امروز:
دوشنبه 29 آبان 1396
بازدید :
1716
تنظيم روايات در دو سدة اخير
در دو سدة اخير رويكرد جديدي براي تنظيم روايات ميان حديث پژوهان ايجاد شده، البته گستره اين تنظيم يكسان نيست. برخي از كتاب‎ها مثل «سفينة البحار» تنها براي تنظيم روايات بحارالانوار پديد آمد، اما كتاب‏هاي ديگري، هم‎چون «ميزان الحكمه»، «آثار الصادقين» و «الحياة» دامنه وسيع‎تري از روايات، حتي روايات اهل سنت را نيز مورد توجه قرار داده و كوشيده‎اند اين روايات را با تنظيم جديدي ارائه نمايند.
از سوي ديگر شيوة تنظيم اين كتاب‎ها نيز متفاوت است. مثلاً كتاب سفينة البحار و آثار الصادقين بر اساس حروف الفباء و بر محور واژه‎هاي روايات تنظيم شده است، اما الحياة بر اساسي تقسيم موضوعي روايات فراهم آمده است و ميزان الحكمه از هر دو شيوة واژه و موضوع بهره جسته است؛ يعني روايات را بر اساس حروف الفباء و واژه‎هاي كليدي از يكديگر جدا مي‎كند، با اين حال در انعكاس روايات از محدوده واژه فراتر مي‎رود.
اينك هر يك از اين كتاب‎ها را به صورت مختصر معرفي مي‎كنيم.
1. سفينة البحار و مدينة الحكم و الآثار مع تطبيق النصوص الواردة فيها علي بحار الانوار، از شيخ عباس قمي (م1359) عباس بن محمد رضا قمي معروف به محدث قمي از پركارترين محدثان شيعه در سدة چهاردهم هجري است.او در سال 1294 هجري در شهر قم متولد شد و دروس حوزه را تا سطوح عالي در همين شهر دنبال كرد.[1] آنگاه در سال 1316 در 22 سالگي راهي نجف شد و از دروس اساتيد بزرگي؛ هم‎چون سيد محمد كاظم يزدي، ميرزا محمد تقي شيرازي، شيخ الشريعه اصفهاني و ميرزا حسين نوري بهره جست.[2] از ميان اساتيد محدث قمي بيشترين تأثير و نقش در تكوين شخصيت علمي و حديثي او از آنِ محدث نوري است، كه خود بارها از استاد خود تجليل كرده است.
محدث قمي در سال 1332 در پي زيارت مشهد مقدس و طبق درخواست حاج آقا حسين قمي در مشهد رحل اقامت افكند.[3] او تا پايان عمر؛ يعني سال 1359ـ كه در نجف از دنيا رفت ـ با تمام كوشش و جديّت شبانه روز و با استفاده از تمام فرصت‎هاي ممكن به كار تأليف و تبليغ پرداخت. او داراي 50 اثر چاپ نشده و 45 اثر چاپ شده است كه هدية الزائرين، فيض القدير، مفاتيح الجنان، منتهي الامال، الكني و الألقاب از جملة آثار اوست.[4]
استاد دواني در ستايش از محدث قمي مي‎نويسد:
«... در ميان صدها دانشمند اسلامي كسي را مانند محدث قمي سراغ نداريم كه اين همه كتب گوناگون را از نظر گذرانيده و گزيده و لبّ آنها را گلچين نموده و در دسترس مردم گذاشته باشد».[5] سفينة البحار كتابي است كه محدث قمي در تنظيم و تبويب روايات بحار الانوار فراهم ساخته و چنان كه از نام آن پيداست آن را به منظور زورقي براي گشت و گذار در درياهاي گفتار و معارف اهل بيت ـ عليه السّلام ـ كه در كتاب بحار گرد آمده، تدوين كرده است.
محدث قمي در مقدمة كتاب پس از ستايش از علم حديث چنين آورده است:
«... آن‎گاه از ميان كتاب‎هاي حديثي كتاب جامع و كاملي كه روزگار، در خوبي و ارزش نظير آن را به خود نديده انتخاب كردم... و آن كتاب بحار الانوار است...، كه در برگيرندة انواع علوم، حكمت‎ها، اسرار و بي‎نياز كننده از تمام كتب اخبار است... و چون ديدم كه روايات مربوط به هر موضوع كه شخص بخواهد دنبال كند در مجلّدهاي مختلف و ابواب پراكنده منعكس شده به گونه‎اي كه براحتي احاطه و دستيابي به آنها براي هركس ممكن نيست ...تصميم گرفتم... فهرستي بر اساس حروف معجم فراهم آورم».[6]
بنابر اين سفينة البحار فهرست و در عين حال گزيده‎اي از بحارالانوار به شمار مي‎رود. اما آنچه كه به اهميت اين كتاب افزوده، مطالب مفيد و مهمي است كه مؤلف در زمينه‎هاي تفسير، تاريخ، اخلاق، شرح حال مشاهير صحابه، ائمه و بزرگان رجال فريقين و برخي از شعرا و ادباي معروف آورده است.
محدث قمي در چينش روايات براساس حروف معجم از كتاب «النهاية في غريب الحديث والأثر» از ابن اثير الهام گرفته است، بدين معنا كه حرف اول و دوم واژه‎هاي روايات را معيار چينش آنها قرار داده است.[7]
او براي تنظيم اين كتاب دوبار با تمام دقت و با يادداشت برداري، تمام كتاب بحار الانوار را مورد مطالعه قرار داد.
اين كتاب نخستين بار در زمان مؤلف و در سال 1355 هجري به خط ميرزا احمد زنجاني در دو جلد منتشر شد، اما از آنجا كه آدرس روايات با چاپ قديم بحارالانوار هماهنگ بود، اين كتاب بر اساس چاپ جديد بحار و با ارائة برخي از توضيحات و اخراج آيات و روايات با تحقيق عبد الرحيم مبارك توسط انتشارات اسوه در 8 جلد منتشر شده است. شيخ علي نمازي با تدوين كتاب «مستدرك السفينة البحار» در 10 جلد كار محدث نوري را تكميل كرده است.
2. ميزان الحكمة، از آقاي محمدي ري‎شهري(معاصر)
حجة الاسلام ري‎شهري از حديث پژوهان معاصر است كه با تاسيس مؤسسة تحقيقاتي دارالحديث و نيز دانشكدة علوم حديث در سال‎هاي اخير، در كنار انتشار برخي از آثار روايي كوشش قابل تقديري در زمينه نشر احاديث و فرهنگ اهل بيت ـ عليه السّلام ـ ارائه نموده است. آقاي ري‎شهري در مقدمة كتاب ميزان الحكمه آورده است كه از اوان دوران تحصيل در حوزه به مطالعات قرآني و حديثي علاقة وافرداشته و از اينكه متفكران اسلامي در مباحث دين شناسي و عقايد از اين دو منبع كمتر استفاده كرده‏اند اظهار تأسف مي‎كند، بويژه آنكه روايات به عنوان شارح و مفسر قرآن در تبيين مرادات قرآني بسيار كار آمد و مؤثر است.[8]
در پي آن از سال 1388 هجري قمري با مطالعة بحارالانوار و با تنظيم الفبايي روايات بر اساس اين منبع روايي، به منابع روايي اهل سنت، بويژه كتاب كنز العمّال متقي هندي روي آورده و حاصل كار را بنا به توصية شهيد مطهري و با شتاب بيشتر منتشر ساخت.[9] شيوة كتاب بدين ترتيب است كه پس از مشخص كردن باب بر اساس حروف الفباء مثل باب ايثار، نخست منابع اصلي روايات مربوط به آن را مشخص مي‎شود، آن‎گاه روايات آن باب به فصل‎هاي موضوعي؛ همچون فضيلت ايثار، تأثير ايثار در مكارم اخلاق و... تقسيم شده و روايات هر فصل با ذكر منبع آن در پاورقي انعكاس يافته و در پايان هر فصل آدرس ساير فصول و ابواب مرتبط جهت مطالعة گسترده‎تر خواننده ارائه مي‎شود. ارائه آيات مرتبط با هر باب نيز از ويژگي‎هاي اين كتاب است.[10]
روايات ميزان الحكمه بدون سند ذكر شده است. اين كتاب در 10جلد انتشار يافته است. مؤلف ميزان الحكمه پس از بنيان گذاري مؤسسة تحقيقاتي دارالحديث با كمك محققان اين مركز و با استفاده از برنامه‎هاي نرم افزاري جديد كار توسعه و تعميق دامنه ابواب ميزان الحكمه را دنبال كرده است. كتابهاي العقل و الحكمة في كتاب و السنة، اهل البيت في الكتاب و السنة و موسوعة امام علي بن ابي طالب در 12 جلد دست آورد اين كوشش است.
3. آثار الصادقين از حاج صادق احسان‎بخش (م1380)
مرحوم آية الله احسان‎بخش از عالمان و خدمتگزاران كوشا و مخلص به مكتب اهل بيت ـ عليه السّلام ـ دوران معاصر است كه در سال 1309 در روستايي در اطراف رشت متولد شد و پس از فراگيري علوم حوزوي در حوزة علمية شهر خود در سال 1327 براي ادامه تحصيل به حوزة علمية قم مهاجرت كرد و از محضر اساتيد آن روز حوزه؛ هم‎چون صدوقي، لاكاني، علامة طباطبايي و امام خميني بهره جست و در سال 1340 بنا به درخواست عالم نستوه شهر رشت آية الله ضيابري به موطن خود برگشت و تا بيان حيات در اين شهر به تأليف، تدريس، تبليغ و انجام مسئوليتها و خدمات اجتماعي پرداخت. ايشان پس از پيروزي انقلاب اسلامي از سوي امام خميني به عنوان نماينده ولي فقيه در استان گيلان و امام جمعه رشت منصوب شده و خدمات قابل ستايشي به انقلاب و مردم اين ديار به انجام رساند و سرانجام در سال 1380هجري در سن 70 سالگي از دنيا رفت. از مرحوم احسان بخش بيش از 50 جلد كتاب بر جاي مانده است كه در ميان اين آثار، آثار الصادقين از تأليفات ماندگار ايشان است.[11]
مرحوم احسان بخش زماني به تدوين اين كتاب روايي روي آورد كه در سال 1361 در پي ترور نافرجام منافقان در مسجد كاسه فروشان رشت به شدت مجروح شده و در بيمارستان تهران مورد معالجه قرار گرفت و در اين دوران به كتاب سفينة البحار محدث قمي برخورد.
ايشان در مقدمة كتاب چنين آورده است: «از روزي كه افراد منافق درمسجد كاسه فروشان رشت به هنگام اداي فريضه به قصد قتل من هجوم آورده و مصدومم ساختند، به بيمارستان تهران... منتقل و تحت معالجه قرار گرفتم، اگر چه فيض شهادت نصيبم نشده، ليكن در ايام استعلاج، كتاب شريف سفينة البحار... بيشتر مورد مطالعه‎ام بود. سبك تأليف آن كتاب عزيز انگيزه‎ام شد كه مجموعه خود را به همان نحوة حروف تهجي مرتب سازم و سعي كردم كه منابع و مآخذ احاديث شريف و منقول از كتب شيعي و سني بلاواسطه و در صدر هر حديثي ذكر گردد. و در ترجمه نيز رعايت امانت لفظاً و معناً شده و از تصرف و شرح خودداري گرديده است».[12]
شيوة مولف بدين گونه است كه پس از طرح روايات بر اساس حروف الفباء ابتداء آيات قرآني مربوط را با ترجمه ذكر مي‎كند، آن‎گاه روايات را با استفاده از منابع روايي شيعه و اهل سنت و ذكر منابع و با ترجمه روايات ذكر مي‎كند.
اين كتاب در 29 جلد انتشار يافته است.
[1] . محدث نامي حاج شيخ عباس قمي چهره درخشان روحانيت شيعه، (مفاخراسلام، ج11)، ص46.
[2] . همان، ص60 و ص 230-258.
[3] . همان، ص60،.
[4] . جلد دوم كتاب پيش گفته از استاد علي دواني به معرفي توصيفي آثار محدث نوري اختصاص يافته است.
[5] . همان، ص19.
[6] . سفينة البحار، ج1، ص11-13.
[7] . همان، ص8.
[8] . ميزان الحكمه، ج1، ص7-8.
[9] . همان، ص9-12.
[10] . مؤلف در نشست حديث پژوهي در قم ضمن توضيح كار خود و ضرورت موسوعه نگاري از برخي انتقادات بر ميزان الحكمه پاسخ داده است. ر. ك فصل نامه علوم حديث، سال ششم، شماره 12، ص2-29.
[11] . ر. ك: ماهنامة آينة پژوهش، سال دوازدهم، شماره دوم (68)، ص253-254.
[12] . آثار الصادقين، ج1، ص10.
@#@
4. الحياة، از برادران حكيمي(معاصر)
از ميان سه برادرمحمد رضا، محمد و علي حكيمي، استاد محمد رضا حكيمي چهره‎اي شناخته شده است. كتاب‎هاي فراوان ايشان، قلم بسيار گيرا و شيواي اين استاد فرزانه زبانزد عام و خاص است. دغدغة استاد حكيمي در فهم عميق و درست معارف ديني و ضرورت روي آوري خالص و ناب به قرآن و سنت و نقش اين دو منبع روح پرور در احياء حيات فرد و اجتماع و حل مشكلات معضلات اجتماعي و شكاف طبقاتي در آثار ايشان موج مي‎زند.چنان‎كه از مقدمة كتاب بر مي‎آيد، انتخاب نام الحياة براي اين كتاب روايي برگرفته از چنين دغدغه و انديشه‎اي است. برادران حكيمي در مقدمة كتاب بر اين نكته پاي فشرده‎اند كه اسلام داراي نظام الهي است، كه در قرآن و روايات انعكاس يافته و شناخت اسلام و تفقّه در دين منوط به مراجعة عميق به اين دومنبع است. آنان با تاكيد بر مكتب تفكيك كه شيخ مجتبي قزويني بنيان‎گذار آن بوده و با جدا كردن مرز معارف قرآن با مباني فلسفي و عرفاني، كتاب «بيان الفرقان» را نگاشته، به تدوين كتاب الحياة، كه انعكاس دهندة ديدگاه‎هاي كتاب و سنّت در مجموعه‎اي از موضوعات است، روي آورده‎اند.[1] از آنجا كه كتاب به هدف انعكاس نظام عقيدتي اخلاقي اسلام فراهم آمده، مباحث مجلّدات آن در راستاي اين هدف تنظيم شده است. جلد نخست در زمينه معرفت و مباني آن، جلد دوم دربارة اصول كلي رسالت پيامبران، وظايف علما، فلسفة سياسي و قرآن شناسي ساير مجلّدات پيرامون نظام اقتصادي اسلام تنظيم شده است.
شيوه فراهم آورندگان اين كتاب بدين گونه است كه نخست آيات قرآن مربوط به هر موضوع را منعكس مي‎سازند، آنگاه روايات را با استفاده از انواع منابع روايي، تفسيري و فقهي شيعه با حذف سند و تنها با ذكر نام معصوم و با مشخص ساختن منبع آنها در پاورقي ارائه مي‎كنند، آنگاه در پايان برخي از فصل‎هاي كتاب بحث‎هاي جامع و مفيدي را تحت عنوان «نگاهي به باب» آورده‎اند كه در حقيقت نتيجه نگريستن به مجموعة آيات و روايات آن باب است.
شيوة تنظيم روايات و مباحث معارفي كه در الحياة انعكاس يافته بسيار جالب و ژرف و مفيد است. متأسفانه اين اثر گران سنگ پس از انتشار ششمين جلد متوقف شده و از عزم مؤلفان براي ادامة كار اطلاعي در دست نيست، هر چند در مقدمه به 10تا12 جلد دورة كتاب اشاره شده است.[2]

[1] . الحياة، ج1، ص15.
[2] . همان، ص21-30.
علي نصيري- حديث شناسي،ج1، ص 267
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :