امروز:
سه شنبه 6 تير 1396
بازدید :
2280
تأثير والدين در اخلاق
همه مي دانيم كه اولين مدرسه براي تعليم و تربيت كودك محيط خانواده است، و بسياري از زمينه هاي اخلاقي در آنجا رشد و نمو مي كند؛ محيط سالم يا ناسالم خانواده تأثير بسيار عميقي در پرورش فضائل اخلاقي، يا رشد رذائل دارد؛ و در واقع بايد سنگ زيربناي اخلاق انسان در آنجا نهاده شود.
اهميت اين موضوع، زماني آشكار مي شود كه توجه داشته باشيم كه اولا كودك، بسيار اثر پذير است، و ثانيا آثاري كه در آن سن و سال در روح او نفوذ مي كند، ماندني و پا برجا است!
اين حديث را غالبا شنيده ايم كه اميرمؤمنان علي عليه السلام فرمود: «العلم (في) الصغر كالنقش في الحجر؛ علم در كودكي همانند نقشي است روي سنگ!» (كه ساليان دراز باقي و برقرار مي ماند). (23)
كودك بسياري از سجاياي اخلاقي را از پدر و مادر و برادران بزرگ و خواهران خويش مي گيرد؛ شجاعت، سخاوت، صداقت و امانت، و رذائلي مانند دروغ و خيانت و بي عفتي و ناپاكي و مانند آنها، اموري ستند كه به راحتي كودكان از بزرگترهاي خانواده كسب مي كنند.
افزون بر اين، صفات اخلاقي پدر و مادر از طريق ديگري نيز كم و بيش به فرزندان منتقل مي شود، و آن از طريق عامل وراثت و ژنها است؛ ژنها تنها حامل صفات جسماني نيستند، بلكه صفات اخلاقي و روحاني نيز از اين طريق به فرزندان، منتقل مي شود، هرچند بعدا قابل تغيير و دگرگوني است، و جنبه جبري ندارد تا مسؤوليت را از فرزندان بطور كلي سلب كند.
به تعبير ديگر، پدر و مادر از دو راه تكوين و تشريع در وضع اخلاقي فرزند اثر مي گذارند، منظور از تكوين در اينجا صفاتي است كه در درون نطفه ثبت است و از طريق ناآگاه منتقل به فرزند مي شود، و منظور از تشريع، تعليم و تربيتي است كه آگاهانه انجام مي گيرد، و منشأ پرورش صفات خوب و بد مي شود.
درست است كه هيچ كدام از اين دو جبري نيست ولي بدون شك زمينه ساز صفات و روحيات انسانها است، و بسيار با چشم خود ديده ايم كه فرزندان افراد پاك و صالح و شجاع و مهربان، افرادي مانند خودشان بوده اند[1] و بعكس، آلوده زادگان را در موارد زيادي آلوده ديده ايم.[2] بي شك اين مسأله در هر دو طرف استثنائاتي دارد كه نشان مي دهد تأثير اين دو عامل (وراثت و تربيت) تأثير جبري غير قابل تغيير نيست.
رابطه اخلاق و تربيت والدين در احاديث اسلامي
بي شك نخستين مدرسه هر انساني تعليم و تربيت پدر و مادر اوست و در همين جا است كه نخستين درسهاي فضيلت يا رذيلت را مي آموزد. و اگر مفهوم تربيت را اعم از «تكويني» و «تشريعي» در نظر بگيريم نخستين مدرسه رحم مادر و صلب پدر است كه آثار خود را بطور غير مستقيم در وجود فرزند مي گذارد، و زمينه هاي فضيلت و رذيلت را آماده مي سازد.
در احاديث اسلامي تعبيرات بسيار لطيف و دقيقي در اين قسمت وارد شده كه به بخشي از آن ذيلا اشاره مي شود:
1. علي عليه السلام فرمود: «حسن الاخلاق برهان كرم الاعراق؛ اخلاق پاك و نيك، دليل وراثتهاي پسنديده انسان (از پدر و مادر) است» . (2)
به همين دليل در خانواده هاي پاك و با فضيلت غالبا فرزنداني با فضيلت پرورش مي يابند و بعكس افراد شرور غالبا در خانواده هاي شرور و آلوده اند.
2. در حديث ديگري از همان حضرت مي خوانيم: «عليكم في طلب الحوائج بشراف النفوس و ذوي الاصول الطيبة فانها عندهم اقضي وهي لديهم ازكي؛ در طلب حوائج به سراغ مردم شريف النفس كه در خانواده هاي پاك و اصيل پرورش يافته اند برويد، چرا كه نيازمنديها نزد آنها بهتر انجام مي شود و پاكيزه تر صورت مي گيرد!» (3)
3. در عهد نامه مالك اشتر در توصيه اي كه علي عليه السلام به مالك درباره انتخاب افسران لايق براي ارتش اسلام مي كند، چنين مي خوانيم: «ثم الصق بذوي المروءات والاحساب و اهل البيوتات الصالحة والسوابق الحسنة ثم اهل النجدة و الشجاعة والسخاء و السماحة فانهم جماع من الكرم و شعب من العرف؛ سپس پيوند خود را با شخصيتهاي اصيل و خانواده هاي صالح و خوش سابقه برقرار ساز و پس از آن با مردمان شجاع و سخاوتمند و بزرگوار، چرا كه آنها كانون فضيلت و مركز نيكي هستند». (4)
4. تأثير پدر يا مادر آلوده در شخصيت اخلاقي فرزندان تا آن اندازه است كه در حديث ديگري از امام صادق عليه السلام آمده است: «ايما امرأة اطاعت زوجها و هو شارب الخمر، كان لها من الخطايا بعدد نجوم السماء، و كل مولود يلد منه فهو نجس؛ هر زني اطاعت از همسرش كند در حالي كه او شراب نوشيده (و با او همبستر شود) به عدد ستارگان آسمان مرتكب گناه شده است و فرزندي كه از او متولد مي شود آلوده خواهد بود!» (5)
در روايات متعدد ديگري نيز از قبول خواستگاري مرد شراب خوار و بد اخلاق و آلوده نهي شده است. (6)
5. تأثير تربيت پدر و مادر در فرزندان تا آن پايه است كه در حديث مشهور نبوي آمده است:
كل مولود يولد علي الفطرة حتي يكون ابواه هما اللذان يهودانه و ينصرانه؛ هر نوزادي بر فطرت پاك توحيد (و اسلام) متولد مي شود مگر اين كه پدر و مادر او را به آئين يهود و نصرانيت وارد كنند»(7)
جائي كه تربيت خانوادگي، ايمان و عقيده را دگرگون سازد چگونه ممكن است در اخلاق اثر نگذارد؟
6. همين امر سبب شده است كه مسأله تربيت فرزندان به عنوان يكي از اساسي ترين حقوق آنها بر پدر و مادر شمرده شود؛ در حديث نبوي صلي الله عليه و آله مي خوانيم:
«حق الولد علي الوالد ان يحسن اسمه و يحسن ادبه؛ حق فرزند بر پدر اين است كه نام نيكي بر او بگذارد و او را بخوبي تربيت كند» (8)
روشن است نامها آثار تلقيني بسيار موثري در روحيه فرزندان دارد؛ نام شخصيتهاي بزرگ و پيشگامان تقوا و فضيلت، انسان را به آنها نزديك مي كند، و نام سردمداران فجور و رذيلت، انسان را به سوي آنها مي كشاند؛ در اسلام حتي از اين مسأله ظريف رواني غفلت نشده و فصل مبسوطي درباره نامهاي خوب و نامهاي بد در كتب حديث آمده است. (9)
7. در حديث ديگري از همان حضرت مي خوانيم: «ما نحل والد ولده افضل من ادب حسن؛ بهترين بخششي يا ميراثي كه پدر براي فرزندش مي گذارد، همان ادب و تربيت نيك است» . (10)
8. امام سجاد علي بن الحسين عليه السلام در همين زمينه تعبير رسائي فرموده است مي فرمايد : «وانك مسؤول عما وليته به من حسن الادب و الدلالة علي ربه عزوجل و المعونة له علي طاعته؛ تو در برابر آنچه ولايتش برعهده تو گذارده شده است (از خانواده و فرزندان) مسؤول هستي نسبت به تربيت نيكوي آنها و هدايت به سوي پروردگار و اعانت او بر اطاعتش». (11)
9. اميرمؤمنان علي عليه السلام در يكي از كلمات خود تعبيري دارد كه نشان مي دهد كه خلق و خوي پدران ميراثي است كه به فرزندان مي رسد؛ مي فرمايد: «خير ما ورث الآباء الابناء الادب؛ بهترين چيزي كه پدران براي فرزندان خود به ارث مي نهند ادب و تربيت صحيح و فضائل اخلاقي است». (12)
10. اين بحث را با سخن ديگري از علي عليه السلام در نهج البلاغه پايان مي دهيم:
امام عليه السلام به هنگام شرح شخصيت و بيان موقعيت خود براي ناآگاهاني كه او را با ديگران مقايسه مي كردند مي فرمايد: «و قد علمتم موضعي من رسول الله بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصة وضعني في حجره و انا وليد يضمني الي صدره ... يرفع لي كل يوم علما من اخلاقه و يأمرني بالاقتداء؛ شما قرابت و نزديكي مرا با پيامبر صلي الله عليه و آله و منزلت خاصم را نزد آن حضرت بخوبي مي دانيد؛ كودك خردسالي بودم پيامبر مرا در دامان خود مي نشاند و به سينه اش مي چسباند... او هر روز براي من پرچمي از فضائل اخلاقي خود مي افراشت و مرا امر مي كرد كه به او اقتدا كنم (و اين خلق و خوي من زائيده آن تربيت است).
جالب اين كه امام در لابه لاي همين سخن هنگامي كه از خلق و خوي پيغمبر اكرم بحث مي كند، چنين مي فرمايد: «و لقد قرن الله به صلي الله عليه و آله من لدن ان كان فطيما اعظم ملك من ملائكته يسلك به طريق المكارم و محاسن اخلاق العالم ليله و نهاره؛ از همان زمان كه رسول خدا صلي الله عليه و آله از شير باز گرفته شد، خداوند بزرگترين فرشته از فرشتگان خويش را مأمور ساخت تا شب و روز وي را به راههاي مكارم اخلاق و صفات نيك جهان سوق دهد». (13) بنابراين پيامبر صلي الله عليه و آله خود نيز از تربيت يافتگان فرشتگان بود.
درست است كه اخلاق و صفات روحي انسان اعم از خوب و بد، از درون او بر مي خيزد و با اراده او شكل مي گيرد ولي انكار نمي توان كرد كه زمينه هاي متعددي براي شكل گيري اخلاق خوب و بد وجود دارد كه يكي از آنها وراثت از پدر و مادر و همچنين تربيت خانوادگي است؛ و اين مسأله قطع نظر از تحليلهاي علمي و منطقي، شواهد عيني و تجربي فراوان دارد كه قابل انكار نيست.
به همين دليل براي ساختن فرد يا جامعه آراسته به زيورهاي اخلاقي بايد به مسأله وراثت خانوادگي و تربيت هائي كه از نونهالان در دامن مادر و آغوش مادر مي بينند توجه داشت و اهميت اين دوران در ساختار شخصيت انسانها را هرگز فراموش نكرد.

[1] . ان الله اصطفي آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران علي العالمين ذرية بعضها من بعض و الله سميع عليم (سوره آل عمران، آيه 33 و 34)
[2] . انك ان تذرهم يضلوا عبادك و لايلدوا الا فاجرا كفارا (سوره نوح، آيه 27)
آيت الله مكارم شيرازي
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :