امروز:
يکشنبه 26 آذر 1396
بازدید :
401
محاسن سیره نبوی وحدت بخش جامعه اسلامی

مقدمه:
سیره پیامبر (ص) مولفه های زیبایی برای وحدت در جامعه مسلمین دارد؛ مدارا ومدیریتی که حضرت در جامعه اسلامی برای انسجام و وحدت انجام داد بی مانند بود؛ جامعه اسلامی و اندیشمندان برای ایجاد انسجام وهمدلی در میان امت اسلامی باید به آن بخش از سیره که مولفه هایی برجسته درباره وحدت دارد مراجعه وآنها را برجسته تر نمایند؛
از جمله مولفه های وحدت بخش در سیره نبوی مولفه های سیره فردی است؛ درسیره فردی حضرت نکاتی است بسیار درس آموز از جمله سیره بهداشتی حضرت که نمودی از زیبایی های اسلام در این مولفه وجود دارد که برای نشر اسلام واقعی بسیار کارآمد است؛ بویژه که جریان تکفیر با چهره ای آلوده در صدد بسط خشونت بنام اسلام و پیامبر(ص) است که برای خاموش نمودن این موج اسلام هراسی بازتبیین جزئیات سیره و زیبایی های آن بسیار موثر است؛
از این رو امروز بر دانشمندان و پژوهشگران ضرورت دارد برای زدودن غبارهایی که دشمنان اسلام بر چهره اسلام پراکنده اند و چهره ای مخدوش و وارونه از اسلام به نمایش گذاشته اند تلاش نمایند؛ اختصاص دادن بخش عمده ای از کتاب های تاریخی و فصولی از آن به محاسن زندگی پیامبررحمت(ص) و ناگفته هایی از این زیبایی ها، وظیفه و رسالتی است بر عهده علمای فریقین و دانشمندان آگاه تا ضمن بیدار نمودن مسلمانان، خشونت گرایی وخون ریزی را از چهره تابناک دین مبین و حضرت خاتم النبیین(ص) محو نمایند.
پیامبر مهربانی ومهرورزی و رحمت تلاش نمود و علاقه داشت، اسلام با زیبایی ذاتی که دارد شناسانده شود از اینرو به همه جزئیات آن عمل کرد و سیره ی نورانی از خود برجای نهاد که در منابع روایی، فقهی و تاریخی و... توسط اهل سنت و شیعه جمع آوری گردیده است؛ امروز ضروری ترین کار تبیین و بازتبیین این آثار است.
دراین مقاله گوشه ی ناچیزی از آن ارائه می گردد تا الگویی باشد برای پژوهشگران و صاحبان قلم های فاخر که در این عرصه وارد شوند و این محاسن را به جوامع انسانی بشناسانند؛ از طرفی چهره واژگونی که گروه داعش و دیگر سلفی ها با دسیسه های صهیونیسم از اسلام به نمایش گذاشته اند آشکار گردد وحقایق برای همه روشن شود که اسلام دین مهرورزی و منطق وعقلانیت است .

بهداشت فردی پیامبر (ص)
بهداشت به معنای نیکو داشتن، نگهداری تندرستی و حفظ صحت است[1]. و در اصطلاح به مجموعه فعالیت ها و اقداماتی که برای بهبود و ارتقای تندرستی و توانایی یک فرد یا جامعه انجام می شود، بهداشت می گویند؛ که شامل همه دانش ها و روش هایی است که به حفظ سلامت فرد و جامعه کمک کند.

اهمیت پاکیزگی در اسلام:
با نگاه به وضع  بهداشت در زندگی عربِ عصر جاهلی و مقایسه آن با پس از بعثت می توان دریافت که تاکیدهای قرآن و دیدگاه و سیره نبوی در تغییر فرهنگِ زندگی اثرگذاری عمیق و چشمگیر داشته است. عرب قبل از اسلام، از نظر بهداشت و کیفیت تغذیه و خوراک که از نمادهای تمدنی است، وضع اسف‌باری داشت. خوردن خون و گوشت درندگان و خزندگان، و حیوانات وحشی و حتی گوشت انسان نیز در بین آنان رواج داشت. آنان در اشعار خود به هجو قبایل با خوراکی‌های پست، پرداخته و نمایی از فرهنگ تغذیه عرب را به تصویر کشیده‌اند. این گزاره‌های ادبی بیان‌گر وضع معیشتی عرب و فقدان هرگونه بهداشت و توجه به این مسائل، قبل از اسلام است. آنان از خوردن گوشت سگ نیز ابایی نداشتند؛ عرب با این خوراکی ها که فاقد بهداشت بود، تنها به فکر تأمین خوراک به حسب ضرورت بود. برخی از آثار ادبی سروده‌هایی دارند که حاکی از این مسئله است که برخی از قبایل عرب از خوردن گوشت سگ چاق خود پرهیز نداشند همه این­ها علاوه بر فقدان بهداشت در امر تغذیه و پست بودن خوراک آنان، بیان گر درنده‌ خویی و نهایت قساوت و گمراهی برخی از قبایل عرب قبل از اسلام است.
دین اسلام، آداب و رسوم آنان و فرهنگ‌شان را دگرگون و تعالی بخشید؛ امیرمؤمنان(ع) وضع فرهنگی و معیشتی عرب را قبل و بعد از اسلام مقایسه و تأثیر نبوت و کتاب آسمانی را در تمام ابعاد زندگی عرب تبیین نموده و می فرماید: «عرب قبل از اسلام در پست‌ترین معیشت و زندگی قرار داشت و فاقد معرفت و تشخیص بود؛ بهترین غذای آنان خرما بود که به آسانی تحصیل نمی‌شد، فاقد زراعت و کشاورزی بودند، به ویژه در مکه شرایط سخت‌تری نسبت به یثرب حاکم بود؛ و آغاز دعوت پیامبر اکرم(ص) در مکه و دعوتش از مکیان بود که با مقاومت سرسخت قریش و قبایل دیگر مواجه گردید.» احمد امین مصری که خود عرب است، درباره‌ وضعیت معیشتی اعراب قبل از اسلام چنین می‌نویسد: «... گوشت را با یک مختصر طبخی ساده می‌خوردند ... و نیز سوسمار و موش صحرایی و پشم شتر را هنگام تنگ‌دستی می‌خوردند ... و هنگام اضطرار، آب و عصاره موادی را که در شکم حیوانات است می‌خوردند. از خوردن هیچ جانوری هر چه باشد، خودداری نمی‌کردند». اما پس از ابلاغ آئین اسلام به تدریج فرهنگ قرآنی و فرامین الهی و نوع رفتار پیامبر هنجارها و آداب و رسوم را دگرگون کرد. وضع عمومی معیشت نیز مشمول این دگرگونی بود.
در سیره آن بزرگوار نکاتی بسیار دقیق و موشکافانه درباره توجه به بهداشت فردی و اهتمام به آراستگی و پاکیزگی ظاهری و دوری از پلیدی دیده می شود که همه اینها اصولی است زیبا که بشریت به آن محتاج است ؛ به اختصار در این مقاله به برخی از ابعاد  پرداخته می شود:

1- توجه به بهداشت در تغذیه:
امروز 95 در صد از بیماریهای جامعه مربوط به امور تغذیه است؛ آگاهی از اصول تغذیه وروشهای درست تغذیه واقتدا به سیره نبوی در این مسئله می تواند در پیشگیری از گسترش بیماریها جلوگیری نماید؛ در باب حفظ الصحه ومراقبت از سلامتی در روایات صحیح نبوی مطالب بسیار مفیدی وجود دارد که نیازمند تبیین روشمند وعلمی است؛
 بر اساس نص قرآن پیامبر اکرم (ص) در رفتار از امور شخصی و فردی تا آداب و امور اجتماعی سرآمد و اسوه است.[2] از جمله این امور توجه به بهداشت بود که ابتدا خودشان عمل می‌نمودند و پس از آن نزدیکان و خانواده را دستور و سفارش می‌کردند. در مرحله بعدی مردم و عموم مسلمانان را به رعایت بهداشت و عمل به دستورات اسلام سفارش می‌کردند. پیامبر اکرم به اهمیت بهداشت و نظافت در اسلام به حدی تاکید داشت که گاهی علت توقف وحی از طرف خداوند را کوتاهی مسلمانان در رعایت بهداشت و پاکیزگی می دانست. از این رویکرد الهی به امر بهداشت بر می آید که ممکن است آلوده بودن محیط زندگی و جامه و بدن سبب نزول بلا و گرفتاری و بسته شدن درهای رحمت برای یک امت باشد و انواع بیماری ها در جامعه شیوع یابد و مرگ و میر و قحطی فراگیر شود. از این روی بهداشت اجتماعی در اسلام و سیره نبوی و دیگر پیشوایان بسیار نمایان و برجسته شده و با سرنوشت انسان پیوند خورده است. بر این اساس انواع غسل ها در اسلام و سیره نبوی وجود دارد که برای آنها پاداش و وعده های معنوی و ظاهری در نظر گرفته شده است که مسلمانان بدین وسیله تشویق به حفظ بهداشت و پاکیزگی فردی و اجتماعی شده اند.
 روش پیامبراکرم(ص) از آغاز رسالت در تمام امور از ترتیب عقلانی بسیار منظم و نتیجه بخش برخوردار بوده؛ به نحوی که سیره اش در تمام امور ضابطه مند و قابل الگو برداری است؛
وقتی حکیمان دیگر ملل درباره دیدگاه اسلام از مسلمانان درباره طب پرسیدند؛ جواب شنیدند که پیامبر ما فرموده است: معده مرکز تمام بیماری هاست؛ آن حکیم گفت سخنی عمیق و ژرف است که تمام طب در آن گنجانده شده است؛ یا وقتی پزشکی مسیحی در مدینه به پیامبر (ص) از عدم مراجعه مردم شکوه کرد؛ حضرت فرمود مسلمان تا گرسنه نشود غذا نخورد و اگر این نسخه را رعایت کرد هرگز بیمار نخواهد شد؛ همه اینها نمونه است از اینکه دین اسلام و پیامبرش برای انسانیت سعادتی را تضمین می کند که اساس آن بهداشت وعلم الصحه می باشد.

پیامبراکرم (ص) در هنگام خوردن، این دستورات خاص بهداشتی را، رعایت می‌کرد:
1. قبل از هر چیز با گرسنگی کامل بر سر سفره حاضر می‌شد و قبل از سیر شدن دست می‌کشید و پرخوری نمی‌کرد. اصحاب خود را نیز به این روش دعوت و از پرخوری وآروغ زدن بر سر سفره و در جمع نهی می کرد.[3] اولین آسیب پرخوری و مصرف بی رویه غذا، استهلاک دستگاه گوارش و کاهش عمر آن هاست. بیماری ها وقتی در بدن، زمینه رشد پیدا می کنند که نظام دفاعی بدن نتواند در مقابل ویروس ها و میکروب ها مقاومت نماید. علت کاهش توان دفاعی، پیری سلول های بدن و استهلاک آن­ها است که حاصل فرایند کار و تلاش فراوان بدن جهت هضم و جذب غذاها و دفع سموم و اضافات آنهاست.
2. پیامبر برای اجرای دستورات بهداشتی برای آنها تضمین و پشتوانه عملی و پایبندی در نظر می گرفت. علاوه براینکه در وهله اول، خود پایبندی پایدار و مداوم نشان می داد؛ برای آنها پاداش اخروی و مستمر که نشانگر نتیجه باطن اعمال و رفتارهای بهداشتی بود مقرر می کرد. آن حضرت پس از  شستن کامل دست و صورت و انجام وضوء و مسواک بر سر سفره می نشست و می فرمود، هرکس علاقه مند است در خانه اش، برکت باشد با وضوء بر سر سفره بنشیند. این شیوه فرهنگ سازی با اصول بهداشتی تنها در مکتب او صورت گرفته که در جوامع اسلامی نمایی از دین محسوب می گردد.
3. نمک و سرکه دو مواد غذایی افزودنی هستند که خاصیت ضد انگلی و ویروسی دارند؛ نمک در جذب اکسیژن برای سلول ها از ریه ها و تقویت گلبول ها برای مبارزه با میکروب ها و مواد خارجی موثر است. پیشرفت علوم تجربی این خواص را برای این دو اثبات کرده است؛ چهارده قرن پیش در جامعه عربستان و جوامع دیگر درباره خواص موادی چون نمک و سرکه و ... کسی فکر و اندیشه ای نداشت. اگرچه استفاده از آنها در غذا رواج داشته اما پیش از غذا چشیدن نمک و سرکه روش معمول نبوده؛ اما پیامبر اکرم(ص) با نمک آغاز به خوردن می‌نمود و به دیگران سفارش می‌کرد و آن­را به عنوان عمل استحبابی (دارای پاداش) مطرح می کرد. بدین روش فرهنگِ بی توجهی به بهداشت و پاکیزگی در عربستان را به تدریج تغییر داد و بهداشت و اهتمام به سلامتی را همگانی فرمود.
4. بر سر سفره طولانی می‌نشست، و به آن اهمیت می‌داد و غذا را بسیار می‌جوید.
 5. از ظرف مقابل خودش غذا می‌خورد. ظاهراً ظرف شخصی داشت و هنگام خوردن به صورت دیگران، خیره نمی‌شد و از مقابل کسی غذا بر نمی‌داشت مگر سبزی، نمک و ... .
6. در غذا نمی‌ دمید. شاید دمیدن در غذا عمل غیر بهداشتی تلقی شود؛ از آن جهت که میکروب و یا ذرات معلق در هوا که آلوده هستند، با دمیدن روی غذا نشسته و آن را آلوده می کنند.
7. پرهیز از خوردن غذای داغ؛ به جهت آسیب رسانی به بافت های مخاط دهان و دندان ها کاملا امر بهداشتی است، که در سلامتی دهان و دندان موثر است. از این روی پیامبر توصیه فراوان می کرد که از خوردن غذای داغ پرهیز کنید. هرگز غذای داغ نمی‌خورد و آن­را منع می‌کرد و برای سلامتی زیان بار می دانست.
8. آب را یکباره به سر نمی‌کشید، بلکه با مکث و سه بار می نوشید و آرام می‌خورد و با غذای چرب آب کمتر می‌خورد. دوست داشت در ظرف های تمیز و بهداشتی بلورین که از شام برایش می آوردند، آب بخورد که آن­ها را تمیز ترین ظروف می دانست. [4]گاهی نیز با دستهای مبارکشان و یا ظروفی که از چوب می ساختند، آب می نوشید.
9. لقمه‌ها را بسیار کوچک بر می‌داشت.
10. نان خورده و ریزه‌های بر سر سفره را جمع می‌کرد و می‌خورد.
11. وجود نمک یا سرکه و سبزی بر سر سفره جهت بهداشتی دارد؛ چون نمک و سرکه هر دو ضد عفونی کننده هستند و قبل از شروع غذا استفاده از یکی از آنها مستحب شمرده شده است؛ پیامبر (ص) اغلب نمک و سرکه و سبزی بر سر سفره‌اش بود[5]. امروزه با استفاده از علوم تجربی اثبات شده که سبزی ها حاوی فیبرها هستند که مهمترین عامل پیشگیری از سرطان می باشند.

2- توجه به بهداشت بدن و لباس:
پیامبر اکرم در جامعه ای به پیامبری برانگیخته شد که از نظر تمدنی و بهداشتی دارای وجه برجسته ای نبوده و به آن توجه نمی شد. بر این اساس به اصلاح امور زندگی و بهبود معیشت آنان نیز توجه نمود و خداوند نیز در این راستا از وی پشتیبانی کرد. لذا علاوه بر سیره پسندیده، در امور زندگی خصوصاً بهداشت دستوراتی از آن حضرت خطاب به امتش رسیده است که به برخی از این توصیه ها اشاره می شود:
1. شستن لباس: در میان عرب و محیط عربستان توجه به بهداشت و پاکیزگی کم بود، به ویژه اینکه بعضی با لباس های کثیف در انظار حاضر می شدند. پیامبر رحمت(ص) با تلاش فروان و با بیان احکام و نصایح ویژه و با لطافت و نرمش خاصی که مورد ستایش قرآن است تمام رفتارهای ناپسند را از زندگی عرب محو کرد یا با نوعی کنش، ناپسندی آنها را برای آنان بیان کرد؛ تا به تدریج به سوی زندگی پاکیزه رغبت داشته باشند. درباره رعایت پاکیزگی سعی کرد بدون تنش، عیوب آنها را یاد آوری و نظافت را به عنوان عبادت و همراه پاداش اخروی و آسایش زندگی مطرح کند و در غالب احکام دینی به آن ها تبیین کرد و آنان را به شستشو و بهداشت ترغیب نمود و بارها فرمود: لباس‌های خود را بشویید و از ژولیدگی و کثافات دوری کنید.
2. پرهیز ازآلودگی و ژولیدگی: خداوند چروک و ناپاک بودن لباس و ژولیدگی را دشمن می‌دارد[6] ؛ در سایه این رهنمودها برای آراستگی که پیامبر(ص) برای مردم و تازه مسلمانان بیان می فرمود، به تدریج سبک زندگی آنان را به سوی تعالی و تولد یک تمدن تغییر می داد.
3. سفارش به نزدیکان: اصلاح هر فرهنگ و بنای روشی نو، نیازمند بستر مناسب برای تجربه نمودن است. پیرامون نزدیک؛ در امر فرهنگ سازی می تواند در صورت موفقیت، برای دیگران الگو و سرمشق باشد؛ از این روی پیامبر هر دستوری را از خویشان و نزدیکان شروع می کرد از دعوت[7] تا اعلام حجاب و نماز و... همه از خویشان و نزدیکان آغاز شده است. در امر بهداشت اجتماعی و فرهنگ سازی بهداشتی، علاوه بر اینکه خود پایبندی استوار داشت، به أنس، خادم خود، توصیه می‌کند: «به پاکیزگی لباس و نظافت شخصی زیاد اهمیت بده و به بهداشت خود مراقب باش تا خداوند عمرت را زیاد کند...».
پیامبر اکرم با این نگرش و روش، اسلام را به مسلمانان معرفی و بنای اسلام را با بهداشت و پاکیزگی آغاز کرد و ریشه ژولیدگی و خمودی را از جامعه خود می‌زداید و جایی بی مبالاتی و ژولیدگی که ظاهراً در بین برخی از صحابه وجود داشت باقی نمی‌گذارد و آن را با اساس ایمان بیگانه دانسته و پاکی را با ایمان پیوند می‌دهد.
4. پاکیزگی نماد مسلمانی: مردم یثرب به دلیل نداشتن فرهنگ مستقل، مجاورت و داشتن زندگی مشترک با یهود در برخی از مظاهر فرهنگی از سبک زندگی یهود پیروی و تاثیر پذیر بودند؛ از این روی آن حضرت رفتار قوم یهود را که با هیئت و لباس مندرس و کریه در جامعه حاضر شده و به نظافت اهمیت نمی‌دادند، نادرست شمرد و مسلمانان را به رعایت دستورات شرع مقدس و متمایز شدن با یهود دستور داده و فرهنگ اسلام را فرهنگی اصیل و برگرفته از توحید نشان می‌دهد و ناهنجارهای غیر بهداشتی که یهود گرفتار آن شده بودند را از  علل و اسباب مفاسد و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن می داند و به مسلمانان در این باره هشدار می‌دهد.
5. اهتمام به آرایش مو و لباس: وقتی پیامبر اکرم(ص) خودش را پیرایش می‌کرد و آینه نداشت، به ظرف آب زلال می‌نگریست. هر روز به این سبک و با نگاه بر کاسه آب، خود را می آراست و موهای خود را تمیز کرده و شانه می زد. وقتی مؤمن دوست خود و برادر دینی اش را با لباس ژولیده و مندرس و غیر نظیف ببیند، افسرده و دلگیر و نگران می‌شود. پیامبر اکرم(ص) به حدی به مؤمنین و خوشحالی و نشاط ایشان اهمیت می‌داد که دوست نداشت آن ها با دیدن ظاهری غیر آراسته از دوستان خود رنجیده خاطر شوند. این فرهنگ اسلام است که دارای چنین پیشوایی است. اما معاندان اسلام از این پیامبر چهره ای دگرگونه و خشن به جهان معرفی می کنند که ناشی از کم کاری دانشمندان اسلامی است که کتابهای سیره خود را اختصاص به امور نظامی و دفاعی پیامبر دادند و این زیبایی ها را برجسته و آن گونه که شایسته است، مطرح نکردند.
شاید مهمترین چیزی که پیامبر درباره‌ لباس و پوشش به آن توجه داشته، بهداشت لباس بوده که گمان می‌رود بدان جهت باشد که خداوند در اولین فرامین آسمانیش این مساله را آغازین راه دیانت اسلام قرار داد.[8] پاکیزگی لباس و ظاهر و اینکه بهداشت و طهارت در اسلام قبل از همه فرائض، فرض شده و در کتب فقهی سرآمد مباحث است، این رویکردها و رویکردهای خاص دیگر که در رهنمودهای نبوی وجود دارد، بیانگر نکات زیبا در توجه پیامبر(ص) به بهداشت و نظافت پوشش می‌باشد.
6. پوشیدن لباس پاکیزه و تمیز: لباس تمیز را عامل سلامتی و عمر طولانی معرفی کرد و فرمود: لباس پاکیزه بپوشید تا زندگی خوب و عمر طولانی داشته باشید از آن رو که انتخاب رنگ مناسب برای لباس در سلامتی روحی و جسمی تأثیر دارد و این تأثیر از نظر علمی نیز ثابت شده (عشرت ساطعی، 1383، ص32ـ33.) تأثیر لباس تمیز در سلامتی پوست و شادابی روح، عاملی است که سلامتی و حیات سلول‌ها را بالا می‌برد. (ابی داود،1410ق، ج2، ص267) نتیجه‌ این فرایند استمرار حیات تمام اعضای بدن است که به عبارت دیگر عمر طولانی می باشد. حکمت کلام نورانی پیامبر(ص) را می‌توان چنین دریافت که پوشش نو و پاکیزه تأثیر مستقیم در استمرار حیات انسان دارد.
قطعا سیره پیامبری بزرگ که منشا تحول در فرهنگ جهان و بانی تمدنی بزرگ بوده است شئون بسیاری را شامل می گردد که لازم است در تبیین به تمام آن به جد اقدام نمود؛ لذا پرداخت بیش از اندازه به یک وجه و مغفول ماندن وجوه دیگر می تواند چهره ای کریه از یک رخ زیبا به نمایش بگذارد.

 پی‌نوشت‌ها:
[1] . (بهشتی،فرهنگ صبا، 1367،19)
[2] . (احزاب، 21)
[3] . (شیخ حرالعاملی، الوسائل، ج2، ص81)
[4] . (کلینی، الکافی، ص77)
[5] . (عبدالله بن بهرام دارمی،سنن دارمی ، ج2، ص102ـ95)
[6] . (ابن عساکر، التاریخ الدمشق، ج36، 124)
[7] . (شعراء، 214)
[8] . (مدثر، 4)

امیرعلی حسنلو/ مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات حوزه
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :