امروز:
سه شنبه 28 شهريور 1396
بازدید :
1338
تأليفات رجالي قرن پنجم هجري
جوهري بغدادي، احمد بن محمّد (م 401 ق) .
112. الاشتمال في معرفة الرجال و من روي عن امام امام.
الفهرست، ص 78 (ش 99) ؛ رجال النجاشي، ص 85 (ش 207) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي راويان ائمه عليهم السلام و بر اساس ترتيب طبقات اصحاب امامان عليهم السلام است. اسامي راويان هر يك از ائمه معصوم عليهم السلام، به طور مستقل و بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده است.
روش دسته بندي راويان، مانند ترتيب رجال الطوسي و رجال البرقي است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 2، ص 101، ش 396) ، اين كتاب را با عنوان ذكر شده و نيز با عنوان هاي رجال ابن عياش الجوهري (ج 10، ص 87، ش 162) و الشامل (ج 13، ص 13، ذيل ش 31) فهرست نموده است.
113. ذكر من روي الحديث من بني ناشرة.
الفهرست، ص 78 (ش 99) ؛ رجال النجاشي، ص 85 (ش 207) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 36، ش 195) اين كتاب را فهرست نموده است.
قناني كاتب، علي بن عبد الرحمان (م 413 ق) .
114. كتاب طرق خبر الولاية.
رجال النجاشي، ص 269 (ش 706) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 15، ص 163، ش 1059) ، اين كتاب را فهرست نموده است.
ابن نوح سيرافي، احمد بن علي بن عباس (م ح 420 ق) .
115. الزيادات علي أبي العباس بن سعيد في رجال جعفر بن محمّدعليهما السلام.
رجال النجاشي، ص 86 (ش 209) .
اين كتاب در تكميل رجال ابن عقدة - كه مشتمل بر فهرست اسامي اصحاب امام صادق عليه السلام بوده - تأليف شده است.
نجاشي، اين كتاب را با وصف «مستوفي» آورده است و شيخ طوسي در الفهرست (ص 86، ش 117) ، نام مؤلّف آن را «أحمد بن محمّد بن نوح السيرافي، يكنّي أبا العباس» و كتاب را با عنوان الرجال الذين رووا عن أبي عبد اللَّه عليه السلام معرّفي نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 12، ص 76، ش 518) ، اين كتاب را با عنوان الزيادات علي أخبار أبي العباس بن سعيد - يعني ابن عقدة - في رجال جعفر بن محمّدعليهما السلام، فهرست نموده است.
116. المصابيح في ذكر من روي عن الائمةعليهم السلام لكل إمام.
رجال النجاشي، ص 86 (ش 209) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي راويان هر يك از معصومان عليهم السلام به طور مستقل است.
شيخ طوسي در الفهرست (ص 86، ش 117) ، در شرح حال اين مؤلّف، وي را «أحمد بن محمّد بن نوح السيرافي» معرّفي نموده و نام اين كتاب را در فهرست آثار وي نياورده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 21، ص 78، ش 4034) ، اين كتاب را با عنوان المصابيح فيمن روي عن الائمةعليهم السلام لكل إمام إمام، فهرست نموده است.
ابن عبدون بزّاز، احمد بن عبد الواحد (م 423 ق) .
117. كتاب التاريخ.
رجال النجاشي، ص 87 (ش 211) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 3، ص 223، ش 814) ، اين كتاب را با عنوان تاريخ ابن الحاشر، فهرست نموده است.
118. الفهرست.
الفهرست، شيخ طوسي، ص 13 (ش 7) .
در رجال النجاشي (ص 87، ش 211) ، در شرح حال احمد بن عبد الواحد بن احمد بزّاز، معروف به ابن عبدون، نامي از اين كتاب نيامده است؛ ليكن شيخ طوسي در الفهرست، در شرح حال ابراهيم بن محمّد بن سعيد ثقفي، نام اين كتاب را آورده و از آن، نقل قول دارد.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 84، ش 153) ، اين كتاب را با عنوان رجال ابن الحاشر و نيز با عنوان رجال ابن عبدون (ج 10، ص 86، ش 160) و در مصفّي المقال (ص 19) با عنوان الفهرست، فهرست نموده است. شايان ذكر است كه احتمال اتّحاد ميان اين كتاب و كتاب التاريخ، وجود دارد.
علم الهدي، علي بن الحسين (مشهور به سيّد مرتضي) (355 - 436ق) .
119. رجال الشيعة.
لسان الميزان، ج 2، ص 120 (ش 1927) .
ابن حجر عسقلاني در لسان الميزان، در شرح حال جبلة بن محمّد، از اين كتاب نقل قول دارد.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 133، ش 256) اين كتاب را با عنوان رجال السيّد علم الهدي فهرست نموده است.
كراجكي، محمّد بن علي (م 449ق)
120. الفهرست.
الدروع الواقية، ص 248.
رضي الدين علي بن موسي بن جعفر بن طاووس در الدروع الواقية، از اين كتابْ نقل قول دارد.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 16، ص 393، ش 1840) اين كتاب را با عنوان فهرست الكراجكي و نيز با عنوان رجال أبي الفتح محمّد بن علي بن عثمان الكراجكي (ج 10، ص 146) ، فهرست نموده است.
غضايري، احمد بن حسين بن عبيداللَّه (نيمه اوّل ق 5) .
121. تاريخ ابن الغضائري.
رجال النجاشي، ص 77 (ش 182) .
اين كتاب، مشتمل بر شرح حال و تاريخ وفات راويان حديث شيعه و اهل سنّت است.
در رجال النجاشي، در شرح حال «أحمد بن محمّد بن خالد البرقي»، از اين كتاب نقل قول آمده است. محقّق تهراني آورده است كه اين كتاب، بعد از وفات احمد بن حسين غضايري، در اختيار نجاشي بوده است. وي در الذريعة (ج 3، ص 224، ش 818) اين كتاب را فهرست نموده است.
122. تكملة رسالة أبي غالب الزراري.
چاپ شده در ضمن: رسالة أبي غالب الزراري، تحقيق: سيّد محمّد رضا حسيني جلالي، قم: مركز البحوث و التحقيقات الإسلاميّة، 1411ق، 356ص (ص 185 - 194) ، اوّل.
ابو غالب زُراري (م 368ق) به منظور معرّفي خود و بزرگان خاندان اعين به نوه اش كتابي با عنوان رسالة أبي غالب الزراري تأليف نموده كه مشتمل بر فوايد رجالي، معرّفي راويان آل اعين و غير آنها و كتابشناسي است. پس از آن، حسين بن عبيد اللَّه غضايري، در كتاب ها و نوشته ها به اسامي اشخاصي برخورده است كه به خاندان اعين مربوطاند و در اين رساله ذكر نشده اند و بر همين اساس، كتاب تكملة رسالة أبي غالب الزراري را در تكميل آن، با ذكر نام و طريق اشخاص، تأليف نموده است.
اين تكمله در چاپ هاي مختلف، پس از متن رسالة أبي غالب الزراري آورده شده است.
چاپ ديگر اين تكمله در ضمن كتاب رسالة في آل أعين، شرح سيّد محمّد علي موسوي موحد ابطحي اصفهاني (اصفهان: مطبعة ربّاني، 1399ق) است.
123. فهرست الأصول.
الفهرست، ص 2.
شيخ طوسي در مقدّمه الفهرست، متذكّر شده است كه وي داراي دو كتاب بوده كه يكي از آنها فهرستِ در اصول بوده كه از آن نسخه برداري نشده است و متأسفانه، به وسيله ورثه وي از بين رفته است.
124. فهرست المصنّفات.
الفهرست، ص 2.
شيخ طوسي در مقدمه الفهرست، متذكّر شده است كه وي، داراي دو كتاب بوده كه يكي از آنها فهرستِ در مصنّفات بوده كه از آن نسخه برداري نشده است و متأسفانه، به وسيله ورثه وي از بين رفته است.
نجاشي اسدي كوفي، ابوالعباس احمد بن علي بن احمد بن عباس (372 - 450ق)
125. رجال النجاشي، تحقيق: سيّد موسي شبيري زنجاني، قم: مؤسسة النشر الإسلامي، 1418 ق، 496 ص، ششم.
اين كتاب، يكي از چهار كتاب اصلي علم رجال است و به دليل اعتبار آن، از ديرباز، مورد مراجعه و استناد بوده است.
نام اصلي كتاب، فهرست أسماء مصنّفي الشيعة است؛ امّا به رجال النجاشي مشهور شده است.
مؤلّف در مقدمه مختصر خود، انگيزه اش از تأليف اين كتاب را كلام سيّد مرتضي (مشهور به علم الهدي) بيان داشته كه گفته است: مخالفان ما اظهار مي دارند كه شما صاحب بزرگان و تأليفاتي نيستيد. به همين دليل، مؤلّف اين كتاب را در بيان فهرست اسامي مؤلّفان شيعه و غير شيعه كه در مورد شيعه كتاب نوشته اند، بر اساس ترتيب حروف الفبا، در دو جزء تنظيم نموده است. جزء اوّل، از حرف «الف» تا «ظ»، و جزء دوم، از حرف «عين» تا «ي» ادامه مي يابد و به ذكر كنيه اشخاصي كه به كنيه مشهورند، خاتمه مي يابد.
شايان ذكر است كه مؤلّف، قبل از شروع حرف «الف»، شرح حال شش نفر از مؤلّفاني را كه در صدر اسلام مي زيسته اند، به طور مستقل آورده است. در شرح حال مؤلّفان، نام، كنيه، لقب، نسب، قبيله، محلّ تولد و سكونت، خاندان، طبقه، تاريخ حيات، مذهب، توثيق يا تضعيف، مدح يا ذم، تعداد احاديث و فهرست تأليف ها مشخّص شده است.
در بيان طبقه مؤلّفان، نجاشي به منظور شناخت مؤلّف و تميز وي از ديگران، امام يا امامان و راويان مهمّي را كه از آنها روايت دارند، مشخّص نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 16، ص 376، ش 1746) اين كتاب را با عنوان فهرست أسماء مصنّفي الشيعة ومصنّفاتهم و ابن حجر عسقلاني در لسان الميزان، با عنوان رجال الشيعة فهرست نموده اند.
چاپ هاي ديگر اين كتاب عبارت اند از:
1 - الرجال، تهران: مركز نشر كتاب، 360 ص، رقعي.
2 - رجال النجاشي، تحقيق و مقدّمه: محمّد هادي يوسفي غروي، سنگي، رقعي.
3 - بمبئي: 1317 ق، سنگي.
4 - تحقيق: محمّد جواد ناييني، مقدّمه: جعفر سبحاني، بيروت: دارالأضواء، 1408 ق، 2 ج.
حاشيه هايي كه بر كتاب رجال النجاشي نوشته شده عبارت اند از:
حاشيه محمّد بن حسين حارثي عاملي (شيخ بهايي) (م 1031ق) .
حاشيه امير نجم الدين (م ق 11) ، كه با عنوان رجال الأمير نجم الدين آمده است.
حاشيه عناية اللَّه قهپايي (م ق 11) .
حاشيه احمد بن صالح بحراني قطيفي (م 1315ق) .
حاشيه ابو الفضل نوري تهراني كلانتري (م 1316ق) .
حاشيه سيّد حسين طباطبايي بروجردي (م 1380ق) .
حاشيه محمود درياب نجفي.
شرح سيّد محمّد علي موحد ابطحي، با عنوان تهذيب المقال في تنقيح كتاب الرجال.
«ترتيب»هاي تأليف شده بر رجال النجاشي عبارت اند از:
ترتيب عناية اللَّه قهپايي (م ق 11) .@#@
ترتيب محمّد تقي خادم انصاري (م ق 11) .
ترتيب داوود بن حسن بحراني (م ق 12) .
طوسي، محمّد بن حسن (385 - 460) .
126. اختيار معرفة الرجال، المعروف ب«رجال الكشّي»، تصحيح و تحقيق: حسن مصطفوي، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: دانشكده الهيات و معارف اسلامي (كنگره هزاره شيخ طوسي) ، 1348 ش، 616 + 343ص / تصحيح: علي محلّاتي حائري، بمبئي: مصطفوية، 1317ق/ تصحيح و تعليق: سيّد احمد حسيني، كربلا. مؤسسة أعلمي، با عنوان «رجال الكشّي»/ تصحيح و تعليق: ميرداماد استرآبادي، تحقيق: سيّد مهدي رجايي، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، 2 ج.
كتاب رجال الكشّي تأليف محمّد بن عمر بن عبد العزيز كشّي (ق 4) ، كه معرفة الناقلين نام داشته، داراي غلطهاي زيادي بوده است و مرحوم شيخ طوسي، براي رفع اين غلطها آن را تلخيص نموده است. درباره اصل رجال الكشي، نظريه هاي مختلفي وجود دارد، از جمله اين كه مشتمل بر عامّه و خاصّه بوده است و شيخ طوسي، تنها رجال خاصّه را بيان كرده است.
متن كتاب، در بردارنده روايات و اخبار رجال و راويان حديث است. اسامي رجال بر اساس اصحاب رسول اكرم و اصحاب ائمه عليهم السلام باب بندي نشده اند و حتي ترتيب الفبا در آنها مراعات نشده است؛ امّا با يك سير اجمالي روشن مي گردد كه معرّفي طبقات، همراه با تقدّم و تأخّر تاريخ زندگي رجال، تا حدودي مورد نظر بوده است، به طوري كه با روايات منقول از بعضي صحابيان رسول اكرم و ياران حضرت علي عليه السلام روايت ها شروع مي شوند و سپس به ترتيب، اصحاب ائمه عليهم السلام ذكر شده اند و به رجال عصر غيبت صغرا ختم مي شود.
با بررسي روايت هاي اين كتاب مي توان تاريخ تشيّع در عصر حيات ائمه معصوم عليهم السلام و تشكّل هاي شيعيان و فرقه ها و دسته بندي هاي داخلي شيعه را مشخّص نمود. همچنين اين روايت ها مشخّص كننده خطّ مشي شيعه در قبال دستگاه خلافت بني اميّه و بني عبّاس است.
اين كتاب در شش جزء تنظيم شده است.
در مقدمه آقاي محمّد واعظ زاده خراساني درباره خصوصيت هاي اين كتاب و چگونگي تصحيح آن، بحث شده است.
محقّق كتاب، زندگي نامه مؤلّف و مباحثي را در ذكر نسخه هاي خطّي اي كه در تصحيح مورد مراجعه بوده اند، بيان داشته است و در آخر كتاب، فهرست مفصّلي تنظيم و ارائه نموده است.
«ترتيب»هايي كه بر اين كتاب نوشته شده، عبارت اند از:
ترتيب سيّد يوسف بن محمّد حسيني عاملي (م ق 10) .
ترتيب محمّد بن حسام الدين جزايري مشرفي (زنده در 1042 ق) .
ترتيب حسام الدين جزايري (ق 11) .
ترتيب عناية اللَّه قهپايي (ق 11) .
ترتيب داوود بن حسن بحراني (ق 12) .
تعليقات و حواشي اي كه بر اين كتاب نوشته شده، عبارت اند از:
تعليقه مير محمّد باقر استر آبادي (ميرداماد) (م 1041 ق) .
حاشيه عناية اللَّه قهپايي (ق 11) .
شايان ذكر است كه واعظ زاده خراساني از حسن مصطفوي نقل مي نمايد كه چاپ بمبئي، داراي حدود چهار هزار غلط چاپي است.
127. رجال الطوسي، تحقيق: سيّد محمّد صادق آل بحر العلوم، نجف: المطبعة الحيدرية، 1385 ق، 528 ص/ قم: منشورات الشريف الرضي، اُفست از نسخه نجف / تحقيق: جواد قيومي اصفهاني، قم: مؤسسة النشر الإسلامي، 1415 ق، 596 ص، اوّل.
اين كتاب، يكي از چهار كتاب اصلي رجال شيعه به حساب مي آيد كه مشتمل بر فهرستي از اسامي اصحاب و راويان معصومان عليهم السلام، شامل اشخاص امامي و غير امامي است كه در مجموع، 6429 مورد را شامل مي شود.
كتاب، در سيزده باب تنظيم شده است: دوازده باب، به اصحاب و راويان از معصومان عليهم السلام كه مستقيماً از ايشان روايت نقل كرده اند، اختصاص يافته است.
در اين بخش، اسامي اصحاب و راويان هر معصوم، به طور مستقل و با ترتيب حروف الفبا تنظيم شده است. باب سيزدهم، شامل فهرست اسامي راوياني است كه به صورت مستقيم، از معصوم عليهم السلام روايت ندارند. البته در اين باب به نام برخي راويان نيز برمي خوريم كه در زمره اصحاب معصومان عليهم السلام هم آورده شده اند كه درباره آنها بحث ها و توجيهاتي از طرف علماي رجال، مطرح شده است.
مقدمه محقّق، مشتمل بر معرّفي مختصر كتاب هاي اصلي علم رجال و بررسي ويژگي هاي كتاب و چگونگي تحقيق آن است.
مرحوم عناية اللَّه قهپايي نيز ترتيب رجال شيخ الطائفة و سيد حسين طباطبايي بروجردي (م 1381ق) إصلاح و مستدرك رجال الطوسي را تأليف نموده اند. گفتني است در مواردي كه لسان الميزان، نقل قولي از رجال الطوسي آورده است، اين كتاب را با عنوان «رجال الشيعة» نام برده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 1، ص 73، ش 362) ، اين كتاب را با عنوان كتاب الأبواب و أخبار الرجال (ج 1، ص 329، ش 1720) و رجال شيخ الطائفة (ج 10، ص 120، ش 346) و رجال الشيخ أبي جعفر محمّد (ج 10، ص 144) فهرست نموده است.
128. مشيخة الاستبصار.
منتشر شده در: الاستبصار. تهران: دار الكتب الإسلامية، 1363 ش، 4 ج (ج 4، ص 303 - 343) ، اوّل.
شيخ طوسي، همچنان كه در مقدمه مشيخة الاستبصار آورده است، در جلد اوّل اين كتاب، روايت ها را با سند كامل، از شيخ خود تا معصوم عليه السلام بيان نموده است؛ امّا در جلد دوم و سوم و چهارم، سند احاديث را از صاحب كتاب يا اصلي كه روايت را از «كتاب» يا «اصل» وي اخذ نموده است، شروع مي نمايد.
پس از اتمام كتاب، به منظور رفع اشكال ارسال از روايات كتاب، اقدام به تهيه مشيخه نموده است و در آن، طريق خود را به هر يك از صاحبان «كتاب» يا «اصل»، مشخّص نموده است و به اين ترتيب، اختصار در اسناد نموده است.
شايان ذكر است كه طريق هاي ذكر شده در مشيخه الاستبصار در بردارنده جميع موارد اختصار در سند نيست و به منظور تكميل، در بعضي موارد، لازم است كه به كتاب الفهرست و مشيخه كتاب تهذيب الأحكام ايشان مراجعه شود.
همچنين بيان اين نكته مناسب است كه به طريق هاي ذكر شده مؤلّف در آخر التهذيب و الاستبصار و همچنين طريق هاي شيخ صدوق در آخر كتاب من لا يحضره الفقيه، «مشيخه» مي گويند، به اين جهت كه صاحبان كتاب ها و اصولي كه در صدر اسناد روايات آمده اند، شيخ و استاد اين مؤلّفان هستند.
بر مشيخه الاستبصار، شرح هايي تأليف شده اند كه عبارت اند از:
شرح سيّد حسن موسوي آل خرسان نجفي (م - ق 14) .
شرح عبّاس حاجياني دشتي (معاصر) ، به نام نخبة المقال في تمييز الأسناد و الرجال.
محمّد علي آل كشكول (ق 13) ، در تكميل اين مشيخه و مشيخه التهذيب و كتاب من لا يحضره الفقيه، كتابي با عنوان حديقة النظار (/الأنظار) في مشيخة الفقيه والتهذيب والاستبصار، تأليف نموده است.
129. الفهرست، تصحيح و تعليق: سيّد محمّد صادق آل بحر العلوم، قم: منشورات الشريف الرضي، 196 ص.
اين كتاب، يكي از چهار كتاب اصلي رجال شيعه به حساب مي آيد كه در بردارنده فهرستي از مؤلّفان شيعه، همراه با ذكر اسامي تأليف هاي آنهاست و در مواردي كه مؤلّف كتاب، سندي در مورد اين مؤلّفان داشته، آن را متذكّر شده است و در بعضي از موارد، توثيق و يا تضعيف هايي را بيان كرده است.
همه مؤلّفاني كه در اين كتاب معرّفي شده اند، از رجال شيعه اماميه هستند؛ مگر در مواردي كه خود ايشان، با تعبيرهايي به آنها اشاره نموده است.
اسامي مؤلّفان، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند و بر اساس شماره گذاري كتاب بالغ بر 888 مورد است و با توجّه به اشتباه هايي كه در شماره گذاري كتاب واقع شده است، احتمالاً رقم واقعي 912 مورد است.
از خصوصيت هاي اين چاپ آن است كه محقّق با توجّه به غلطها و نواقص الفهرست چاپ كلكته، اقدام به تصحيح اصل كتاب با مراجعه به اصول معتبر از كتاب هاي رجالي نموده و حاشيه هايي از كتاب هاي رجالي، حديثي و تاريخي بر آن نوشته است.
چاپ هاي ديگر
1. تصحيح: الويس اسپرنگر التيرولي و مولوي عبد الحق و مولوي غلام قادر، هند، 383 ص، 892 عنوان. در ذيل اين چاپ، كتاب نضد الإيضاح، در شرح كتاب إيضاح الإشتباه، آورده شده است. محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 66، ش 276) اين چاپ را با عنوان ترتيب فهرس شيخ الطايفة فهرست نموده و اشاره مي نمايد شخصي كه اقدام بر اين چاپ نموده است، در آن تصرّف نموده و به آن، بعضي مطالب رجال النجاشي و رجال ابن داوود را اضافه كرده است.
تصحيح: الويس اسپرنگر التيرولي و مولوي عبد الحق و مولوي غلام قادر، به كوشش محمود راميار، مشهد: دانشگاه مشهد (كنگره هزاره شيخ طوسي) ، 1351 ش، 544 ص، اوّل.
با نام: فهرست كتب الشيعة وأصولهم وأسماء المصنّفين وأصحاب الأصول،
2. تحقيق: سيّد عبد العزيز طباطبايي، قم: مكتبة المحقّق الطباطبائي، 1420 ق، 676 ص، اوّل (شامل 912 عنوان) .
محقّق در آخر كتاب، فهرست هاي مفصّل و مختلفي از جمله فهرست اعلام و فهرست كتب موجود در شرح حال مؤلّفان را به همراه نام آنها، با ترتيب حروف الفبا آورده است.
3. تحقيق: جواد قيومي، قم: مؤسسة نشر الفقاهة، 1417 ق، 381 ص، اوّل. با نام الفهرست.
كتاب هايي كه بر محور الفهرست تأليف شده اند، عبارت اند از:
ترتيب عناية اللَّه قهپايي (م ق 11) .
ترتيب علي بن عبد اللَّه اصبعي (م 1127 ق) .
كتاب معراج الكمال إلي معرفة الرجال، نوشته سليمان بحراني ماحوزي (م 1121 ق) ، در شرح اين كتاب تأليف شده است.@#@
در تتمه اين كتاب، كتاب هاي رجالي ديگر تأليف شده اند كه عبارت اند از:
الفهرست، تأليف: شيخ منتجب الدين.
معالم العلماء، تأليف: ابن شهر آشوب سَرَوي.
در تلخيص اين كتاب، نجم الدين هذلي حلّي (م 676 ق) ، كتاب تلخيص الفهرست را تأليف كرده است.
130. مشيخة التهذيب.
منتشر شده در: تهذيب الأحكام. شرح و تحقيق: سيّد حسن موسوي خرسان، بيروت: دار صعب - دار التعارف، 1401 ق، 10 ج (ج 10، 91 ص) .
مرحوم شيخ طوسي، اسناد كتاب تهذيب الأحكام را از صاحب كتاب يا اصلي كه روايت را از وي اخذ نموده است، شروع مي نمايد.
ايشان، پس از اتمام كتاب، به منظور رفع ارسال در اسناد، اقدام به تأليف مشيخه نموده است و در آن، طريق خود را به هر يك از صاحبان «كتاب» يا «اصل»، مشخّص نموده است. براي تكميل جميع اسناد، لازم است به مشيخه الاستبصار و كتاب الفهرست مؤلّف، مراجعه شود.
شايان ذكر است كه عنوان موجود در كتاب، شرح مشيخة تهذيب الأحكام است و متن مشيخه، در قسمت بالاي صفحات اين شرح آورده شده است.
شرح هاي نوشته شده بر مشيخه تهذيب الأحكام عبارت اند از:
شرح علي بن حسن خراساني (زنده در 1110 ق) .
شرح محمّد اشرف علوي عاملي اصفهاني (م 1145 ق) .
شرح سيّد عبد اللَّه كبير عاملي اصفهاني (م 1243 ق) .
شرح محمّد جعفر شريعتمدار استر آبادي (م 1263 ق) .
شرح محمّد حسن بروجني (زنده در 1257ق) ،
شرح عباس حاجياني دشتي، با عنوان نخبة المقال في تمييز الاسناد والرجال.
در تكميل اين مشيخه، مرحوم محمّد علي آل كشكول (م ق 13) ، كتاب حديقة النظار (/ الأنظار) في مشيخة الفقيه والتهذيب والاستبصار را تأليف نموده است.
تغلبي، عثمان بن حاتم (ق 5) .
131. رجال عثمان التغلبي.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 260.
عثمان بن حاتم تغلبي، استاد نجاشي بوده است، چنان كه در رجال النجاشي (ص 192، ش 515) در شرح حال «سعد ان بن مسلم» آمده است: «فقال أستادنا عثمان بن حاتم بن المنتاب التغلبي...».
محقّق تهراني، از شرح حال هاي مختلفي كه نجاشي از عثمان بن حاتم تغلبي نقل كرده است، چنين برداشت كرده كه عثمان بن حاتم تغلبي، داراي كتابي در رجال بوده است و به همين دليل، در كتاب مصفّي المقال، رجال عثمان التغلبي را به اين مؤلّف، نسبت داده است.
غضايري واسطي بغدادي، احمد بن حسين (ق 5) .
132. الرجال لابن الغضائري. تحقيق: سيّد محمّد رضا حسيني جلالي، قم: دار الحديث، 1422ق/ 1380ش، 208ص، اوّل.
احمد بن طاووس حلّي در كتاب حلّ الإشكال، اين كتاب را به همراه چهار كتاب رجالي ديگر، جمع آوري نمود. سپس مرحوم شيخ عبد اللَّه شوشتري رجال ابن غضايري را از كتاب حل الأشكال استخراج نموده است و پس از آن، عناية اللَّه قهپايي در مجمع الرجال، مستخرجات استاد خود مرحوم شوشتري را آورده است.
محقّق اين كتاب با استفاده از نسخه مرحوم شوشتري و ضمن مراجعه به كتاب مجمع الرجال، متن كتاب رجال ابن الغضائري را كه مشتمل بر 159 عنوان مي شود، بازيابي نموده است. سپس محقّق در بخشي با عنوان «مستدركات»، ضمن مراجعه به كتاب هاي رجال النجاشي، خلاصة الأقوال علّامه حلّي و رجال ابن داوود، مطالبي را كه از ابن غضايري نقل كرده اند، ضميمه نموده است كه مشتمل بر 66 عنوان مي شود. در مجموع، عناوين ذكر شده، شامل 225 مورد است كه در ذيل هر يك از اسامي، مدح و ذم راوي بيان شده است.
شايان ذكر است كه حسن بن زين الدين عاملي (م 1011ق) در التحرير الطاووسي (ص 5) آورده است كه سيّد احمد بن موسي آل طاووس (م 673ق) در حلّ الاشكال، كتاب الضعفاء و محمّد تقي شوشتري در قاموس الرجال (ج 1، ص 441) ، علاوه بر آن، كتاب الممدوحين را از تأليف هاي اين مؤلّف دانسته اند و هيچ يك از اين دو كتاب، هم اكنون در دسترس نيستند و به احتمال قوي منقولات ابن غضايري - كه هم اكنون در الرجال لابن الغضائري جمع آوري شده است - از محتويات اين دو كتاب بوده اند.
مقدمه محقّق، مشتمل بر شرح حال مؤلّف، معرّفي كتاب و بيان شيوه وي در تأليف و اصطلاحات موجود در كتاب است.
در نهايت، فهرست هاي علمي مختلفي از كتاب، آورده شده است.
قنايي، محمّد بن علي بن يعقوب (ق 5) .
133. معجم رجال أبي المفضّل.
رجال النجاشي، ص 398 (ش 1066) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 21، ص 217، ش 4691) ، اين كتاب را با عنوان معجم رجال المفضّل و نيز با عنوان رجال أبي الفرج محمّد بن علي بن يعقوب القناني (ج 10، ص 147) فهرست نموده است.
نقيب، حسن بن احمد بن قاسم (ق 5) .
134. كتاب في طرق الحديث المروي في الصحابي.
رجال النجاشي، ص 65 (ش 152) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 15، ص 162، ش 1058) ، اين كتاب را فهرست نموده است.
رسول طلائيان - مأخذشناسي رجال شيعه، ص 47
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :