امروز:
دوشنبه 1 خرداد 1396
بازدید :
1285
فعاليت هاي حديثي دوره جديد (شکوفايي)
پس از دوران ركود دانش هاي حديثي كه در تاريخ اهل سنت در سده هاي دهم تا چهاردهم و در تاريخ حديث شيعه از سده پنجم تا سده دهم و نيز در سده دوازدهم و سيزدهم اتفاق افتاد از سده چهاردهم تا دوران كنوني، رويكردي كاملاً جديد و پويا به حديث و دانش هاي آن و نيز نقد و بررسي كليه آثار حديثي بر جاي مانده از گذشتگان ظهور كرده است.
محورهاي اساسي دوره شكوفايي دانش هاي حديثي
محورهاي اساسي اين رويكرد نوين را در بندهاي ذيل مي توان خلاصه كرد:
1 ـ بررسي عميق و نقادانه تاريخ حديث، موضوع ممانعت از كتابت و تدوين حديث، انگيزه ها و سودها، يا زيان هاي آن براي محدثان پيشين اهل سنت امري متروك و تمام شده تلقي شد و كمتر در كتاب ها طرح گرديد، اما در دوران متأخر اين پرسش كه به راستي ممانعت چه انگيزه هايي داشته و چه پيامدهايي را به دنبال آورده مورد بحث و بررسي عميق تر قرار گرفت. برخي از حديث پژوهان معاصر اهل سنت پذيرفته اند كه ممانعت از كتابت و تدوين حديث زيان هايي ؛ هم چون گسترش دامنه وضع و جعل در روايات را به همراه داشته است[1].
از سوي ديگر حديث و دانش هاي حديثي در برخي از شهرها ؛ هم چون بغداد، نيشابور، ري، كوفه، بصره، مكّه و مدينه و .... از رونق و شكوفايي بيشتر و كامل تري برخوردار بود، به گونه اي كه غالب تحقيقات حديثي در اين شهرها انجام مي گرفت و بسياري از طالبان فراگيري حديث به اين شهرها كوچ مي كردند.
از سوي ديگر نوعي خاص از نگرش هاي حديثي به خاطر حضور فرهيختگان و حديث شناسان خاص بر اين شهرها حاكم بود، نظير نگرش نقل گرايي در مدينه و عقل گرايي در كوفه. بدين ترتيب حوزه ها و مكاتب حديثي عملاً در تاريخ حديث شكل گرفت.
2 ـ محدود شدن حوزه مطالعات حديثي، در ادوار اوليه و مباني تاريخ حديث به آثاري ؛ هم چون مقدمه ابن صلاح و مقباس الهداية مامقاني بر مي خوريم كه بيشتر مباحث علوم حديث در آنها مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. بيشتر آثار حديثي پيش از دوران معاصر چنين است، امّا در دوران معاصر همسو با روند تحقيق در ساير عرصه هاي علمي، مباحث حديثي به صورت جزئي و محدود و در چارچوب موضوعي خاص، دنبال شده است. مباحثي از قبيل علل الحديث، ناسخ و منسوخ در حديث، اسباب صدور حديث و.... از جمله مباحثي است كه آثار مستقلي در بررسي آنها ارائه شده است.
3 ـ نقد و پالايش روايات، پيش از اين به جوامع روايي و اصول حديثي، با قداست ويژه اي نگريسته شده و كمتر محقّقي به خود اجازه مي داد كه به نقد و پالايش آنها بپردازد ؛ زيرا خود را با انبوهي از اعتراض ها روبرو مي ديد، اما در دوران معاصر تا حدودي اين قداست نگري مطلق كنار گذاشته شده و پاره اي از حديث پژوهان به نقد و پالايش جوامع حديثي پرداخته اند.
آثار زيادي كه در ميان آثار حديثي اهل سنت در زمينة نقد حديث، مباني و معيارهاي آن در دهه هاي اخير نگاشته شده، و نيز برخي آثار حديثي شيعه نشان گر چنين رويكرد گسترده اي است.
4 ـ تدوين فرهنگ ها و فهرست هاي حديثي، بسياري از محققان حديث پژوه در سدة اخير كوشيده اند تا با تنظيم فرهنگ ها و فهرست ها راه مراجعه و استفادة بهتر و سريع تر به منابع روايي را هموار سازند. برخي از اين فرهنگ ها موضوعي و برخي نيز واژه اي است.
نخستين فرهنگ واژه اي توسط گروهي از خاور شناسان تحت عنوان المعجم المفهرس لالفاظ الصحاح السته براي تسهيل در مراجعه به جوامع اوليه حديثي اهل سنت فراهم آمد. معجم المفهرس لالفاظ بحار الانوار، معجم المفهرس لالفاظ الكتب الاربعه، الكاشف لالفاظ نهج البلاغه و.... از نمونه كارهاي فهرست نويسي در ميان محققان شيعي است.
5 ـ احياء آثار پيشينيان، آثار حديثي كه پيشينيان براي ما به يادگار گذاشته اند در برگيرندي عميق ترين و گسترده ترين مباحث و دانش ها در زمينه علوم حديث است كه نشان از همت والا و كوشش خستگي ناپذير آنان دارد. بخشي از اين آثار در اثر رخدادهاي خواسته و ناخواسته طبيعي و فتنه هاي اجتماعي و آتش سوزي ها از بين رفته است. و بخشي ديگر كه به دست ما رسيده به دو گونه است:
1. شمار زيادي از آثار به صورت نسخه هاي خطي در كتابخانه هاي شخصي و عمومي نگاهداري مي شود.
2. و شماري نيز كه به چاپ رسيده فاقد كيفيت مطلوب و لبريز از خطاهاي چاپي است. گذشته از آن، خطوط ريز و درهم تنيده و قطع رحلي كتاب ها كه گاه ده ها جلد را در دو يا سه جلد جاي داده كار مطالعه و استفاده از اين منابع را با دشواري زيادي همراه مي سازد.
در دو سده اخير، به ويژه سده كنوني كوشش قابل تقديري از سوي اشخاص و مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي براي احياء آثار حديثي گذشتگان در زمينه احياي نسخه هاي خطي و نيز چاپ مجدّد كتاب ها با كيفيتي مطلوب همراه با مقدمه و تحقيق و تخريج مصادر و منابع كتاب انجام گرفته است. در تحقيق كتاب هاي منتشر شده، محققانِ كتاب غالباً در مقدّمه به معرفي مؤلّف كتاب، آثار علمي، اساتيد و شاگردان او مي پردازند. آنگاه شيوه مؤلف در تدوين كتاب و نيز جايگاه كتاب از نگاه ساير محققان را روشن مي سازند و ضمن معرفي نسخه هاي مورد استفاده، شيوة كار خود را نيز تبيين مي كنند. اين مقدمه ها خود از منابع سرشار براي شناخت آثار و شرح حال مؤلفان به شمار مي روند.
6 ـ رويكرد خاور شناسان به مباحث حديث پژوهي، مستشرقان در سده كنوني، يا به خاطر تحصيل در رشته هاي اسلام شناسي در دانشگاه هاي امريكايي و اروپايي، يا به خاطر حضور در كشورهاي اسلامي در قالب رايزني هاي فرهنگي در زمينه هاي مختلف اسلام شناسي و حديث پژوهي به تحقيق و بررسي پرداخته و آثار قابل توجهي از خود به جاي گذاشته اند.
گر چه در ميان خاور شناسان چهره هايي ؛ هم چون گلدزيهر مغرضانه وارد عرصه حديث پژوهي شده و اشكال هايي به تاريخ اهل سنت و جوامع آنها ـ كه باعث ناخشنودي محققان معاصر اهل سنت شده ـ وارد كرده است[2]، اما بخشي از تحقيقات آنان مفيد و راهگشا بوده است، چنان كه نخستين فهرست واژه اي جوامع حديثي اهل سنت توسط گروهي از همين خاورشناسان تدوين و عرضه شد.
7 ـ به خدمت گرفتن رايانه در عرصة حديث پژوهي، پيدايش رايانه در چند دهه اخير پديدة مباركي بود كه افزون بر خدمات بس بزرگ و گسترده در آباداني دنياي مردم و تنظيم روابط اجتماعي و تعامل جهاني، در زمينة علم و دانش و تحقيقات نيز فوائد زيادي را به همراه داشته است. جهان اسلام گرچه پديد آورندة تكنولوژي رايانه نبوده است، اما به زودي با اذعان به كار آيي اين پديده نوين، از آن در عرصه هاي مختلف دين و اسلام پژوهي و از جمله حديث پژوهي استفاده كرده است.
ظهور انواع نرم افزارهاي حديثي در ميان اهل سنت و شيعه، كه بنا به سليقة پديدآورندگانش بخشي از متون جوامع روايي، كتب علوم حديث، منابع رجالي و.... را در بر داشته و راه مراجعه و استفاده از اين منابع را در زماني بس كوتاه ميسّر ساخته و نيز پيدايش پايگاه هاي حديثي در شبكه جهاني اينترنت از نشانه هاي حضور گسترده رايانه در عرصه حديث پژوهي است.
ظهور مراكز آموزشي و پژوهشي در زمينه دانش حديث، انتشار فصلنامه هاي پژوهشي در زمينه علوم و دانش هاي حديثي و.... از نمونه هاي ديگر رويكرد جديد و گسترده در عرصة حديث پژوهي است.

[1] - نظير محمود ابوريّه در اضواء علي السنة المحمدية ص 121.
[2] - براي آگاهي بيشتر درباره گلدزيهر ر. ك: فرهنگ خاور شناسان ص 328 ـ 336.
علي نصيري - آشنايي با علوم حديث، ص 101
مطالب مرتبط :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
متن نظر :