امروز:
شنبه 29 مهر 1396
بازدید :
1856
رويارويي آمريكا با انقلاب اسلامي
بخش سياسي ـ خارجي
ايران با انقلاب اسلامي تفكر و نگرش جديدي را بر خلاف نگرش هاي حاكم در نظام دو قطبي جهان روز ارايه و به ملل دنيا عرضه كرد و به نوعي در دوران جنگ سرد، انديشه هاي سوسياليستي و ليبراليستي را به چالش طلبيده است.
با انقلاب اسلامي سياست موازنه منفي و سياست نه شرقي و نه غربي در دستور كار ديپلماسي ايران قرار گرفت و بر اين اساس روابط خود را با ملل جهان سر و سامان داده است. اما با پيروزي انقلاب اسلامي، امريكا از اين انقلاب ضربات زيادي متحمل شده است. ريزش يكي از پايه هاي سياست دو ستوني آمريكا[1] در خليج فارس و تاثير پذيري جنبش هاي اسلامي در خاورميانه از انقلاب ايران به نگراني واشنگتن انجاميد. اين نگراني با گروگان گيري و اشغال لانه جاسوسي آمريكا توسط دانشجويان پيرو خط امام دو چندان شده و موجب شده است تا ايران زمان جنگ سرد كه سدي در برابر شوروي سابق بود خود با سد ها و موانع زيادي از سوي آمريكا روبرو شود.
واشنگتن براي ضربه زدن به انقلاب اسلامي و يا به انحراف كشاندن آن به توطئه و اقدامات عليه نظام و ملت ايران دست زد. اما عمده اين توطئه ها تاكنون ناكام مانده و نتوانست خللي در اراده و سياست مقاومت ايران در برابر آمريكا ايجاد كند.
واقعه طبس، كودتاي نوژه، تحريك و تجهيز و تسليح صدام در جنگ با ايران، سياست مهاردوگانه، سرنگوني هواپيماي ايرباس، قانون داماتو، راه اندازي ايستگاه راديويي آزاد پراك، مخالفت با احداث خط لوله و انتقال نفت و گاز آسياي ميانه و قفقاز از طريق ايران به بازار هاي جهاني و اخلال در روند شكل گيري انرژي صلح آميز هسته اي و... از جمله اقدامات و سياست هاي منفي آمريكا در طول بيش از دو دهه نسبت به ايران مي باشند.
از اين رو روابط ايران و آمريكا از حساسترين موضوع سياست خارجي ايران در دو دهه اخير بوده است. اين روابط بخش عمده‌اي از ديپلماسي، توجه ناظرين امور سياسي و روزنامه نگاران دو كشور را به خود معطوف ساخته است. بعد از گذشت بيش از دو دهه از انقلاب ايران موضوع روابط آمريكا با ايران هنوز به چالش در داخل اين كشور بويژه ميان كاخ سفيد و كنگره است و واشنگتن به دليل تأثير پذيري از لابي هاي يهودي در برابر ايران نتوانسته است به تصميم واحدي برسد و خصومت خود نسبت به انقلاب ايران را كنار بگذارد. هر چند نبايد فراموش كرد كه در روابط دو كشور در طول دو دهه اخير عوامل زيادي نقش آفريني كرده و بر تقويت ديوار بي اعتمادي موجود ميان تهران ـ واشنگتن كمك كردند.
پذيرش محمد رضا پهلوي و بحران گروگانگيري
روابط ايران و آمريكا تا قبل از پذيرش شاه توسط واشنگتن در 30 مهر 1358 با فراز و نشيب هايي همراه بوده است اما تصميم آمريكا در پذيرش شاه، روابط دو كشور را به شكل برگشت ناپذيري تيره ساخت.
بخش عمده اي از اين پذيرش نيز متأثر از فشار گروه «برژينسكي» از داخل دولت و جمهوري خواهان از خارج آن بود. اين ائتلاف معتقد بود كه در هر شرايط بايد از شاه حمايت كرد و انقلاب را سركوب نمود.[2]
با ورود محمد رضا پهلوي به آمريكا نارضايتي و خشم انقلابي عليه آمريكا بر انگيخته شد. اين امر با ديدار مهندس «بازرگان» و «يزدي» با برژينسكي در الجزيره كه متهم به سازشكاري شده بودند به صورت مهار ناپذيري افزايش يافت. كه در نتيجه آن سفارت آمريكا در 13 آبان 1358 به اشغال دانشجويان درآمد. پذيرش شاه توسط آمريكا حوادث سال 1332 را در اذهان ملت ايران تداعي ساخت و ترس از احتمال مجدد مداخله آمريكا در امور ايران و انجام كودتا براي تغيير مسير انقلاب ايران به اشغال سفارت آمريكا انجاميد.
جنگ ايران و عراق
با سقوط رژيم پهلوي، ستون نظامي ساختار امنيتي متمايل به غرب در حوزه خليج فارس از هم پاشيد و در نتيجه موازنه منفي در اين منطقه تا اندازه اي به نفع شوروي سابق به هم خورد. اين امر نگراني آمريكا را بر انگيخت. ريچارد نيكسون در همين ارتباط مي گويد: «... براي ايالات متحده آمريكا دلايل كافي و منطقي زيادي در مورد بهبود روابط با كشور عراق وجود دارد».[3] اشغال سفارت و گروگانگيري، شكست واقعه طبس و كودتاي نافرجام نوژه در همگرايي و همنوازي آمريكا با عراق و تشريك مساعي اين دو كشور در حمله نظامي بغداد به ايران بسيار موثر بوده است. عراق با سقوط شاه و انقلاب اسلامي، فضا و شرايط منطقه اي و بين المللي را در حمله به ايران و جبران ناكامي هاي گذشته مناسب ديد.
سازماندهي به اعراب عليه ايران
آمريكا همزمان با تحريك و تجهيز صدام در جنگ عليه ايران، به سازماندهي كشورهاي عربي منطقه در حمايت از صدام در مبارزه با ايران پرداخت. بخشي از كمك هاي عربستان و كويت به عراق متأثر از همين سازماندهي بوده است. رياض و كويت 30 ميليارد دلار در طول جنگ به عراق كمك كردند. در اين جنگ كويت بخشي از خاك خود را در اختيار عراق گذاشته بود تا بغداد از آن جهت موشك باران عليه ايران استفاده كند. در اثر همين خوش خدمتي، عراق پاسخ آن را داد و كويت را چند ماهي به اشغال خود درآورد و در نهايت با ائتلافي از قدرت هاي بزرگ، از خاك كويت عقب نشيني كرد.
سياست «مهار دوگانه»
سياست مهار ايران پديده اي جديد و منحصر به دوران كلينتون است. اين سياست كه بخشي از مهار همزمان عراق و ايران موسوم به مهار دو گانه مي باشد با سياست هاي دولت هاي گذشته آمريكا متفاوت مي باشد. تحريم ايران بخشي از مهار ايران و نه تمامي آن است. به عبارتي سياست مهار ايران از تحريم هاي كلاسيك تجاري و اقتصادي فراتر است و در متن خود هدفي چون تضعيف قدرت ايران و جلوگيري از رشد همه جانبه كشور را دنبال مي كند.[4] علاوه بر اين موارد شكل گيري اتحاد مثلث (آمريكا، اسراييل، تركيه)، مطرح شدن هر از چند گاه نقض حقوق بشر در ايران، متهم كردن تهران به تروريسم و تلاش در دست يابي به سلاح هاي هسته اي هم در راستاي مهار ايران و تعديل سياست جمهوري اسلامي در رابطه با آمريكا حكايت دارد. به هر حال بخش عمده اي از روابط موجود ميان تهران ـ واشنگتن متاثر از سياست هاي خصومت آميز آمريكا عليه ايران است و اين آمريكا است كه همواره ديوار بي اعتمادي موجود ميان خود با ايران را ضخيم تر كرده و مانع از شكاف و رخنه در اين ديوار شده است.
گذشته از اين عوامل تا قبل از قطع روابط سياسي ايران و آمريكا در فروردين 1359، حوادث و وقايعي چند روابط دو كشور را تا حدودي تيره ساخت و فضاي غبار آلودي را بر فراز تهران ـ واشنگتن گستراند. اشغال چند روزه سفارت آمريكا در 25 بهمن 57 توسط 150 نفر از افراد مسلح وابسته به گروه هاي چپ و به آتش كشيده شدن كنسولگري آمريكا در تبريز، اعدام هويدا، ترور شهيد مطهري توسط گروه فرقان، اعدام حبيب الله القانيان رييس انجمن كليميان تهران و سرمايه دار بزرگ به اتهام ارتباط با اسراييل و خيانت به كشور، تصويب قطعنامه در سناي آمريكا در مورد عدم رعايت حقوق بشر در ايران و... از جمله اين حوادث و تحولات مي باشند.
با قطع روابط سياسي آمريكا با ايران، واشنگتن براي آزاد كردن اعضا و كارمندان سفارت خود در ايران و نيز تغيير سياست هاي ايران در رابطه با خود به اقدامات عليه ايران دست زد.
مجموعه اين حوادث و وقايع به تيرگي روابط دو كشور انجاميد و كماكان آثار آن ها بر فراز ايران و آمريكا سايه دارد. بخشي از پايداري ديوار بي اعتمادي ميان دو كشور بي تأثير از اين موارد نيست.
1. اعدام «حبيب الله القانيان» و قطعنامه سناي آمريكا
كمتر از يك هفته بعد از شهادت آيت الله مطهري توسط گروه فرقان، حادثه ديگري رخ داد كه شوك بزرگي را بر روابط دو كشور وارد ساخت. اين واقعه و موضع گيري آمريكا و واكنش ايران در برابر آن، تيرگي روابط فيما بين را به همراه آورد. 18 ارديبهشت 58 حبيب الله القانيان رييس انجمن كليميان تهران و سرمايه دار بزرگ كه از مدت پيش در بازداشت به سر مي برد به جرم ايجاد فساد و به عنوان اهل ذمه اي كه در ارتباط با اسراييل به كشورش خيانت كرده است، به اعدام محكوم شد.[5]
1. اعدام القانيان با واكنش سريع دولت آمريكا روبرو شد و واشنگتن با محكوم كردن آن در 28 ارديبهشت 58 ـ قطعنامه اي را در سناي آمريكا عليه ايران تصويب كرد. اين قطعنامه با انتقاد شديد حضرت امام خميني ـ رحمه الله ـ و نيز گروه ها و جريانات در داخل كشور مواجه شد. دولت موقت در اثر اين انتقادات و موج شديد ضد آمريكايي از پذيرش «والتر كاتلر» سفير جديد آمريكا به ايران خودداري كرد. اين امر به تيرگي روابط دو كشور انجاميد و با پذيرش شاه و اشغال سفارت توسط دانشجويان به اوج رسيد و روابط رسمي ايران و آمريكا در اثر اين وقايع در فروردين 59 قطع شد.
2. واقعة طبس
با اشغال سفارت آمريكا توسط دانشجويان و بحران گروگانگيري، آمريكا در صدد بر آمد با انجام عملياتي در خاك ايران موسوم به «پنجه عقاب» گروگان ها را آزاد سازد. بر اين اساس آمريكا در 5 ارديبهشت سال 1359 به خاك ايران تجاوز كرد. اين اقدام آمريكا بر خلاف عرف و قوانين بين المللي صورت گرفته است. و كينه و عداوت ايرانيان را به آمريكا دو چندان كرده است. آمريكايي ها براي موفقيت قطعي در عمليات صحراي طبس، ماه ها قبل از اين عمليات، گروه ويژه اي را موسوم به «دلتا» در صحراي آريزونا آموزش دادند.
[1]. سياست دو ستوني آمريكا همان دكترين نيكسون است كه رژيم پهلوي بعنوان ستون نظامي، ژاندرمي منطقه را بر عهده داشت و با آن جايگاه، منافع آمريكا را در منطقه تامين و حفاظت مي كرد.
[2]. حميد رضا حسيني، نگاه به فرايند تيرگي روابط سياسي ايران و آمريكا پس از انقلاب اسلامي، صبح امروز 18/9/78.
[3]. علي اكبر ولايتي، تاريخ سياسي جنگ تحميلي عراق عليه ايران، تهران؛ نشر فرهنگ اسلامي. 1376.
[4]. سيد محمد كاظم سجادپور. «ارزيابي مهار دوگانه، چهارگانه متفاوت». جمله سياست خارجي، سال يازدهم،شماره 1، 1376.
[5]. روزنامه كيهان، 31/2/1358.
@#@ 60 هواپيما، 8 هلي كوپتر و 90 تفنگدار در حمله نظامي آمريكا به ايران شركت داشتند. عمليات پنجه عقاب در اثر طوفان شن به شكست انجاميد و تجربه تلخي را در تاريخ مداخله گري و تجاوز آمريكا به خاك ديگر كشور ها بر جاي گذاشت.
3. سرنگوني هواپيماي مسافربري ايرباس
آمريكا در تاريخ 12/4/1367 يك هواپيماي مسافربري ايران را با 290 سرنشين بر فراز آبهاي خليج فارس سرنگون كرد. اين اقدام آمريكا نماد عيني مداخله گري واشنگتن در جنگ خليج فارس به نفع عراق بود. واشنگتن با انتقام از ملت ايران به اعمال فشار بر مقامات ايران براي پذيرش قطعنامه 598 برآمد. در شرايطي كه سرنگوني ايرباس با محكوميت جهاني روبرو مي شد، آمريكا به «ويليام راجرز» فرمانده ناو آمريكايي وينس مدال لياقت لژيون اعطا كرد.[1]
واشنگتن با اين اقدام خود را به عنوان تروريسم و جنايتكار دولتي رسماً به دنيا معرفي كرد و كينه و عداوت ملت ايران را به جان خريد.
4. تحريم
آمريكا علاوه بر بلوكه كردن دارايي هاي ايران در بانكهاي خود و عدم استرداد سرمايه هاي اين كشور كه توسط رژيم پهلوي به واشنگتن منتقل شد، تحريم هاي همه جانبه اي را از زمان آغاز جنگ عراق با ايران عليه تهران وضع كرد. هدف اعلام شده آمريكا براي اعمال تحريم، جلوگيري ايران در حمايت از تروريسم و كسب سلاح هاي كشتارجمعي و محدود كردن ايران تعريف شده است.[2]
اما به نظر مي رسد گذشته از اين موارد، آمريكا درتحريم عليه ايران به بي ثباتي سياسي و نارضايتي عمومي در داخل كشور و انزواي آن در روابط خارجي مي انديشيد. قانون داماتو كه درسال 1375 به امضاء كلينتون رسيد را مي توان در اين راستا ارزيابي كرد.
بر طبق قانون داماتو، شركت هاي غير آمريكايي كه بيش از 40 ميليون دلار در سال در صنايع نفت و گاز ايران و ليبي سرمايه گذاري كنند مورد تحريم و مجازات اقتصادي قرار خواهد گرفت.
عمده سياست تحريم ايران توسط آمريكا بويژه در مورد قانون داماتو به شكست انجاميد.
قانون داماتوي آمريكا با بي اعتنايي دول اروپايي و نيز آسيايي از جمله فرانسه و مالزي روبرو شد.
اما با اين حال سياست تحريم مشكلات و آثار زيانباري را بر اقتصاد ايران بر جاي گذاشت. مشكلات اقتصادي ناشي از تحريم ها، ناتواني در توسعه صنعت نفت، مخالفت با صدور نفت و گاز، آسياي ميانه و قفقاز از مسير ايران به بازارهاي جهاني همگي هزينه هايي است كه ايران به خاطر اين سياست مي پردازد.

[1]. روزنامه اطلاعات، 20/4/1367.
[2]. مجله سياست خارجي، همان، صص 116 ـ 109.
ويژه نامه رسالت، به مناسبت دهه فجر 1379، ص 29 و 31
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :