رزمندگان اسلام را مدح مي‎كند كه عصارة ارزشهاي حماسي يك ملت هستند.
شكوه كوه فرازي ز استواري‎تان
سرود رود طنيني ز خون جاري‎تان[12]
محمد رضا محمدي نيكو
و سرانجام شاعر انقلاب شجاعت و آزادگي را مدح مي‎كند كه رمز قوام، پايداري و تمدن يك ملت در آزادگي و شجاعت آن ملت است.
مي برم منزل به منزل چوب دار خويش را
تا كجا پايان برم آغاز كار خويش را
در طريق عاشقي مردن نخستين منزل است
مي‎برد بر دوش خود منصور دار خويش را[13]
در مقالة حاضر ابعادي از تحوّل ادبي در قلمرو قالب، تصوير و نمادهاي تصويري غزل مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است.
تحوّل در قالب يا فرم ادبي غزل
قالب شعري چه از نظر تنوع اوزان عروضي و چه از حيث انواع ادبي به اعتبار محور عمودي شعر (رباعي، مثنوي و ...) و چه از حيث انواع ادبي اعتبار درونماية شعر (حماسه، عرفان و ...) در ادبيات انقلاب از چشم انداز گسترده‎اي برخوردار است. شاعر انقلاب، صرفاً به اوزان شناخته شده و متداول عروضي بسنده نمي‎كند، بلكه خود نيز دست به ابتكار زده و با بهره گيري از اصول و معيارهاي پايه‎اي عروض سنتي، تنوع چشمگيري در اوزان عروضي به وجود آورده است. ذيلاً به نمونه‎هايي از تنوع قوالب عروضي در ادبيات انقلاب اشارت مي‎كنيم.
1. اوّلين شعر، غزلي است از سيد ابوالقاسم حسيني[14]
اين شعر در بحر «رَمَل مُثَمَّن مكفُوف» سروده شده كه از اوزان دوري است؛ يعني اوزاني كه معمولاً به صورت شعر مسجّع سروده مي‎شود و در هر مصراع مثمّن قابل تبديل به يك بيت مربع است. زيباترين و در عين حال پر طنين‎ترين و رقص آميزترين اوزان دوري را مي‎توانيم در غزليات شمس تبريزي مشاهده كنيم. بحر «رمل مُثمّن مكفو‏ف» كه از اوزان كم كاربرد در شعر فارسي است، بستر مناسبي براي پردازش مضاميني از قبيل اميد يا عشق و آرمانهاي والاي انساني است.
شعر اگر كليد بغض مانده در گلو نباشد
پرنيان عشق و معني هر چه هست گو نباشد
شعر اگر نگويد اينجا اشك و آه و خون چه كردند
از شعور و شور و مردي ذرّه‎اي در او نباشد
در ميان اين مضامين آيه‎هاي آسماني است
اذن جستجو نباشد هر كه را وضو نباشد
2. شعر ديگر، غزلي است از سيد عبد الله حسيني با نام گلدان خالي. اين شعر در بحر كم تداول مستفعلن مستفعلن مستفعلاتن در اين شعر شاعر، واقعيات را در تعابير و چشم اندازهاي هنري و نمادين مختلف تجسّم مي‎بخشد كه عبارتند از چشم دوختن به گلدان خالي، ظرف سفالي، قصّه خشكسالي در چهرة تكيده و زرد درختان، نگاه متبسّم كه ريشه در خيال سراب گونه دارد. همه اين تعابير جلوه‎هاي متنوع يك مفهوم هستند و آن مفهوم، زندگي بي روح و بي رمق است كه شاعر از آن به «شعر مكرّر» تعبير مي‎كند. آرمانهاي شاعر نيز به «واژه شوريده حالي» تعبير مي‎شود. بنابراين شعر گلدان خالي، حاصل اصطكاك و تقابل روزمرّگي با زندگي آرماني است. شاعر، زندگي آرماني را حاصل گره خوردگي عشق و شوريدگي مي‎داند:
تا كي به اين گلدان خالي چشم دوزم
بر حسرت ظرفِ سفالي چشم دوزم
در ژرفناي خاطر زرد درختان
بر قصّه‎هاي خشكسالي چشم دوزم
شعر مكرّر، زندگيهاي فسرده است
بر واژه شوريده حالي چشم دوزم
به هر تقدير بايد گفت در بحث تحوّل قالب‎هاي ادبي، غزل بيش از همة قوالب ديگر جلب توجه مي‎كند.
[1] . فرم، form
[2] . Blankverse
[3] . ر.ك ريشه در ابر، از انتشارات برگ
[4] . ر.ك تنفس صبح، حوزة هنري سازمان تبليغات اسلامي.
[5] . از آسمان سبز، مجموعة شعر سلمان هراتي ـ انتشارات حوزة هنري سازمان تبليغات اسلامي.
[6] . Paradoxical، تصاوير تناقض يافته، كه ساختمان آنها از مصالح متناقض تركيب مي‎يابد مانند عطش آب، فرياد سكوت.
[7] . ابيات فوق منتخبي از غزل تماشاست. كه براي شهيد مهدي فريد طالب نيا سروده شده و شاعر خود شاهد تغسيل پيكر مطهر و سوخته شهيد بوده است.
[8] . حس آميزي: تصاويري كه ساختمان آنها از تركيب دو يا چند حس مختلف شكل مي‎پذيرد. مثلاً وقتي شاعر، صدا را چشيدني، فرياد را رنگين، محبّت را بوييدني ... مي‎بيند، به حس آميزي پرداخته است؛ مثل: چشيدن صدا، صداي سبز، چشاندن لباس و ...
[9] . سوگنامة امام، انتشارات سروش، در سوگ خورشيد، ص 352.
[10] . مجموعة از زمزمه تا فرياد، انتشارات دانشگاه گيلان، از غلامرضا رحمدل.
[11] . سوره، جُنگ ششم، انتشارات حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي.
[12] . همان.
[13] . سوره، جنگ نهم.
[14] . از حنجره‎هاي شرقي، انتشارات حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي به كوشش عبد الرضا رضايي نيا، ص 40.
@#@ غزل انقلاب چه به لحاظ صور عواطف و چه به لحاظ حسي بودن كلمات و تعابير و چه به لحاظ تركيبات تصويري و همچنين به لحاظ محتوا و درونمايه، خود بستر نويني در سير تحوّل غزل فارسي است. غزل انقلاب به لحاظ برجستگي در كليّت شعر، از چند حيث جالب توجه و قابل ارزيابي است.
تحول در تركيبات تصويري غزل
واضح است كه تركيبات تصويري در توازن زبان شعر و گشايش چشم انداز نوين معنايي نقش برجسته و تعيين كننده‎اي دارد. اهميت نقش زيبايي شناختي اين تركيبات، زماني چهره مي‎نماياند كه ساختمان كلي آنها و نيز عناصر و مصالح اين ساختمان، خود نو و بديع باشند. غزل انقلاب از اين حيث از غني‎ترين قالب‎هاي شعري در سير تحوّل غزل است. اين تركيبات خود به دو نوع عمده تركيبات تشبيهي و تركيبات استعاري تقسيم پذيرند. اما در اين ميان بيشترين نقش از آن تركيبات استعاري است، تركيبات تشبيهي و استعاري نوين از قبيل؛ سمند صاعقه، يوسف انديشه، فرات اشك، كرشمة نور، برّاق واقعه، منبر گل، عمودقامت، سجّادة دل، يازده خم مي (اشاره به يازده امام معصوم)، خمّ سربسته (غيبت حضرت مهدي ـ عج )، نينواي جنون و ... هر كدام به نوبه خود در غناي زباني و معنايي شعر، نقش ارزنده‎اي دارند. تركيباتي كه نمونه‎هايي از آن در ابيات ذيل به زيبايي به كار رفته‎اند.
سمند صاعقه زين كن سواره بايد رفت
به عرش شعله سحر با ستاره بايد رفت
بگو به يوسف انديشه‎ اي پيمبر دل
به چاه حادثه هنگام چاره بايد رفت
نصر الله مرداني
سنان ببارد اگر بر عمود قامت ما
گمان مبر به يمين و يسار برگردد
به يازده خُم مي گر كه دست ما نرسيد
بده پياله كه يك خُم هنوز سربسته است
زمينه ساز ظهورند شاهدان شهيد
اگر چه ماتمشان داغ بر جگر بسته است
فريد اصفهاني
تركيبات تصويري غزل انقلاب به لحاظ ماهيت مصالح سازنده و بافت دروني تصاوير، ابعاد مختلف دارد كه اهم آنها عبارتند از: تصويرهاي حماسي، تصويرهاي عرفاني، تصويرهاي اساطيري، تصويرهاي تلميحي، تصوير‎هاي سوگواره‎اي ـ تصويرهايي كه رنگ سوگ و عزا دارند ـ و ديگر انواع تصويرها. از ميان شاعران غزل سراي انقلاب، نصر الله مرداني ارزنده‎ترين نقش را در آفرينش تركيبات ناب تصويري دارد. سه مجموعه «قيام خون»، «خون نامة خاك» و «آتش ني»، در بردارندة غزلياتي است كه هر كدام از آنها سرشار از انواع تركيبات بديع تصويري‎اند. فريد اصفهاني، حسن حسيني، ساعد باقري و شادروان سپيدة كاشاني نيز از برجسته‎ترين شعراي تركيب ساز و تصوير آفرين در حوزة انقلاب به شمار مي‎روند.
تحوّل محتوا در غزل انقلاب
از لحاظ تحوّل در محتوا و درونمايه، غزل انقلاب از اهميت ويژه‎اي برخوردار است. چنانكه مي‎دانيم از دير باز، غزل و مغازله، قالب متداول براي بيان سوز و گدازهاي شخصي شاعر بوده است. در غزليات حافظ، عنصر غنا و بافت رمانتيك غزل با عرفان گره خورده و غزلياتي نيمه رمانتيك ـ نيمه عرفاني به وجود آمده كه خود تحوّل شگرفي در سير دروني غزل فارسي است.
در ادوار كلاسيك شعر فارسي، موضوعات حماسي به دليل پيوستگي و يكپارچگي محور عمودي شعر، در قالب مثنوي سروده مي‎شد و اوزان عروضي مثنويهاي حماسي نيز اغلب متفرع از بحر معروف «متقارب مثمن محذوف» بوده است كه به دليل نزديك بودن وتد و سبب «فعولن» موسيقي دروني‎اش به گونه‎اي است كه آن را به مارش جنگي نزديك ساخته و ميادين جنگي را در خاطر متبادر مي‎سازد. در فرايند تاريخ ادب فارسي به جز ديوان شمس تبريزي كه غزلياتي به صورت جسته و گريخته از جنس حماسه و عرفان (غزليات حماسي عرفاني) در آن به چشم مي‎خورد، كمتر سراغ داريم كه شاعري، پيام‎هاي حماسي را در قالب نرم و شكنندة رمانتيك و در فرم غزل پردازش نمايد. در شعر كلاسيك اصولاً غزل بستر مناسبي براي آفرينش مضامين بكر و بديع غنايي و رمانتيك به شمار مي‎رفت و به همين جهت قوالب غزل نيز قوالبي نرم و لطيف و مستعد مضامين غنايي از نوع عاشقانه‎ها بوده است. اما در ادبيات انقلاب شاعر غزل را عرصة موضوعات و پيام‎هاي حماسي قرار داد و علي رغم لطافت و نرمي قوالب غزل، حماسي‎ترين چشم اندازهاي هنري را در اين قالب پردازش كرد و به خوبي از عهده اين كار بر آمد تا جايي كه مي‎بينيم قسمت اعظم شعر دفاع مقدس در قالب غزل سروده شده است. اين امر، يعني رويكرد حماسه در غزل در نوع خود كم نظير بوده و سرفصل نويني در سير غزل فارسي محسوب مي‎شود. مجموعة خون نامة خاك از نصر الله مرداني، تنفس صبح از قيصر امين پور، نجواي جنون از ساعد باقري، از نخلستان تا خيابان از عليرضا قزوه، سرود سپيده از حميد سبزواري و غزليات لطيف و پر احساس و در عين حال حماسي زنده ياد سپيدة كاشاني از آثار ماندگار غزل حماسي انقلاب به شمار مي‎روند.
غزل حماسي انقلاب، با توجه به كوتاه بودن محور عمودي قالب غزل و دارا بودن پيام تكان دهنده و مهيج حماسي در حداقل زمان و كوتاه ترين قالب، كاربرد اجتماعي گسترده‎اي داشته است. به جرأت مي‎توان گفت تأثيري كه غزل حماسي انقلاب در دوران دفاع مقدس خاصه در مواقع عمليات هجومي داشته است، كمتر از تأثير رگبار مسلسل رزمندگان نبوده است. اصولاً غزل حماسي انقلاب، خاصّه آنگاه كه در ايام عمليات جنگي همراه با مارش مهيج رزمي از رسانه‎هاي گروهي پخش مي‎شد، در تهييج و تشديد روحية حماسي جبهه و پشت جبهه نقشي كارساز داشته است.
شعر انقلاب در فرايند تحوّل عناصر و مصالح تصاوير
يكي از ويژگيهاي شعر انقلاب، استحالة عناصر تصويري كهن در عناصر اسلامي ـ بار مكتبي دادن به اين عناصر ـ و در عين حال حسّي كردن و عاطفه بخشيدن گسترة نمادين كلمات است. البته شاعر انقلاب علاوه بر تحوّل بخشيدن به عناصر كهن تصويري، خود نيز در آفرينش و ابداع نمادهاي نو نقشي به سزا داشته است. اين نمادهاي نو كه ثمرة كشف روابط جديد هنري و تعامل عاطفي و پيوند انساني بين شاعر و طبيعت است، دلالت بر ذهن پويا و زيبايي شناس شاعر انقلاب دارد. ذيلاً برخي از نمادهاي تصويري را كه در شعر انقلاب كاربرد كليدي و محوري دارند، اشاره وار بيان مي‎كنيم.
1. گُل و لاله و شقايق: نفوس ناميه مانندگل و لاله و شقايق و نسترن و گلها و گياهان ديگر در ادب كلاسيك فارسي شخصيت بزمي داشته و تأمين كنندة شادي خواهي، دم غنيمت شمري و گرم كنندة محفل عيّاشي شاعر و ممدوح وي بوده است. از اين رو مفاهيم گياهي بيشتر در تشبيه‎ها، و تغزل‎ها كاربرد داشته است. شخصيت بزمي گياهان در قصيدة منطق الطير خاقاني به زيبايي و بلاغت تمام بيان شده است.
در شعر عنصري لاله همرنگ عقيق است و شاخه‎هاي بيد مانند زلف جعد بتان. فرخي در شعري با مطلع:
باد ديبا رخ پرند سلب
لعبگر گشت و لعبهاش عجب
انواع گلها و گياهان را به تصوير مي‎كشد كه همگي زمينه ساز و شاد زيستي ممدوح شاعر مي‎شوند. در شعر كلاسيك، گل مي‎خندد و باغ با خندة مستانة گل شاداب مي‎شود:
گل بخنديد و باغ شد پدرام
اي خوشا سرو اندرين هنگام
اما در شعر انقلاب سرخي گل سرسبزي گياه حكايت از خون و پيام شهيدان دارد و شاعر در شعر گمشدگان، لاله‎هاي سرخ را نشان كفن خونين شهيدان گمنام مي‎داند.
گفتي كه از اين گمشدگان نيست نشاني
هر لاله نشان از كفن گمشدگان است
شاعر شهيد عشق، لاله را مخاطب مي‎سازد و به او يادآور مي‎شود كه رخسار او برتافته از سرخي خون شهيد است.
با لاله شهيد عشق را اين سخن است
كاي لاله ترا طراوت از خون من است
سر دادن و جان به ديگران بخشيدن
اين شيوة عاشقان گلگون كفن است
محمد علي مرداني
كران تا كران لاله‎هاي دشت، بر دميده از
قطرات خون شهيدان است و بر همگان فرض است كه پا به سر لاله و يا بهتر بگوييم پا بر سر خون شهيد نگذارند:
ز خون هر شهيدي لاله‎اي رُست
مبادا روي لاله پا گذاريم
قيصر امين پور
شقايق سرخ و داغ بر جگر نيز در شعر انقلاب، مظهر شهيد و مظهر مرشد كامل و عارف واصل است كه شهيدان انقلاب از مكتب او درس ايثار فرا گرفته‎اند:
مسلّم شد مريدي داغدارم
شقايق خرقة خود بر تنم كرد
حسن حسيني
گل نيز مفهوم نمادي و حسي جاندار در تجسم خون شهيدان و چاك چاك بودن جسم شهيدان دارد؛ در حالي كه در ادب كلاسيك فارسي، گل شخصيتي بزمي داشت و تكميل كنندة بزم‎هاي شادي شاعران دربار و شاهان و درباريان بود.
دو بيت ذيل از يك غزل نصرالله مرداني است كه در آن هر برگ گل كه پرپر شده و به گسترة باغ مي‎افتد، تجسّمي نمادين از تن پاره و خونين شهيدان است:
هر برگ گل سرخ كه افتاد در اين باغ
تن پاره‎اي از باغ تن گمشدگان است
و دربيت ديگر عطر دلاويزي را كه با فطرت و سرشت گل پيوند دارد، پرتوي از بوي پيراهن شهيد گمنام مي‎داند:
عطري كه در آميخته با فطرت گلها
بويي است كه از پيرهن گمشدگان است
تحوّل رنگها
در راستاي تغيير مفهوم گلها و معطرات، رنگها نيز در ادب انقلاب از تحوّل معنايي چشمگيري برخوردارند. در ادب، كلاسيك فارسي، رنگ‎ها نيز مانند گلها چشم انداز شادخواهي و بزمي داشته اند. رنگ سياه تداعي كننده مُشك بود. و مشك تداعي كنندة زلف معشوق. رنگ سرخ تداعي كنندة لعل بود و لعل تداعي كنندة لب معشوق و جگر عاشق در زنجيرة عشقي كه از پي رنگي بود. سبز تداعي كنندة سرو بود و سرو زمينگير معشوق زميني.@#@
خلاصة كلام اينكه، در ادب اشرافي، رنگ و گياه در هم مي‎آميختند تا جهت ساخت و ساز بزم‎هاي ادبي براي قامت مرغزار، پرند نيلگون ببافند و بر سرِ كوهسار، كلاهي از پرنيان هفت رنگ بگذارند تا خدايان زر و زور و تزوير دستي به جام باده و دستي به زلف يار، مستانه در زمين خدا نعره زنند و شاعران حرفه‎اي از زر، آلات خوان بسازند و از نقره ديگدان زنند، تا شاعران بي درد، در آغاز شكل گيري شعر اشرافي، اينگونه سرايند:
آهوي كوهي در دشت چگونه دودَا
او ندارد يار بي يار چگونه بودَا
امّا در شعر انقلاب، سياه رنگ نمادين سوگ و عزاست و سوز و عزا دستماية پردازش داغ تاريخ سوز عاشوراييان. سوگ سروده‎هاي سيه پوش محرّم و صفر، همچون قيام عاشوراييان، سر بر افراشته‎اند تا اسلام را زنده نگه دارند.
آري در قاموس ملّت گربة سياهي، هزارة آهوي كوهي به يك لحظة شعر انقلاب نمي‎ارزد كه شاعر آن را هزار بار تقديم امام انقلاب كرده است.
سرسبزترين بهار تقديم تو باد
آواز خوش هزار تقديم تو باد
گويند كه لحظه‎اي است روييدن عشق
آن لحظه هزار بار تقديم تو باد
در ادب انقلاب، رنگها مفهوم و پيام مكتبي را در ذهن تصوير پرداز شاعر تداعي مي‎كنند. آبي مظهر صميميت و نجابت است؛ سبز مظهر پيام خون شهيد و سرخ نمادي پويا و سرزنده از خون شهيد و شجاعت و شهامت. در ادب انقلاب اگر رنگ سبز تداعي كنندة بهار است، اين تداعي سوق دهندة ذهن شاعر به شادي و بي‎تفاوتي نيست؛ همچنين سرخ در فرهنگ ادبي انقلاب، نقطة بلوغ و روح قله كمال است. يك جلوه از اين بلوغ و كمال، مرگ سرخ است، مانند غروب خورشيد.
من همنفس شراب از زرد به سرخ
يا همره اضطراب از زرد به سرخ
يك روز به شوق هجرتي خواهم كرد
چون هجرت آفتاب از زرد به سرخ
قيصر امين پور
از ديگر مفاهيم نمادين شعر انقلاب كه نقش محوري در تصوير سازي دارد، مفهوم آفتاب و خورشيد است. شهيد بهشتي در تشبيهي تفضيلي، خون شهيد را درخشنده‎تر از خورشيد مي‎داند. آنجا كه مي‎گويد: «درخشش خون شهيد خورشيد را شرمنده ساخته است.»
بيشترين كاربرد آفتاب و خورشيد در حوزة تجسّم بخشي شخصيت حماسي ـ عرفاني و ديني امام، نمود دارد و در اين راستا، شكفته‎ترين چشم اندازهاي تصويري با نماد خورشيد، بعد از رحلت حضرت امام (ره) شكل گرفته است. عليرضا قزوه رحلت امام را به هجرت خورشيد تعبير مي‎كند.
اي جماعت خاك غم بر سر كنيد
هجرت خورشيد را باور كنيد[1]
نصر الله مرداني در سوگ امام اينگونه مي‎سرايد:
اي آفتاب بي تو چه شبها گريستم
چون ابر تيره در شب يلدا گريستم[2]
عليرضا امامي نيز، وداع با امام را به وداع با خورشيد تعبير مي‎كند.
خورشيد تاب تحمل اين مصيبت را نياورد
با هاله‎اي تيره از خاك و توفان
صورتش را پوشاند.[3]
عبدالله حسيني عزاي امام را به مرثيه آفتاب تعبير مي‎كند و شاعران ديگر با تعابير مرگ آفتاب[4]، سوگ خورشيد[5] سوگنامة امام[6] و ... مي‎كوشند تا گوشه‎هايي از فاجعة رحلت حضرت امام (ره) را با زبان عاطفه و تصوير، با بهره گيري از نماد خورشيد و آفتاب و در پرتو گره خوردگي احساس و انديشه‎ به تجسّم در آورند.
نمونه‎هايي از تصاوير تخيّلي در شعر انقلاب
1. هفت پشت عطش: عطش از مفاهيم تداعي گر عاشورا است كه وقتي اين عنصر تصويري وقتي با مفهوم زلال گره مي‎خورد توسعة معنايي بيشتري مي‎يابد.
هفت پشت عطش از نام زلالت لرزيد
ما كه باشيم كه در سوگ شما گريه كنيم
2. آينه: مفهوم آينه در شعر انقلاب از بار مكتبي شفافي برخوردار است كه حديث المؤمن مرآة المؤمن، پشتوانة فرهنگي آن است. نصر الله مرداني امام را به آيينة زمان تعبير مي‎كند و مي‎گويد:
بي باوران عالم با چشم دل ببينيد
آيينة زمان است اين پير در جماران
3. سوختن آينه: اين تصوير وقتي كه در زنجيرة معنايي و موسيقايي تصوير پارادكسي آتش زدن آب نشيند، چشم انداز معنايي زيبايي در ذهن ايجاد مي‎كند. در فرهنگ بلاغت جديد اينگونه تحركات و تجربيات پوياي تصويري كه دريچة نويني از مفاهيم و معاني بكر را به سوي انسان مي‎گشايد، آشنايي زدايي ادبي نام دارد.
شرمساران سينه را آتش زنيد
آب را، آيينه را آتش زنيد
تداعي جاري بين شرم و آب و آيينه، عناصر محتواي بيت را در شبكه به هم پيوسته‎اي از تصاوير يكدست و منسجم قرار داده است.
4. هجرت خورشيد‌: تركيب تصويري هجرت خورشيد كه متشكل از مفهوم قرآني و مكتبي هجرت و مفهوم خورشيد است، تعبير نمادين و گويايي از رحلت حضرت امام (ره) است.
عزاداران امام يكپارچه سياه پوش شده بودند كه سياهي، خود تداعي كنندة شب و هجرت خورشيد است.
اي جماعت خاك غم بر سر كنيد
هجرت خورشيد را باور كنيد
5. لهجه خورشيد: تركيب استعاري لهجه خورشيد كه از تشخيص[7] لطيفي برخوردار است، تعبيري از فصاحت و شيوايي كلام امام است.
اي تو با لهجة خورشيد سرايندة ما
ما تو را با چه زباني به خدا گريه كنيم[8]

[1] . سوگنامه امام، انتشارات سروش، ص 312.
[2] . مجموعه آتش ني.
[3] . سوگنامه امام ص 29.
[4] . محمد متقي، سوگنامة امام، ص 166.
[5] . سوگنامه امام، سياوش ديهيمي، ص 161.
[6] . سوگنامة امام، غلامحسين عمراني، ص 285.
[7] . Personification
[8] . . سوگنامه امام، محمد علي بهمني، ص 50.
غلامرضا رحمدل - قرار (ويژه نامه گنگره بررسي تأثير امام و انقلاب بر ادبيات معاصر)، مهر ماه 1377، ص 28
مطالب مرتبط :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
متن نظر :