امروز:
دوشنبه 4 بهمن 1395
بازدید :
1766
دعا

جايگاه و ارزش دعا در اسلام
دعا در لغت به معناي طلب، درخواست و تقاضاست [1] و در اصطلاح به اظهار نياز و خواهش بندگان به درگاه خداي قادر متعال گفته مي شود. ارزش و اهمّيّت دعا در فرهنگ اسلامي، از سفارشهاي قرآن و معصومين ـ عليه السّلام ـ معلوم مي شود. اين تأكيد بسيار زياد، نشانگر جايگاه ويژه دعا در اسلام است، تا جايي كه رسول گرامي ـ صليّ الله عليه و اله ـ فرمود:
«اَلدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ»[2]
دعا مغز عبادت است.
همچنين امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود:
«ما مِنْ شَيْءٍ أَفْضَلُ عِنْدَاللهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ وَ يُطْلَبَ مِمّا عِنْدَهُ»[3]
در نزد خدا هيچ چيز بهتر از اين نيست كه از او سؤال شود و از آنچه نزد اوست درخواست گردد.
آداب دعا
دعا همچون عبادات ديگر آداب و مقررات ويژه اي دارد كه در صورت انجام آن، نتيجه بهتر و مطلوبتري به دست مي آيد. برخي از آن آداب را بطور اختصار بيان مي كنيم:
الف ـ حال دعا داشتن
دعا كننده بايد با تمام وجود متوجّه ذات مقدّس خدا باشد و از غير او بكّلي دل بكند و هيچ اميدي به ديگران نداشته باشد.
ديگر اينكه در كارهاي نيك پيشقدم باشد با بيم و اميد به دعا بنشيند. قرآن مجيد مي فرمايد: خاندان زكريّاي پيغمبر با چنين حالتي خدا را مي خواندند:
«إِنَّهُم كانُوا يُسارِعُونَ في الْخَيْراتِ وَ يَدْعُو نَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ»[4]
بدرستي كه آنها در كارهاي خير پيشگام بودند و با حالت اميد و ترس، ما را مي خواندند و براي ما خاشع بودند.
توجّه قلبي نيز از شرايط دعاست كه داعي بايد با توجه كامل و از ته دل خدا را بخواند. علي ـ عليه السّلام ـ فرمود:
«لا يَقْبَلُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ دُعا‌ءَ قَلْبٍ لاهٍ»[5]
خداوند بزرگ، دعاي دلي را كه غافل و مشغول باشد نمي پذيرد.
همين طور بجا و نيكوست كه انسان هنگام دعا و مناجات دستهاي خويش را به سوي آسمان بالا برد چنان كه نقل شده است كه رسول خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ هنگام دعا و مناجات دستهايش را بالا مي برد. [6] امام صادق ـ عليه السلام ـ در مورد حكمت اين كار فرمود: «هرگاه بنده دستهايش را به سوي خدا بالا برد، او حيا مي كند كه آنها را خالي برگرداند.»[7]
استعمال بوي خوش، صدقه قبل از دعا و انگشتر عقيق به دست داشتن نيز از آداب دعا شمرده شده است.[8]
ب ـ رعايت زمان دعا
گرچه درهاي رحمت الهي، همواره به سوي بندگاني كه صادقانه و مخلصانه او را مي خوانند، باز است و خداوند، به آنها وعده پاسخ داده است، امّا امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ به بعضي از زمانها و اوقات، عنايت بيشتري داشته اند و احتمال استجابت در آن مواقع خاص، بيشتر دانسته اند. از آن جمله ماه مبارك رمضان بويژه شبهاي قدر، روز عرفه، روزهاي عيد فطر، قربان، غدير، و شبهاي جمعه... . امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود:
«إِنَّ اللهَ تَعالي يُنادي كُلَّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ مِنْ اَوَّلِ اللَّيْلِ إِلي آخِرِهِ: اَلا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُوني لِدينِهِ وَ‌دُنْياهُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَاُجيبُهُ...»[9]
خداي بزرگ در هر شب جمعه از اول تا آخر شب از بلنداي عرش ندا دهد كه آيا بنده مؤمني نيست كه امشب مرا براي دين و دنياي خويش بخواند تا او را اجابت كنم.
امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود:
«إِذا زالَتِ الشَّمْسُ فُتِحَتْ اَبْوابُ السَّماءِ و اَبْوابُ الْجَنانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوائِجُ الْعِظامُ...»[10]
به هنگام نيمروز، درهاي آسمان و بهشت گشوده مي شود و حاجتهاي مهم برآورده مي گردد.
همچنين رسول اكرم ـ صليّ الله عليه و اله ـ دعا در ماه مبارك رمضان را مستجاب دانسته و فرمود:
«... وَ دُعاءُكُمْ فيهِ مُسْتَجابٌ...»[11]
ج ـ توجّه به مكان دعا
جاي دعا كردن نيز در چگونگي استجابت دعا نقش دارد. مكان هر چه مقدستر باشد دعا به استجابت نزديكتر است. مانند: مكّه معظّمه، مدينه منوّره، مشاهد مشرّفه امامان، مساجد، امامزاده هاي معتبر مزار گلگون شهدا و....
امام رضا ـ عليه السلام ـ درباره دعا كردن در شهر مقدّس مكّه فرمود:
«هيچ كس در اين كوهها (مكّه) نايستاد (و عدا نكرد) مگر اينكه مستجاب شد. اما دعاهاي مؤمنان در امور آخرتشان و دعاي كفّار در امور دنياشان به اجابت مي رسد.»[12]
در جوار قبر رسول خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ نيز دعا به اجابت مي رسد.[13] همچنين كنار مرقد مطهّر سيدالشهدا حسين بن علي ـ عليهما السلام ـ از مكانهايي است كه دعا مستجاب مي شود.[14]
اسباب و عوامل اجابت
علاوه بر آداب ظاهري دعا، عوامل ديگري نيز در استجابت دعا موثرند، كه در اينجا بطور اختصار مي آوريم:
الف ـ قطع اميد از غير خدا
قطع اميد از غير خدا، عزم دعا كننده را در توسل به پروردگار و مبداء هستي قويتر كرده، با خلوص بيشتري خواسته هاي خود را از درگاه خدا طلب مي كند.
امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين باره فرمود:
«هرگاه يكي از شما اراده كرد كه هر چه از خدا بخواهد به او بدهد بايد از همه مردم نااميد شود و جز به خدا اميدوار نباشد. اگر خداوند اين حالت را در قلب دعا كننده يافت هر چه از او درخواست شود عطا مي كند.»[15]
ب ـ دسته جمعي دعا كردن
از ديگر عوامل مؤثر در اجابت دعا، گروهي بودن آن است و اين نشانه اهتمام اسلام به جمع و اجتماع است. يكي از حكمت هاي آن، اين است كه هر چه افراد، بيشتر باشند، هر يك به سهم خود و نسبت به خصايل نيكويي كه دارند، نظر پروردگار را جلب و دعا را به هدف اجابت، نزديكتر مي كنند. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود:
«هرگاه امري پدرم (امام باقر ـ عليه السلام ـ ) را محزون مي كرد، زنان و كودكان را جمع نموده، دعا مي كرد و آنها آمين مي گفتند.»[16]
ج ـ واسطه قرار دادن اهل بيت ـ عليهم السلام ـ
انسان غير معصوم، به طور معمول، مرتكب گناه و اشتباه شده، بدين وسيله در درگاه الهي خجل و روسياه است. از اين رو، اگر اولياي مقرّب درگاه خدا را واسطه قرار دهد به خاطر آنها دعا به اجابت نزديكتر مي گردد. در ميان امت اسلامي هيچ كس از پيامبر و خاندانش نزد خداي محبوب تر نيست. خداوند، خود فرموده است:
«محبوب ترين و گرامي ترين بندگانم نزد من محمّد و علي، حبيب و ولي من هستند، هر كس به وسيله آن دو و خاندان پاكشان از من چيزي بخواهد، خواسته اش را رد نمي كنم.»[17]
رسول اكرم ـ صلي الله عليه و اله ـ نيز فرمود:
«... إِجْعَلُوني في أَوَّلِ الدُّعاءِ وَ في آخِرِه ِ‌وَ وَسَطِهِِ»[18]
مرا در اول، وسط و آخر دعا قرار دهيد.
موانع اجابت
همان طور كه عواملي موجب تسريع در اجابت دعا مي شود، عللي نيز مانع اجابت دعا مي گردند، كه به شرح زير است:
الف ـ گناه
گناه، دشمن ديرينه و خطرناك انسان و دوركننده او از نعمتهاي مادّي و معنوي است و مانع بزرگي در مسير كمال او محسوب مي شود.
دعاي فرد گنهكار به اجابت نمي رسد و ناله هايش خريدار ندارد.
امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود:
«انسان گاهي حاجتي دارد و از خدا طلب مي كند و خداوند ضمن قبول آن انجامش را به وقت مناسبي وا مي گذارد، ولي بنده در اين مدّت مرتكب گناه مي شود. خداوند به مأمور اجابت دعا امر مي كند: خواسته اش را اجابت نكن و او را از اين لطف محروم نما كه خشم ما را برانگيخت و شايسته بي اعتنايي گرديد.[19]
شخصي خدمت رسول خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ آمد و گفت: دوست دارم كه دعايم مستجاب شود، حضرت به وي فرمود:
«طَهِّرْ مَأْكَلَكَ وَ‌لا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرامَ»[20]
خوراك خود را پاكيزه كن و غذاي حرام نخور.
ب ـ تقاضاي امر محال و يا غير جايز
اجابت دعا از جانب خداي سبحان پس از حصول شرايط در صورتي است كه آنچه از خدا خواسته ايم شدني و ممكن باشد و نامشروع نباشد. به عبارت ديگر، دعا در مسير مصلحت خلقت انجام گيرد و دعاي انحرافي نباشد. از حضرت علي ـ عليه السلام ـ سؤال شد:
«فَاََيُّ دَعْوَةٍ اَضَلُّ؟ قالَ: الدّاعي بِما لا يَكُونُ»[21]
كدام دعا گمراهي است؟ فرمود: دعا كردن و خواستن كارهاي نشدني و غير ممكن.
ج ـ عدم مصلحت
توانايي و قدرت خدا در انجام خواسته بندگان، مورد ترديد نيست، ولي گاهي مي شود بنده، چيزي را مي خواهد كه به مصلحت او نيست، در حالي كه خود نمي داند و خداوند كه به همه جوانب زندگي اش آگاه است، به دليل لطفي كه به بندگانش دارد، آن دعا را مستجاب نمي كند:
«عَسي اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ‌عَسي اَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ‌هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»[22]
چه بسا چيزي بر شما ناگوار و ناخوشايند باشد، در حالي كه خير و صلاح شما در آن است (و شما نمي دانيد) و همچنين شايد چيزي را دوست بداريد كه ضرر شما در آن باشد و خدا آگاه است و شما بي خبريد.
د ـ مهيا نبودن شرايط و زمان اجابت
مناسب نبودن زمان و شرايط از جمله موانع اجابت دعاست. چه بسا شخص دعاكننده، گمان كند كه خواسته اش رد شده و نااميد گردد، در حالي كه نبايد قطع اميد كند. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود:
«إِنَّ الْمؤُمِنَ لَيَدْعُو فَيُؤَخَّرُ إِجابَتُهُ إِلي يَوْمِ الْجُمُعَةِ»[23]
مؤمن دعا مي كند و خداوند اجابت آن را تا روز جمعه عقب مي اندازد.
125
[1] . فرهنگ سيّاح، ج 1، صفحه 463.
[2] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1086.
[3] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1088.
[4] . انبيا (21)، آيه 90.
[5] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1106.
[6] . همان، صفحه 1100.
[7] . همان، صفحه 1104.
[8] . همان، صفحه 1116.
[9] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1125.
[10] . همان، صفحه 1115.
[11] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 356.
[12] . عدّة الداعي، ابن فهد حلّي، صفحه 47، نشر وجداني.
[13] . بحارالانوار، ج 100، صفحه 147.
[14] . عدّة الداعي، صفحه 48.
[15] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1174.
[16] . اصول كافي، ج 2، صفحه 353.
[17] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1142.
[18] . همان.
[19] . اصول كافي، ج 2، صفحه 208.
[20] . وسائل الشيعه، ج 4، صفحه 1176.
[21] . همان، صفحه 1128.
[22] . بقره (2)، آيه 216.
[23] . اصول كافي، ج 2، صفحه 355.
علي اصغر الهامي نيا- غلامعباس طاهر زاده - اخلاق عبادي،ص
مطالب مرتبط :
نام ونام خانوادگی:
جنسیت :
سن :
تحصیلات :
مذهب :
کشور :
استان :
شهر :
پست الکترونیک :
متن سوال :