امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
2808
مفاهيم ارزشي و اخلاقی نهج البلاغه
سيري در مفاهيم نهج البلاغه به ترتيب الفبايي
براي آنكه از كنار درياي بيكران نهج البلاغه، لب تشنه بازنگرديم و با موضوعات و مفاهيم گوناگون نهج البلاغه و سبك و سياق آن آشنايي بيشتري پيدا كنيم، گزيده‎اي از مفاهيم اين كلام جاودانه را به شيوة الفبايي از نظر مي‎گذرانيم. باشد كه با غوطه‎ور شدن در درياي كلام امام ـ عليه السّلام ـ غبار تيرگي‎ها از جان بزداييم و با گوش جان سپردن به آواي ملكوتي نهج البلاغه، روح و روان را صفا بخشيم.
براي پرهيز از اطالة كلام وبا توجه بهگستردگي معارف غني ارزشي نهج البلاغه، در هر حرف از حروف الفبا تنها به يك يا دو مفهوم ( آن هم به نقل يك يا دو جمله) بسنده مي‎كنيم:[1]
1. اخلاق
آنكه حساب نفس خود كرد سود برد، و آنكه از آن غافل ماند زيان ديد، و هر كه ترسيد ايمن گرديد، و هر كه پند گرفت بينا شد، و آنكه بينا شد فهميد و آنكه فهميد به دانش رسيد.[2]
2. بينش
همانا دنيا، نگاه كوردلان را بن‎بستي است كه فراسويش هيچ نمي‎بيند. ولي آنكه بيناست نگاهش از دنيا گذرد، و از پس آن سراي آخرت را نگرد، بينا از دنيا رخت بربندد، و نابينا دل به دنيا بندد. بينا از دنيا بهره گيرد و كوردل براي دنيا توشه برگيرد.[3]
3. پارسايي
اي مردم، پارسايي، دامن آرزو در چيدن است، و شكر نعمت حاضر گفتن، و از ناروا پارسايي ورزيدن و اگر از عهدة اين كار برنياييد، چند كه ممكن است خود را از حرام واپاييد و شكر نعمت موجود فراموش منماييد كه راه عذر برشما بسته است، با حجّت‎هاي روشن و پديدار، و كتاب‎هاي آسماني و دليل‎هاي آشكار.[4]
4. تاريخ
از گذشتة دنيا، آينده‎اش را چراغ عبرتي ساز؛ چرا كه پاره‎هاي تاريخ با يكديگر همانند است و در نهايت پايانش به آغازش مي‎پيوندد و تمامش در حال دگرگوني است و رفتنيست.[5]
5. ثروت
هيچ ثروتي چون خرد، هيچ تهيدستي چون ناداني، هيچ ميراثي چون ادب وهيچ پشتيباني چون مشورت نمودن نيست.[6]
6. جهاد
امّا بعد، جهاد، دري است از درهاي بهشت كه خدا بر روي برگزيدة دوستان خود گشوده است؛ و جامة تقواست كه تن آنان را پوشانده است. زره استوار الهي است كه آسيب نبيند؛ و سپر محكم اوست كه تير در آن ننشيند. هر كه جهاد را واگذارد و نا خوشايند داند، خدا جامة خواري بر تنش پوشاند و فوج بلا برسرش كشاند و در زبوني فرو ماند. دل او در پرده‎هاي گمراهي نهان، و حق از او روي گردان. به خواري محكوم و از عدالت محروم.[7]
7. چاره انديشي براي بيچارگان
(اي مالك) خداي را، خداي را، در خصوص فرودستان، زمينگيران، نيازمندان، گرفتاران، و دردمندان كه دردشان را هيچ چاره‎اي نيست، چه در ميان اين قشر كساني به دريوزگي روي مي‎آورند و كساني با نياز آبرو داري مي‎كنند.
پس، براي خدا پاسدار حقي باش كه خداوند برايشان تعيين كرده است و تو را به رعايتش فرمان داده است و از بيت المال و محصول زمين‎هاي غنيمتي اسلام ـ در هر شهري ـ سهمي برايشان در نظر بگير؛ چرا كه براي دورترين مسلمانان، همانند نزديك‎ترينشان سهمي هست و تو مسئول رعايت حق همگاني.[8]
8. حب و بغض
اي مردم، محور اجتماع مردم حب و بغض (خوشنودي وخشم) است، بي‎گمان ناقة ثمود را تنها يك نفر پي كرد، اما چون تمامي قوم ثمود به كار او رضا دادند، خداوند همة ايشان را سزاوار عذاب ساخت و اين سخن خداوند سبحان است كه فرمود: «پس آن ناقه را پي كردند و همگي پشيمان شدند.»[9]
9. خود شگفتي (عُجْبْ)
از خودپسندي و تكيه زدن بر توانمندي‎هايت كه به شگفتي وامي‎داردت و گرايش گوش سپردن به چاپلوسي‎ها را در تو زنده مي‎كند، سخت بر حذر باش! كه براي پايمال كردن نيكي نكوكاران، اين مطمئن‎ترين فرصت است براي شيطان.[10]
10. دعا
(گروهي آن حضرت را پيش رويش ستودند، فرمود:) بار خدايا تو مرا از خودم بهتر مي‎شناسي و من خود را از آنان بيشتر مي‎شناسم، خدايا ما را بهتر از آن كن كه مي‎پندارند و بيامرز از ما آنچه را نمي‎دانند.[11]
11. ذكر
از سخنان آن حضرت است هنگامي كه آية «رجال لاتلهيهم تجارة و لا بيع عن ذكر الله» را تلاوت مي‎فرمود:
همانا خداوند سبحان ياد خود را ماية جلاي دل‎ها كرد تا به يمن آن، شنوايي جايگزين كري، بينش جايگزين كوري، انعطاف و حق‎پذيري جايگزين كين‎توزي گردد. آري، خداوند ـ كه تمامي بخشيده‎هايش گرانمايه است ـ در دوران‎هاي پي در پي تاريخ ـ حتي در روزگاران فترت ـ همواره بندگان خاصي دارد كه در ژرفناي انديشه و در عمق خردهاشان با آنان در راز است و از طريق خرد دمساز، و آنان با روشنايي ويژه‎اي كه در چشم‎ها و گوش‎ها و دل‎هاشان پديد مي‎آيد به چراغ‎هايي مي‎مانند فرا راه انسانها؛ ايام خدا را به ياد آنان آرند و مردمان را از بزرگي و جلال او ترسانند.[12]
12. رنگارنگي روزگار
روزگار را دو چهره است: روزي از تو و روزي بر تو. در آن روزي كه از توست سركشي بنه و روزي كه بر توست تن به شكيبايي ده![13]
13. رهبري
آنكه خود را پيشواي مردم سازد، پيش از تعليم ديگري بايد به ادب كردن خود بپردازد، و بيش از آنكه به گفتار تعليم فرمايد بايد به كردار ادب نمايد، و آنكه خود را تعليم دهد و ادب اندوزد، شايسته‎تر به تعظيم است از آنكه ديگري را تعليم دهد و ادب آموزد[14]
14. زيان زبان
جبران آنكه با نگفتن از دست نهاده‎اي آسان‎تر است از تدارك آنچه با گفتن از دست داده‎اي، و نگاهداري آنچه در مشك است با استوار بستن در آن با بند است. آنچه در دست است نگهداري، بهتر از آن است كه آنچه نزد ديگران است خواهي؛ تلخي نوميدي بهتر، تا دست دريوزگي نزد مردمان بردن؛ كار با پارسايي برتر از هرزگي با توانگري است؛ و هر كس خود تواناتر است به راز خويش نگه داشتن؛ و بسا كوشنده كه در جهت زيان خود كوشد! آنكه پرگويد، ياوه سرايد؛ و هر كه بينديشد، بينش يابد.[15]
15. ژرفاي هستي
به ژرفاي عظمت تو آگاهيمان نتواند بود. دانش ما تنها اين است كه مي‎دانيم تو زنده و برپا دارندة جهاني، بي‎آنكه خواب بربايدت. ژرفاي ذاتت را هيچ نگاهي درنيابد و ادراك وجودت را هيچ چشمي نتواند، بلكه اين ادراك توست كه پهنة چشم‎ها را فرا گرفته و پايان عمرها را مي‎داني و عنان سرتاپاي پديده‎ها را در دست قدرت خود داري.
آنچه را ما از آفرينشت مي‎بينيم و با آن از قدرتت به شگفتي مي‎آييم و در توصيف بزرگي سلطنتت لب مي‎گشاييم، بسي ناچيزتر است از آنچه از ما پنهان است و چشم‎هامان از ديدنش ناتوان است و انديشه‎مان از تسخير آن در بن‎بست است و ميان ما و آن پرده‎هايي از غيب در افكنده است.
پس هر كه با قلبي فارغ انديشه به كار گيرد تا دريابد كه تو چگونه عرش خويش برپا داشته‎اي و مخلوقاتت را آفريده‎اي، و چگونه آسمان‎هايت را در فضا آويخته‎اي و چه‎سان زمين را بر امواج آب‎ها گسترده‎اي، نگاهش حسرت‎زده، خودش مبهوت، گوشش منگ و انديشه‎اش سرگردان، به واپس باز مي‎گردد.[16]
16. ساده زيستي
(حضرتش را با جامه‎اي كهنه و پينه‎دار ديدند، سبب پرسيدند، فرمود:)
با اين گونه پوشش دل خاشع شود، و نفس رام گردد؛ و مؤمن آن را الگو گيرد.[17]
17. سينه فراخي (شرح صدر)
سينة خردمند صندوق راز اوست، (و در جاي ديگر فرمود: ) ابزار رياست فراخي سينه است.[18]
18. سپاسگزاري
به خدا سوگند اگر دل‎هاي شما يكسره بگدازد و ديدگانتان از شوق پروردگار يا از بيم كردگار سيل خون روان سازد و تا چند كه دنيا پايدار است در آن بمانيد اين همه كرده‎هاي شما پاداش نعمت‎هاي خدا نخواهد بود به ويژه اين نعمت كه شما را به راه ايمان هدايت فرمود.[19]
و نيز فرمود: چون طليعه‎هاي نعمت‎ها به شما رسيد، با ناسپاسي تداوم آن را مبريد.[20]
19. شهرت گريزي
شادماني مؤمن در رخسار اوست و اندوهش در دلش، سينه او فراخ‎ترين است و نفس او خوارترين؛ برتري طلبي را دوست نمي‎دارد و از شهرت‎طلبي گريزان است و اندوهش دراز است و همتش فراز... .[21]
20. شهادت خواهي
كجايند مردمي كه به اسلامشان خواندند، و آن را پذيرفتند؛ و قرآن خواندند و دستورهايش را پيروي كردند، به كارزارشان برانگيختند، و آنان همچون ماده شتر كه به بچه خود رو مي‎آورد، شيفتة آن گرديدند. شمشيرها را از نيام برآوردند و گروه گروه و صف به صف روي به اطراف زمين نهادند، بعضي نجات يافته و بعضي به شهادت رسيدند.[22]
21. صبر راز پيروزي
شكيبا پيروزي را از كف ندهد، گر چه روزگاراني بر او گذرد.[23]
و نيز فرمود: چون سختي به نهايت رسد، گشايش در رسد؛ و چون حلقه‎هاي بلا سخت به هم آيد، آسايش در آيد.[24]
22. ضرار و مناجات علي ـ عليه السّلام ـ
( در خبر ضرار پسر ضَمْرَه ضبابي است كه چون بر معاويه درآمد معاويه وي را از امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ پرسيد، گفت: گواهم كه او را در حالي ديدم كه شب پرده‎هايش را آويخته بود و او در محراب خويش ايستاده، دست به محاسن، چونان مار گزيده به خود مي‎پيچيد و با اندوه مي‎گريست و مي‎گفت: ) اي دنيا! اي دنيا! از من دور شو! براي من خود را به نمايش گذاشته‎اي؟ يا شيفتة من شده‎اي؟ مباد كه تو در دل من جاي گيري. هرگز! جز مرا بفريب! مرا به تو چه نيازي است؟! من ترا سه بار طلاق گفته‎ام و بازگشتي در آن نيست.
[1] . ترجمه‎هاي اين قسمت برگرفته شده از ترجمة استاد شهيدي و يا «خورشيد بي‎غروب» است كه گاهي اندك تغييراتي درآن داده شده است.
[2] . من حاسب نفسه ربح، و من غفل عنها خسر، و من خاف أمِنَ، و من اعتبر أبصر، و من أبصر فهم و من فهم علم. نهج البلاغه، حكمت 208.
[3] . و انّما الدنيا منتهي بصر الأعمي، لا يبصر ممّا و راءَها شيئاً، و البصير ينفذها بصره و يعلم أنَ الدّار وراءَها. فالبَصير منها شاخص، و الأعمي إليها شاخص. و البصير منها متزوّد، و الأعمي لها متزوّد. همان، خ 133.
[4] . أيّها الناس، الزهادة قصر الأمل، و الشكر عند النّعم، و الورع (لح: التورع) عند المحارم. فان عزب ذلك عنكم فلا يغلب الحرامُ صبركم و لا تَنْسَوْا عند النعم شكركم فقد اعذر الله اليكم بحجج مسفرة ظاهرة و كتب بارزة العذر واضحة. همان، خ 81.
[5] . و اعتبر بما مضي من الدنيا ما بقي منها، فان بعضها يشبه بعضاً و آخرها لا حق بأوّلها و كلها حائِل مفارق. همان، نامة 69.
[6] . لا غني كالعقل، و لا فقر كالجهل، و لا ميراث كالأدب و لا ظهير كالمشاورة. همان، حكمت 54.
[7] . أمّا بعد: فإنّ الجهاد باب من أبواب الجنّة فتحهُ الله لخاصّة اوليائِه و هو لباس التقوي و درع الله الحصينة و جنّته الوثيقة، فمن تركه رغبة عنه البسه الله ثوب الذلّ و شملة البلاءِ. و ديّث بالصغار و الغماءة و ضرب علي قلبه بالاسهاب و أديل الحق منه بتضييع الجهاد و سيم الخسف و منع النصف. همان، خ 27.
[8] . ثم الله، الله، في الطبقة السفلي من الذين لا حيلة لهم من المساكين و المحتاجين و أهل البؤسي و الزمني، فأنّ في هذه الطبقه قانعاً و معترّاً. و احفظ لله ما استحفظك من حقه فيهم، و اجعل لهم قسماً من بيت مالك، و قسماً منه غلّات صوافي الإسلام في كل بلد، فإنّ للأقصي منهم مثل الذي للأدني، و كل قد استرعيت حقه. همان، نامة 53.
[9] . أيّها النّاس، إنّما يجمع الناس الرضا و السخط، و انّما عقر ناقة ثمود الرجل واحد فعمّهم الله بالعذاب لما عموه بالرضا. فقال سبحانه: « فعقروها فأصبحوا نادمين». همان، خ 201.
[10] . و إيّاك و الاعجاب بنفسك و الثقة بما يعجبك منها، و حبّ الإطراء، فإنّ ذلك من أوثق فرص الشيطان في نفسه ليمحق ما يكون من احسان المحسنين. همان، نامة 53.
[11] . (و مدحه قوم في وجهه فقال: ) اللّهم أنك أعلم بي من نفسي و أنا اعلم بنفسي منهم، اللّهم اجعلنا خيراً ممّا يظنّون، و اغفرلنا ما لا يعلمون. نهج البلاغه، حكمت 100.
[12] . و من كلام له ـ عليه السّلام ـ قاله عند تلاوته «رجال لا تلهيهم تجارة و لا بيع عن ذكر الله»: إنّ الله سبحانه جعل الذكر جلاء للقلوب تسمع به بعد الوقرة، و تبصر به بعد العشوة، و تنقاد به بعد المعاندة، و ما برح للهِ ـ عزّت الاؤه ـ في البرهة بعد البرهة و في ازمان الفترات عباد ناجاهم في فكرهم، و كلّهم في ذات عقولهم، فاستصبحوا بنور يقظة‌في الأبصار و الاسماع و الأفئدة؛ يذكرون بأيام الله، و يخوفون مقامه بمنزلة الأدلة في الفلوات. همان، خ 222.
[13] . و الدهر يومان: يوم لك و يوم عليك. فإذا كان لك فلا تبطر؛ و إذا كان عليك فاصبر. همان، حكمت 396.
[14] . من نصب نفسه للناس اماماً فعليه أن يبدأ بتعليم نفسه قبل تعليم غيره؛ و ليكن تأديبه بسيرته قبل تأديبه بلسانه. و معلم نفسه و مؤدّبها أحق بالإجلال من معلم الناس و مؤدبهم. همان، حكمت 73.
[15] . و تلافيك ما فرط من صمتك ايسر من إدراكك مافات من منطقك. و حفظ ما في الوعاء بشدّ الوكاء. و حفظ ما في يديك أحبّ إليّ من طلب ما في يد غيرك، و مرارة اليأس خير من الطلب إلي الناس. و الحرفة مع العفّة خير من الغني مع الفجور. و المرء أحفظ لسرّه. و ربّ ساع فيما يضرّه! من أكثر أهجر، و من تفكّر أبصر. همان، نامة 31.
[16] . فلسنا نعلم كنه عظمتك إلا أنا نعلم أنك حيّ قيوم لا تأخذك سنة و لا نوم. لم ينته إليك نظر، و لم يدركك بصر، أدركت الأبصار. و أحصيت الأعمار، و أخذت بالنواصي و الأقدام. و ما الذي نري من خلقك و نعجب له من قدرتك و نصفه من عظيم سلطانك. و ما تغيب عنا منه، و قصرت أبصارنا عنه، و انتهت عقولنا دونه، و حالت ستور الغيوب بينا و بينه أعظم. فمن فرغ قلبه، و اعمل فكره، ليعلم كيف اقمت عرشك و كيف ذرأت خلقك، و كيف علّقت في الهواء سماواتك و كيف مددت علي مور الماء أرضك، رجع طرفه حسيراً و عقله مبهوراً و سمعه والها، و فكره حائرا. همان، خ 160.
[17] . و قد رئي عليه إزار خلق مرقوع. فقيل له في ذلك، فقال: يخشع له القلب، و تذل به النفس؛ و يقتدي به المؤمنون. همان، حكمت 103.
[18] . صدر العاقل صندوق سرّه. همان، حكمت 6 و: آلة‌ الرياسة سعة الصدر همان، حكمت 176.
[19] . و الله لو انماثت قلوبكم انمياثا، و سالت عيونكم من رغبة إليه أو رهبة منه دما، ثم عمّرتم في الدنيا ما الدنيا باقية ماجزت أعمالكم الـح: عنكم) ـ و لو لم تبقوا شيئاً من جهدكم ـ أنعمه عليكم العظام، و هداه إياكم للإيمان. همان، خ 52.
[20] . اذا وصلت اليكم اطراف النعم فلا تنفروا اقصاها بقلة الشكر.همان، حكمت 13.
[21] . المؤمن بشره في وجهه، و حزنه في قلبه. أوسع شيء صدراً و أذلّ شيء نفساً. يكره الرّفعة و يشنأ السمعة. طويل غمّه. بعيد همّه. همان، حكمت 333.
[22] . أين القوم الذين دعوا إلي الإسلام فقبلوه؟ و قرأوا القرآن فاحكموه، و هيجوا إلي الجهاد فولهوا و له اللقاح إلي أولادها. و سلبوا السيوف أغمادها. و أخذوا بأطراف الأرض زحفاً و صفاً صفاً. بعض هلك و بعض نجا. همان، خ 121.
[23] . لا يعدم الصبور الظفر و إن طال به الزمان. همان، حكمت 153.
[24] . عند تناهي الشدّة تكون الفرجة، و عند تضايق حِلَق البلاء يكون الرخاء. همان، حكمت 351.
@#@ زندگاني‎ات كوتاه است و ارزشت ناچيز، و آرزوي تو داشتن خُرد. آه از كمي توشه، درازي راه، دوري سفر و سختي محشر![1]
23. طاووس مصرعي زيبا از قصيدة بي‎پايان هستي
در اين ميان طاووس با آن پرهاي پيچاپيچ و دمِ كشيده‎اش، يكي از شگفت‎انگيزترين و زيباترين پرندگان است. كه خداوند او را بر اساس استوارترين هماهنگي‎ها آفريده است و رنگ‎آميزي‎اش را در رديف زيباترين رنگ‎آميزي‎ها به انجام رسانده است.
اين پرنده آن‎گاه كه آهنگ جفت خويش كند، دم درهم رفته‎اش را چونان چتري مي‎گشايد و سايبان سرش قرار مي‎دهد؛ توگويي دمش بادبان كشتيي است كه ناخدايش برافراشته است؛ به دم رنگارنگش مي‎نازد و بدان فخر مي‎فروشد... .
پنداري استخوان‎ پرهايش ميله‎هاي سيمين است و پرهاي هاله مانندش ـ كه خورشيد سان بر آن روييده است ـ چونان زرناب و قطعه‎هاي زبرجد.
اگر او را به گل‎ها و گياهان روييده از زمين مانند كني، گويي كه از تمامت گل‎هاي بهاري دسته گلي فراهم آمده است و اگر با رنگ آميزي جامه‎ها مقايسه‎اش كني حله‎هاي پرنقش و نگار يا دستبافته‎هاي خوش نقش يمني را خواهي يافت. و اگر در زيورها جستجويش كني، به سان نگين‎هاي گوناگونش خواهي ديد كه در نقره‎هاي جواهر نشان نصب مي‎شود.
با ناز و نشاط فراوان مي‎خرامد و دم و بال‎هايش را برانداز مي‎كند؛ پس زيبايي جامه و رنگ‎هاي جواهر نشانش او را به قهقهه وا مي‎دارد؛ اما چون به ساق پاي خويش نگاه مي‎افكند، گريان با آهنگي كه از درماندگي‎اش پرده برمي‎گيرد و بر دردمندي‎اش گواهي راستين است فرياد مي‎كشد؛ چرا كه ساق‎هاي اين پرنده زيبا چونان ساق خروس دورگه باريك است و از قوزكش خاري نك تيز و كم پيدا سرزده است. بر فراز گردن اين پرنده به جاي يال، كاكلي سبز فام و پرنقش و نگار در نگاه مي‎نشيند؛ و بر آمدگي گردنش به گردن بلورين كوزه‎ها ماننده است و از نقطه فرودين گردن تا شكم، درست به زيبايي و سمة يمني رنگ آميزي شده است. يا به آيينة شفافي ماند كه پرده‎اي از حرير بر آن افكنده باشند. تو گويي كه اين عروس زيباي طبيعت، در معجر سياهي پيچيده و پوشيده است، اما سياهي‎اش را چنان آب و رنگي است كه گويي سبزي بسيار خوشرنگي با آن در آميخته است.
در امتداد شكاف گوشش خط كشيده‎اي است به رنگ بابونة سفيد كه سفيدي‎اش را در آن زمينة سياه، درخشش ويژه‎اي بخشيده است.
كمتر رنگي را مي‎توان يافت كه طاووس از آن بهره‎اي نبرده باشد، يا با شفافيّت و زرق و برق جامه‎اش بدان جلاي برتري نداده باشد. او گل‎هاي پراكنده بهاري را ماند كه باران بهاران و گرماي آفتاب در آن نقشي نداشته است.
جالب‎تر آنكه اين پرنده هر ازچندگاه پرهاي افسانه‎ايش را بيرون مي‎شود و تن به عرياني مي‎دهد، پرهايش پياپي فرو مي‎ريزند و از نو مي‎رويند؛ تا دگر بار تركيب گذشتة‌خود را بازيابند، بي‎آنكه ميان اين پرها و پرهاي پيشين اندك تفاوتي پيش آمده باشد، يا رنگي جابه جا شده باشد. هرگاه به تماشاي دقيق يكي از پرهايش بنشيني، در لحظه‎اي سرخي گل را مي‎نمايدت و در لحظه‎اي ديگر سبزي زبرجد را و گاه زردي زرناب را!
راستي را كه هوش ژرف انديش و خردهاي جوشان، ژرفاي اين ويژگي‎ها را چگونه دريابند؟ و گفتارهاي توصيف گران به نظرم كشيدن اين همه زيبايي را چگونه توانند؟! و مگر نه اين است كه ناچيزترين اجزايش پندارها را از ادراك و زبان‎ها را از توصيف ناتوان ساخته است؟[2]
24. ظرف دانش
همه ظرف‎ها چنانند كه چون چيزي در آن ريخته شود ظرفيت‎شان كاسته گردد، مگر ظرف دانش كه با افزودن دانش در آن، پيوسته گسترش يابد.[3]
25. عبرت‎آموزي از تاريخ
از آنها كه پيش از شما بودند عبرت گيريد، كه چگونه در خاك غنودند؛ اندامشان از هم گسيخت، ديده‎ها و گوش‎‎هايشان فرو ريخت، شرف وعزتشان رخت بربست، شادماني و تن آسايي‎شان از هم گسست. نزديكي فرزندان به از دست دادن آنان كشيد و همنشيني همسران به جدا شدن از آنان انجاميد. نه به هم مي‎نازد و نه فرزند مي‎آورند؛ و نه يكديگر را ديدار مي‎كنند، و نه در كنار يكديگر به سر مي‎برند![4]
26. غرور عامل سقوط انسان
و ديگري كه دانشمندش دانند، و بهره‎اي از دانش نبرده؛ ترّهاتي چند از نادانان و مايه‎هاي جهلي از گمراهان، ه دست آورده و دام‎هايي از فريب و غرور براي مردمان گسترده. كتاب خدا را به رأي خويش تفسير كند، و حق را چنانكه خواهد تعبير كند. مردم را از بلاهاي سخت بي‎تفاوت سازد و گناهان بزرگ را آسان شمارد.[5]
27. فتنه (آزمايش)
كسي از شما نگويد: «خدايا از فتنه به تو پناه مي‎برم!» چه هيچ كس نيست جز كه در فتنه است، ليكن آنكه پناه خواهد از فتنه‎هاي گمراه كننده پناه جويد، كه خداوند سبحان فرمايد: «بدانيد كه مال و فرزندان شما فتنه است». و معناي آن اين است كه خدا آنان را به مال‎ها و فرزندان مي‎آزمايد تا ناخشنود از روزي وي، و خشنود از آن را آشكار نمايد؛ بي‎گمان خداوند سبحان به حال آنان از خودشان داناتر است. با اين همه در بوتة آزمون قرار مي‎گيرند تا آنچه هست در عمل‎هاشان عينيّت يابد و پاداش و كيفر را سزاوار شوند.[6]
28. فتنه‎گريزي
به روزگار فتنه، اشتر بچه‎اي را ماننده باش كه نه سواري دادن را پشتي دارد، و نه دوشيدن را پستاني.[7]
29. قرآن
بر شما باد به كتاب خداكه ريسماني است استوار و نوري است آشكار درماني است سود دهنده، و تشنگي را فرونشاننده، و چنگ در زننده را نگهدارنده، و در آويزنده را نجات بخشنده، نه كج شود تا راستش گردانند و نه باطل گرايد تا آن را برگردانند. كهنه نگردد به روزگار، نه از خواندن و نه از شنيدن بسيار. راست گفت آنكه با قرآن سخن گفت و هر كه بدان عمل كرد پيشي جُست.[8]
30. قناعت
قناعت ثروتي است پايان ناپذير.[9]
و نيز فرمود: قناعت دولتمندي را بس، و نيك خوبي نعمتي هماره در دسترس.[10]
31. كار و كوشش
كار، كار! به پايان بردن، به پايان بردن! پايداري، پايداري! شكيبايي، شكيبايي! پارسايي، پارسايي! شما را پاياني است، خود را بدان برسانيد! براي شما نشانه‎اي است آن را راهنماي خود دانيد! اسلام را مقصدي است تا رسيدن بدان مقصد برانيد! با انجام آنچه خدا بر شما واجب كرده و وظايفي كه براي شما بيان داشته، از عهدة مسئوليت برآييد! در اين صورت است كه من درقيامت به سودتان گواهي مي‎دهم، و از شما دفاع مي‎كنم.[11]
و نيز فرمود:
آن اندك كه تداومش بخشي، به از آن بسيار كه از آن به ستوه آيي![12]
32. گشايش در تحمل سختي
چون سختي به نهايت رسد، گشايش در رسد؛ و چون حلقه‎هاي بلا سخت به هم آيد، آسايش در آيد.[13]
33. گرسنگي و گرسنگان
و اگر خواستمي دانستمي چگونه عسل پالوده و مغز گندم و بافته‎هاي ابريشمين را به كار برم ليكن هرگز هواي من بر من چيره نخواهد شد و حرص، مرا به برگزيدن خوراك‎هاي لذيذ نخواهد كشيد. چه بود كه در «حجاز» يا «يمامه» كسي حسرت گرده‎ناني برد، يا هرگز شكمي سير نخورد، و من سير بخوابم و پيرامونم شكم‎هايي باشد از گرسنگي به پشت دوخته، و جگرهايي سوخته، يا چنان باشم كه شاعر سروده:
ننگت آيد كه بخسبي و شكم پر زطعام ديگري پوست بجويد كه به دندان كشدش.[14]
و درجاي ديگر فرمايد:
خداوند سبحان، روزي تهي‎دستان را در خواسته توانگران رقم زده است. پس درويشي گرسنه نماند مگر كه توانگري از حق او خود را به نوايي رساند، و خدا آنها را بدين كار باز خواست مي‎كند.[15]
34. لطف به دوستان
چون برادر (ديني‎ات) از تو ببرد خود را به پيوند با او وادار، و چون روي برگرداند مهرباني پيش آر، و اگر خشكي كند با بخشش ودهش پاسخش گوي؛ و هر گاه كه او دوري گزيد، تو به وي نزديك شو، و چون درشتي كرد، نرمش نما، و در پاسخ كارهاي خلافش خود را به پوزش وادار. به گونه‎اي كه پنداري تو بنده اويي و او سرور توست! و مبادا اين نيكي را آنجا كني كه نبايد، يا دربارة آن كس كه نشايد.[16]
35. مدارا با خويش و با مشكلات
دل‎ها را نيز «پيش آمدني» و «پس رفتني» است، آن گاه كه روي آورند به مستحباتشان واداريد و چون پشت كنند به واجبات بسنده كنيد.[17]
و نيز فرمود: با درد خود بساز. چندان كه با تو بسازد.[18]
و نيز فرمود: بر آزاد بايدت تحمل نمود و گرنه هرگز خرسند نخواهي بود.[19]
36. نيكنامي
نام نيكي كه از آدمي خدا در ميان مردمان برجاي گذارد بهتر از ثروت كلاني است كه به ميراث از وي ديگري بردارد.[20]
و نيز فرمود:
(اي مالك) و من از خدا مي‎خواهم با رحمتي فراگير كه او راست، و قدرت بزرگ وي بر انجام هرگونه درخواست، كه من و تو را توفيق دهد در آنچه خشنودي او در آن است، از داشتن عذري آشكار در پيشگاه او و آفريدگانش و گذاردن نامي نيكو در ميان بندگانش، و يادگار نيك در شهرها و كمال نعمت و فراواني كرامت.
و اينكه كار من و تو را با نيك بختي به پايان رساند و شهادت را نصيبمان گرداند. كه ما آن را خواهانيم. و درود خدا بر پيامبر و خاندان پاك و پاكيزه‎اش و سلام فراوان باد. و السلام.[21]
37. واژگوني جامعه
اي مردم!‌ ما در روزگاري به سر مي‎بريم ستمكار، و زمانه‎اي ناسپاس؛ نيكوكار در آن بدكردار به شمار آيد و ستم‎پيشه در آن بر سركشي افزايد؛ نه از آنچه مي‎دانيم سود مي‎بريم و نه آنچه را نمي‎دانم مي‎پرسيم! و از بلايي تا بر سرمان نيامده نمي‎ترسيم.[22]
[1] . (في خبر ضرار بن ضمرة الضبابي عند دخوله علي معاوية و مسألته له عن امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ قال: فاشهد لقد رأيته في بعض مواقفه و قد أرخي الليل سدوله و هو قائم في محرابه، قابض علي لحيته يتململ تململ السليم، و يبكي بكاء الحزين و يقول: ) يا دنيا، يا دنيا إليك عنّي! أبي تعرضتِ؟ أم إليّ تشوقْتِ؟ لاحان حينك! هيهات! غرّي غيري، لا حاجة لي فيك قد طلّقتك ثلاثاً لا رجعة فيها! فعيشك قصير، و خطرك يسير، و أملك حقير. ءاه من قلّة الزاد و طول الطريق، و بعد السفر و عظيم المورد! همان، حكمت 77.
[2] . و من أعجبها خلقاً الطاووس الذي أقامه في‌ أحكم تعديل، و نضد ألوانه في أحسن تنضيد، بجناح أشرج قصبه، و ذنب أطال مسحبه. إذا درج إلي الأنثي نشره من طيه و سمابه مطلاً علي رأسه؛ كأنه قِلع داريّ عَنَجُه نوتيّه، يختال بألوانه، و يميس بزيفانه...
تخال قصبه مداري من فضة، و ما أنبت عليها من عجيب داراته و شموسه خالص العقيان و فلذ الزبرجد. فإن شبّهته بما أنبتت الأرض قلت، جَني جُنِيَ من زَهرة كلّ ربيع؛ و إن ضاهيته بالملابس فهو كموشيّ الحُلَل، أو كمونق عصب اليمن؛ و إن شاكلته بالحلي فهو كفصوص ذات ألوان قدنطقت باللجين المكلّل. يمشي مشي المرح المختال؛ و يتصفّح ذنبَه و جناحيه فيقهقه ضاحكا لجمال سرباله؛ و أصابيغ وِشاحه، فإذا رمي ببصره إلي قوائمه زقا مُعوِلاً بصوت يكاديبين عن استغاثته؛ و يشهد بصادق توجعه، لأنّ قوائمه حُمْش كقوائم الديكة الخِلاسية، و قد نجمت من ظنبوب ساقه صِيصية خَفيّة.
و له في موضع العرف قنزعة‌خضراء موشّاة و مخرج عنقه كالإبريق، مغرزها إلي حيث بطنه كصبغ الوسمة اليمانيّة. أو كحريرة ملبسه مرءاة ذات صقال. و كأنّه متلفّع بمعجر أسحم؛ إلا أنه يخيّل لكثرة مائه و شدّة بريقه انّ الخضرة الناضر ممتزجة به، و مع فتق سمعه خط كمستدقّ القلم في لون أبيض يقق، فهو ببياضه في سواد ما هنا لك يأتلق؛ و قلّ صبغ الآوقد أخذ منه بقسط، و علاه بكثرة صقاله و بريقه و بصيص ديباجه و رونقه. فهو كالأزاهير المبثوثة لم تربها أمطار ربيع و لا شموس قَيظ.
و قد يتحسّر من ريشه، و يعري من لباسه؛ فيسقط تتري، و ينبت تباعا؛ فينحت من قصبه انحتات أوراق الأغصان، ثم يتلاحق ناميا حتي يعود كهيئته قبل سقوطه، لا يخالف سالف ألوانه، و لا يقع لون في غير مكانه. و إذا تصفّحت شعرة من شعرات قصبه ارتكب حمرة وردية و تارة خضرة زبرجدية، و أحياناً صفرة عسجدية! فكيف تصل إلي صفة هذا عمائق الفِطن، أو تبلغه قرائح العقول، أو تستنظم وصفه أقوال الواصفين؟ و أقلّ أجزائه قد أعجز الأوهام أن تدركه و الألسنة ان تصفه. همان، خ 165.
[3] . كل و عاء يضيق بما جعل فيه إلا وعاء العلم فإنه يتّسع به. همان، حكمت 205.
[4] . و اعتبروا بما قد رأيتم من مصارع القرون قبلكم، قد تزايلت أوصالهم، و زالت أبصارهم و أسماعهم. و ذهب شرفهم و عزّهم، و انقطع سرورهم و نعيمهم. فبدّلوا بقرب الأولاد فقدها. و بصحبة الأزواج مفارفتها. لا يتفاخرون، و لا يتناسلون، و لا يتزاورون، و لا يتجاورون. همان، خ 161.
[5] . و آخر قد تسمّي عالماً و ليس به. فاقتبس جهائل من جهّال، و أضاليل من ضلّال. و نصب للناس شَرَكاً من حبائل غرور و قول زور. قد حمل الكتاب علي آرائه. و عطف الحق علي أهوائه يؤمّن الناس من العظائم و يهوّن كبير الجرائم. همان، خ 87.
[6] . لا يقولنّ أحدكم: «أللهم إنّي أعوذ بك من الفتنة» لأنّه ليس أحد إلّا و هو مشتمل علي فتنة. و لكن من استعاذ فليستعذ من مضلّات الفتن. فإنّ الله سبحانه يقول: «و اعلموا انما أموالكم و أولادكم فتنة». و معني ذلك انه سبحانه يختبرهم بالأموال و الأولاد ليتبيّن الساخط لرزقه و الراضي بقسمه، و إن كان سبحانه أعلم من أنفسهم، و لكن لتظهر الأفعال التي بها يستحق الثواب و العقاب. همان، حكمت 93.
[7] . كن في الفتنه كابن اللبون، لاظهر فيركب، و لا ضرع فيحلب، همان، حكمت 1.
[8] . و عليكم بكتاب الله، فإنّه الحبل المتين، و النور المبين، و الشفاء النافع، و الريّ الناقع، و العصمة للمتمسك، و النجاة للمتعلق. لا يعوج فيقام، و لا يزيع فيستعتب؛ ولا تخلقه كثرة الرد و ولوج السمع. من قال به صدق، و من عمل به سبق. همان، خ 156.
[9] . القناعة مال لا ينفذ، همان، حكمت 57.
[10] . كفي بالقناعة ملكا، و بحسن الخلق نعيما. همان، حكمت 229.
[11] . العمل، العمل؛ ثم النهاية، النهاية؛ و الإستقامة، الإستقامة؛ ثم الصبر الصبر؛ و الورع الورع! إنّ لكم نهاية فانتهوا إلي نهايتكم، و إنّ لكم علما فاهتدوا بعلمكم، و إن للإسلام غاية فانتهوا إلي غايته، و اخرجوا إلي الله بما افترض عليكم من حقه، و بين لكم من وظائفه، انا شاهد لكم و حجيج يوم القيامة عنكم. همان، خ 176.
[12] . قليل مدوم عليه خير من كثير ملول (الـح: مملول) منه، همان، حكمت 444.
[13] . عند تناهي الشدة تكون الفرجة، و عند تضايق حلق البلاء يكون الرخاء. همان، حكمت 351.
[14] . و لو شئت لا هتديت الطريق إلي مصفّي هذا العسل، و لباب هذا القمح، و نسائج هذا القزّ. و لكن هيهات أن يغلبني هواي، و يقودني جشعي إلي تخيّر الأطعمة، و لعلّ بالحجاز أو اليمامة من لاطمع له في القرص و لا عهد له بالشبع! أو أبيت مبطاناً و حولي بطون غرثي، و أكباد حرّي، أو أكون كما قال القائل:
و حسبك داء أن تبيت بيطنة و حولك أكباد تحنّ إلي القدّ.همان، نامه 45.
[15] . انّ الله سبحانه فرض في أموال الأغنياء أقوات الفقراء، فما جاع فقير ألّا بما منع غني، و الله تعالي سائلهم عن ذلك. همان، حكمت 328.
[16] . إحمل نفسك من أخيك عند صرمه علي الصلة و عند صدوده علي اللطف و المقاربة؛ و عند جموده علي البذل، و عند تباعده علي الدنو؛ و عند شدّته علي اللّين، و عند جرمه علي العذر؛ حتي كأنّك له عبد؛ و كأنّه ذو نعمة عليك و إيّاك أن تضع ذلك في غير موضعه، أو أن تفعله بغير أهله. همان، نامة 31.
[17] . إنّ للقلوب إقبالاً و إدباراً، فإذا أقبلت فاحملوها علي النوافل، و إذا أدبرت فاقتصروا بها علي الفرائض. همان، حكمت 312.
[18] . امش بدائك ما مشي بك، همان، حكمت 27.
[19] . أغض علي القذي و الّا لم ترض أبدا. همان، حكمت 213.
[20] . و لسان الصدق يجعه الله للمرء في الناس خير له من المال يورثه (لح: يرثه) غيره. همان، خ 23.
[21] . و أنا أسأل الله بسعة رحمته، و عظيم قدرته علي إعطاء كل رغبة أن يوفقني و أياك لما فيه رضاه من الإقامة علي العذر الواضح إليه و إلي خلقه، مع حسن الثناء في العباد. و جميل الأثر في البلاد، و تمام النعمة، و تضعيف الكرامة، و أن يختم لي و لك بالسعادة و الشهادة، و إنّا إليه راغبون. و السلام علي رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله الطيبين الطاهرين و سلم تسليماً كثيراً ـ و السلام. همان، نامة 53.
[22] . أيها الناس! إنّا قد أصبحنا في دهر عنود و زمن كنود، يعد فيه المحسن مسيئا، و يزداد الظالم فيه عتوّا. لا ننتفع بما علمنا، و لا نسأل عما جهلنا، و لا نتخوف قارعة حتي تحلّ بنا. همان، خ 32.
@#@
38. وفاداري
بي‎گمان وفاداري و صداقت دو همزادند، و من هيچ سپري را بازدارنده‎تر از وفا نمي‎دانم، و هر كه از چگونگي بازگشت (اوضاع) باخبر باشد، هرگز خيانت نمي‎كند. ما در روزگاري به سر مي‎بريم كه بيشتر مردم آن بي‎وفايي را زيركي دانند. و نادانان آنان را چاره انديش خوانند! خداشان كيفر دهد؛ چرا چنين پندارند؟! گاه بود كه مرد آزموده و دانا از چارة كارآگاه است، اما فرمان خدا او را مانع راه است. پس داناي كار چاره را واگذارد، و آنكه پرواي دين ندارد فرصت را غنيمت شمارد.[1]
39. همت بلندي
ارزش مرد به اندازة همت اوست، و صداقت وي به اندازة جوانمردي او، دليري وي هم وزن حميّتي كه دارد و پارسايي وي همسنگ غيرتي كه آرد.[2]
و نيز فرمود: بردباري و درنگ دو همزادند و هر دو از همت بلند زادند.[3]
40. ياد مرگ سودمندترين يادها
اي بندگان خدا، از عبرت‎هاي سودمند، پند پذيريد؛ و از نشانه‎هاي آشكار عبرت گيريد. از آنچه با بياني رساتان ترسانده‎اند، خود را باز داريد، و از يادآوري‎ها و موعظه‎ها سود برداريد، كه گويي چنگال مرگ بر شما آويخته، و رشته‎هاي آرزوتان را از هم گسيخته، سختيهاي واپسين دم حيات بر شما ريخته و شما را به آبشخوري كه ميعادگاه شماست كشيده! و بي‎گمان هر كسي را برانگيزنده و گواهي همراه است، برانگيزنده‎اي كه او را به سوي محشرش راند، و گواهي كه بر كردارش گواهي دهد.[4]
[1] . إنّ الوفاء توأم الصدق. و لاأعلم جنّةً أوقي منه. و لايغدر من علم كيف المرجع. و لقد أصبحنا في زمان قد اتخذ أكثر أهله الغدر كيساً و نسبهم أهل الجهل فيه إلي حسن الحيلة. مالهم قاتلهم الله! قد يري الحوّل القلّب وجه الحيلة و دونه مانع من امرالله و نهيه فيدعها رأي عين بعد القدرة عليها، و ينتهز فرصتها من لا حريجة له في الدّين. همان، خ 41.
[2] . قدر الرجل علي قدر همته و صدقه علي قدر مروءته، و شجاعته علي قدر أنفته، و عفته علي قدر غيرته. همان، حكمت 47.
[3] . الحلم و الاناة توأمان ينتجهما علوّ الهمّة. همان، حكمت 460.
[4] . فاتعظوا عباد الله بالعبر النوافع. و اعتبروا بالآي السواطع، و ازدجروا بالنذر البوالغ و انتفعوا بالذكر و المواعظ. فكان قد علقتكم مخالب المنيّة. و انقطعت منكم علائق و الأمنيّة. و دهمتكم مفظعات الأمور و السياقة إلي الورد المورود، و كلّ نفس معها سائق و شهيد سائق يسوقها إلي محشرها وشاهد يشهد عليها بعملها. همان، خ 85.
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :