امروز:
سه شنبه 28 شهريور 1396
بازدید :
1377
مقدمه
از ديرباز، عالمان حديث پژوه در حوزه شناخت و ارزشيابي احاديث، تمام تلاش خود را به كار گرفتند و آنچه را كه در توان داشتند و با اصول و مباني حديث پژوهي سازگار بود، به علاقه مندان به سنّت نبوي و وَلَوي تقديم كردند.
بحث از راويان احاديث معصومان، يكي از شاخه هاي مهم علم حديثْ شمرده مي شود كه دانشيان بسياري در اين موضوع، قلم زده اند. برخي، اسامي راويان از معصومي را گرد آورده اند و برخي راويان تمام معصومان را. عده اي با هدف تعيين طبقات ايشان، و عدّه اي با هدف معرفي مؤلفان و تأليفات حديثي، و عدّه اي با هدف بيان جرح و تعديل راويان، تأليف رجالي ارائه داده اند، و جمع بسيار ديگري با استفاده از منابع اصلي دانش رجال، به ساده سازي استفاده از اطّلاعات آن منابع، همّت گمارده و معجم ها و جوامع رجالي را سامان داده اند.
همه اين تلاش ها در جهت عشق به سنّت و محفوظ داشتن آن از دست تحريف كنندگان و دروغپردازان بوده است و خود، شاهدي بر نظارت و دقت مستمرّ اين عالمان بر احاديث و نقل آنهاست.
سير تأليف در اين موضوع، از همان قرون اوّليه ظهور اسلام، آغاز شد و تا عصر حاضر، ادامه داشته و دارد. آشنايي با اين سير تاريخي مي تواند بسياري از شبهات (در اين موضوع) را پاسخ گويد و به بسياري از آنها مجال طرح ندهد.
از جمله آن كه اصول اوّليه رجال شيعي، يعني كتاب هاي رجال الكشّي، الفهرست و الرجال شيخ طوسي و رجال النجاشي، همه در قرن چهارم و پنجم هجري تأليف شده اند و اكثر راويان و مؤلّفاني كه در اين كتاب ها از آنها ياد شده، معاصر با اين بزرگان نبوده اند. پس ايشان چگونه اطّلاعات خود را درباره اين راويان به دست آورده اند و مستندشان چه بوده است؟
با توجّه به شناسايي منابع اصيل شناخته شده كه از قرن اوّل و دوم تا قرن چهارم هجري تأليف شده اند - و بالغ بر حدود 120 عنوان تأليف اند - روشن مي شود كه اين بزرگان با استفاده از منابع كتبي و شفاهي معتبر كه به ايشان رسيده، اطّلاعات ذي قيمت خود را در اختيار آيندگانشان گذارده اند. همچنين برخي شبهات ديگر، از اين راه، پاسخ داده شده و يا قابل دفع است.
آنچه اينك در پيش روي شماست، معرّفي و شناسايي تأليفات رجالي شيعه است كه به ترتيب تاريخي و بر اساس تاريخ وفات مؤلّفان آنها سامان يافته و خواننده با پيگيري سير اين تأليفات مي تواند به تحوّلات و شيوه هاي تأليف در اين علم، دست يابد. به عبارت ديگر، اين مجموعه در واقعْ تاريخ صامت دانش رجال را در طول پانزده قرن، ارائه مي دهد.
همچنين از آن جا كه گزارش مختصري از محتواي هر كتاب، در حدّ توان، ارائه شده، مقايسه و مسيريابي محتوايي اين تأليفات نيز ميسّر شده است.
اين مأخذشناسي، در مركز تحقيقات دار الحديث و به اهتمام فاضل محترم، جناب آقاي رسول طلائيان فراهم آمده است كه ضمن تشكّر صميمانه از زحمات ايشان، آرزوي توفيق روز افزون برايشان داريم.
محمّد كاظم رحمان ستايش - مدير گروه رجال
پيش گفتار
تحقيق و پژوهش، فرايند شناخت منابع و استفاده از آنها در دستيابي به انديشه ها و افكار جديد است. از اين رو، بهره برداري صحيح از تأليف هاي هر علم، نياز ضروري پژوهشگر است و برآوردن اين نياز در اوّلين قدم، نياز به فهرست و اطّلاع از منابع و تحقيقات آن دانش دارد تا در هر زمان، بحث هاي علمي دوباره از نو آغاز نشوند و تحقيقات جديد با نوآوري توأمان گردند. پژوهش در دانش رجال نيز از اين قاعده پيروي مي كند.
از آن جا كه علم رجال، بحث از راويان اخبار و شناخت شخصيت و احوال ايشان را بر عهده دارد، لذا ارتباط ناگسستني با تاريخ دارد و اين ارتباط، موجب مي شود كه پژوهشگران اين علم، دائماً با منابع قديمي و تحليلگران اين منابع، ارتباط جدّي داشته باشد.
به همين منظور، «مأخذشناسي رجال شيعه» فراهم آمد كه به معرّفي توصيفي - تحليلي تأليفات رجالي از دوره پيدايي اين علم تا زمان حاضر بپردازد.
شايان ذكر اين كه در قرن حاضر، مرحوم شيخ آقا بزرگ تهراني نيز كتاب مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال را در همين راستا تأليف كرد و مورد استفاده بسيار محقّقانِ در اين حوزه قرار گرفت و ما نيز در اثر حاضر، از اين كتاب بسيار استفاده كرده ايم؛ ليكن اين كتاب با همه محتواي ارزشمند و محقّقانه اش داراي اشكال هايي چند است:
اوّل آن كه دانش رجال و تراجم (شرح حال نگاري) در اين اثر خلط شده اند و تمامي شرح حال ها، اگر چه مربوط به شخصيت هاي غير راوي بوده اند، در حوزه تأليف هاي رجالي داخل شده اند.
دوم آن كه گاه تأليف هاي حديثي و غير رجالي در موضوع اين كتاب، وارد شده اند.
سوم آن كه گزارش كتاب ها غالباً بيش از آوردن نام آنها نيست.
گذشته از اينها تأليف هاي رجالي پس از مرحوم تهراني و مقاله ها و تحقيق هاي جديد نيز مورد نياز محقّقان است كه در تكميل كار محقّق تهراني به آنها نيز پرداخته ايم.
شيوه كتاب حاضر
در اين كتاب كوشيده ايم تأليف هايي كه محور اصلي آنها در زمينه هاي مختلف رجالي باشد، گزارش شوند. از اين رو، تأليف هاي موجود در اين موضوعات را آورده ايم: كلّيات علم رجال، شرح حال مستقل راويان، كتب رجالي اي كه بر اساس طبقات يا فهرست و يا مشيخه تأليف شده اند، جوامع رجالي و معجم ها، رساله هاي مستقل در قواعد رجالي، ضبط اسامي، اصطلاحات رجالي، ترتيب و تنظيم و اضافات و حواشي كتب معجم رجالي، منظومه هاي رجالي و تاريخ رجال.
نكته شايان ذكر اين كه شناسايي اين موضوعات در سه قرن اوّل، بر اساس نام كتاب ها بوده است؛ چه آن كه غالب كتاب ها تنها در فهرست ها نام برده شده اند و اصل آنها اينك در دست نيست.
تنظيم اين مأخذشناسي بر اساس تاريخ وفات مؤلّفان است و تأليف ها و آثار باقي مانده از هر قرن، به صورت جداگانه و هر يك در فصلي مستقل، ارائه شده است.
در معرّفي توصيفي هر اثر، نام و شهرت مؤلّف، تاريخ وفات وي، نام اثر، مشخّصات ناشر و تاريخ نشر و تعداد جلدها و صفحه ها گزارش شده است.
كوشيده ايم چاپ هاي مختلف از يك كتاب را كه داراي خصوصيت هاي مستقل است، معرّفي كرده، امتيازهاي هر يك را گوشزد نماييم.
همچنين تأليف هايي كه نسخه خطّي آنها در كتاب خانه هاي شناخته شده ايران موجود است، مشخّص كرده ايم (كه خوانندگان گرامي مي توانند توصيف دقيق اين نسخه ها را در كتاب يا نرم افزار فهرستگان نسخه هاي خطّي حديث شيعه مشاهده نمايند) ؛ امّا با اين همه، موارد بسياري هم وجود دارند كه نه چاپ شده اند و نه نسخه اي خطّي از آنها در كتاب خانه هاي مشهور ايران يافت شده است و تنها نام آنها در منابع كتابشناسي قديم و جديد، ذكر شده است. اين موارد را نيز به استناد منبع شناسايي آن آورده ايم. در معرّفي تحليلي هر اثر نيز اطّلاعات موجود از آن ارائه شده و محتواي آن تا حدّ امكان، تشريح شده است.
گفتني است كه برخي از كتاب ها با دو يا چند عنوان مختلف، معرّفي يا چاپ شده اند كه براي رفع اشتباه، اسامي مختلف يك اثر را تا آن جا كه تشخيص داده ايم، در ذيل معرّفي تحليلي آورده ايم.
در بخش پاياني كتاب، مجموعه مقالاتي را كه در موضوع هاي رجالي گذشته يا شيوه شناسي منابع رجالي تأليف شده اند، شناسانده ايم. اميدواريم كه اين زحمت متواضعانه، نزد ارباب تحقيق و پژوهش مقبول افتد و ايشان را به كار آيد.
در خاتمه از برادر بزرگوار حجة الاسلام محمّد كاظم رحمان ستايش كه در ارائه طرح و اجراي آن، در همه مراحل اين حقير را ياري نمود و در پديد آمدن اين اثر، سهم بسزايي داشته اند، تشكّر و امتنان قلبي خود را ابراز داشته، از خداوند موفّقيت ايشان را در تمام مراحل زندگي خواهانم.
قم - تابستان 1381
رسول طلائيان - مأخذشناسي رجال شيعه، ص 7
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :