امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
1447
تأليفات رجالي قرن دوازدهم هجري
اردبيلي، محمّد (م 1101 ق) .
251. تصحيح الأسانيد.
الذريعة، ج 4، ص 193 (ش 17) .
مؤلّف در اين كتاب، اقدام به تصحيح اكثر اسناد كتاب التهذيب و الاستبصار نموده است.
در خاتمة المستدرك، با تعبير «قلت»، تمام اين كتابْ نقل شده است. همچنين مؤلّف در خاتمه كتاب جامع الرواة خود، در فايده هشتم، منتخب و خلاصه اي از اين كتاب را آورده است. مرحوم مامقاني نيز در آخر جلد سوم كتاب تنقيح المقال، اين منتخب را آورده است.
252. جامع الرواة، قم: مكتبة المحمدي، 2 ج.
اين كتاب، مشتمل بر قسمت هاي زير است:
مقدمه مؤلّف، شامل: مطالبي در بيان ضرورت نگارش كتاب، محتويات كتاب و منابع مورد مراجعه است. همچنين با رمزهاي خاصّي هر يك از منابع، معرّفي شده اند.
اين كتاب به عنوان حاشيه و مكمّل كتاب تلخيص المقال ميرزا محمّد استر آبادي (م 1028 ق) ، تأليف شده است و بعد از ذكر اسامي رجال، شرح حال هاي ميرزا محمّد استر آبادي در تلخيص المقال با رمز «مح» در ذيل هر عنوان، آورده شده است. در بعضي از موارد، مطالبي مانند شرح و يا به صورت استدراك و يا توضيح بيشتر آمده است و شرح حال هر شخص، راوي و مروي عنه وي، با استناد به نشاني
موجود در كتب اربعه، بيان شده است و در مورد اشخاصي كه در كتب اربعه روايتي ندارند، تنها به ذكر اسامي آنها اكتفا شده است.
در موارد اسامي مشترك، در حدّ امكان، قرايني جهت ترجيح (مانند بيان اسامي راوي و مروي عنه) ذكر شده است.
موارد ارسال سند، با استناد به قراين، مشخّص شده اند. نيز در مواردي كه اختلاف نسخه موجود بوده است، هر دو نسخه ذكر شده و با استناد به قراين، يكي از نسخه ها ترجيح داده شده و يا ترجيح به خواننده واگذار شده است.
مؤلّف در خاتمه كتاب، فوايدي را متذكّر شده كه اغلب آنها در شرح مشيخه صدوق و مشيخه طوسي آمده است. اين خاتمه، مشتمل بر ده فايده است كه در آخر فايده هشتم منتخب كتاب خود با نام تصحيح الأسانيد، درج نموده است.
سيّد حسين حسيني قزويني (م 1208 ق) ، اين كتاب را خلاصه كرده است. همچنين سيّد علي محمّد دستغيب حسيني شيرازي (معاصر) ، شرح ثقات اين كتاب را با عنوان معجم الثقات من جامع الرواة، تأليف نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 60، ذيل ش 42) مي گويد كه نام ديگر كتاب جامع الرواة، رافع الاشتباهات است و در الذريعة (ج 10، ص 95) ، اين كتاب را با عنوان رجال الأردبيلي و نيز با عنوان رجال الشيخ محمّد (ج 10، ص 145) ، و در كتاب مصفّي المقال (ص 429) ، با عنوان تميز المشتركات، فهرست نموده است.
عاملي اصفهاني، علي (1013 يا 1014 - 1103 يا 1104 ق) .
253. التعليقات الرجالية.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 332.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
حرّ عاملي، محمّد بن حسن (1033 - 1104 ق) .
254. خاتمه تفصيل وسائل الشيعة، تحقيق: سيّد محمّد رضا حسيني جلالي، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج 30، 552 ص / تحقيق: محمّد رازي، تهران: مكتبة الإسلاميّة، 1389 ق، ج 20.
كتاب وسائل الشيعة، از جمله جوامع حديثي شيعه است. جلد آخر اين كتاب،
مشتمل بر دوازده فايده رجالي است كه فهرست اين فوايد عبارت اند از:
طرق و مشيخه صدوق در كتاب من لا يحضره الفقيه؛
طُرُق و مشيخه شيخ طوسي در التهذيب و الاستبصار؛
«عدّة من أصحابنا» در الكافي؛
مصادر وسائل الشيعة؛
طرق شيخ حرّ عاملي به مصادر وسائل الشيعة؛
اقوال علما در صحّت مصادر وسائل الشيعة؛
اصحاب اجماع، اصحاب اصول و...؛
قرايني كه بر صحّت اخبار دلالت دارند؛
استدلال بر صحّت احاديث مصادر وسائل الشيعة؛
جواب بر اشكال هاي ذكر شده در حجّيت اخبار؛
احاديث مضمره؛
الفاظ و كلماتي كه دلالت بر مدح دارند، به همراه فهرست اسامي راويان حديث با ذكر توثيق هاي وارد شده در مورد آنها، با ذكر مصادر رجالي.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 144، ش 269) ، اين خاتمه را با عنوان رجال الشيخ محمّد بن الحسن الحرّ العاملي هم فهرست نموده است.
255. الرجال.
فهرست نسخه هاي عكسي مركز احياء ميراث اسلامي، قم: 1419 ق، ج 1، ص 254.
اين كتاب، دربردارنده اسامي رجال ممدوح و مذموم است كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند و در خاتمه، چند فايده رجالي مطرح شده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
256. رسالة في معرفة الصحابة، تصحيح: سيّد كاظم موسوي، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1344 ش، 126 ص.
اين كتاب، مشتمل بر ذكر اسامي صحابيان، همراه با بيان مشخّصات آنها مي باشد.
در معرّفي هر شخصيت، بعد از نام وي، اسم پدر و اجداد و القاب و كنيه هايش آورده شده است.
اكثر اسامي، خالي از توثيق و مدح است و بر اساس نظر مؤلّف، اصحابي كه در مورد آنها ذمّ و مدحي وارد نشده است، ممدوح اند.
به همراه هر نام، نشاني مصدرهاي مورد مراجعه، با ذكر حروف رمز آورده شده است.
اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند.
در صفحه بندي كتاب، هر صفحه به دو ستون تقسيم شده است و براي هر ستون، يك شماره صفحه مستقل آورده شده است.
بحراني توبلي كتكاني، سيّد هاشم (م 1107 ق) .
257. تعريف رجال من لا يحضره الفقيه.
الذريعة، ج 4، ص 217 (ش 1083) .
مؤلّف اسناد ذكر شده در مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه را بر اساس ترتيب اسامي راويان و با حذف اسامي مجهولان آنها تنظيم نموده است.
در آخر اين «ترتيب»، مؤلّف چند فايده رجالي كوتاه و بعضي از مطالب درباره علوم حديث را مطرح نموده است.
محقّق تهراني مي گويد كه صاحب رياض العلماء در كتاب خود مي گويد: اين كتاب، از جمله كتاب هايي است كه نزد فرزند مؤلّف موجود بوده است.
در التراث العربي (ج 2، ص 24) ، اين كتاب با عنوان ترتيب مشيخة من لا يحضره الفقيه، فهرست شده است.
258. تنبيه الأريب في إيضاح رجال التهذيب.
الذريعة، ج 4، ص 440 (ش 1957) .
نويسنده كتاب، علاوه بر شرح اسناد كتاب التهذيب، حالات رجال موجود در اسناد روايات اين كتاب را مشخّص كرده است.
محقّق تهراني، نسخه هايي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
مرحوم حسن بن محمّد بحراني دمستاني (م 1191 ق) ، در تهذيب اين كتاب، اقدام به تأليف كتاب انتخاب الجيد من تنبيهات السيد نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
259. روضة العارفين.
الذريعة، ج 11، ص 299 (ش 1789) .
اين كتاب، در شرح حال گروهي از قدماي شيعه اميرمؤمنان و نيز شرح حال قدما و
متأخرّان راوي حديث، تأليف شده است.
اين شرح حال ها مشتمل بر 158 مورد است كه اوّلين آنها ابان بن تغلب و آخرين آنها قنبر، غلام علي عليه السلام است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
260. من روي النص علي الأئمة الإثني عشرعليهم السلام.
الذريعة، ج 22، ص 228 (ش 6824) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي صحابيان و تابعيان روايت كننده از پيامبر و ائمه اطهارعليهم السلام است كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است.
اسامي راويان، از كتاب هاي مختلف حديثي استخراج شده كه عبارت اند از: الكافي شيخ كليني و الخصال، العيون، الإكمال، النصوص، معاني الأخبار، علل الشرائع و المجالس كه همگي تأليف شيخ صدوق اند و نيز الغيبة شيخ طوسي، الغيبة نعماني، الطرائف ابن طاووس، هداية الحضيني و مسند فاطمة ي ابن جرير طبري و صحاح ششگانه.
اين كتاب، به انضمام كتاب الإنصاف، تأليف سيّد هاشم بحراني است.
محقّق تهراني مي گويد ظاهر آن است كه اين كتاب هم تأليف سيّد هاشم بحراني است؛ زيرا رمزهاي در مورد كتاب هايي كه مطالب از آنها اخذ شده اند، عين رمزهايي است كه براي كتاب الإنصاف آورده شده اند. ايشان، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
خراساني، علي بن حسن (زنده در 1110 ق) .
261. شرح مشيخة شيخ الطائفة والشيخ الصدوق.
الذريعة، ج 14، ص 67 (ش 1771) .
اين كتاب، شرحي بر بيان حال راويان موجود در مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه و مشيخه التهذيب است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
گلستانه، علاء الدين محمّد (م 1110 ق) .
262. ترتيب مشيخة (كتاب) من لا يحضره الفقيه.
الذريعة، ج 4، ص 69 (ش 285) .
اين كتاب، در 204 برگ با سبكي خاص تهيه شده است، به اين ترتيب كه مؤلّف در هر دو صفحه اي كه در مقابل يكديگر قرار گرفته اند، دايره هايي را رسم نموده كه داخل يكديگر قرار گرفته اند و نيمي از اين دايره در صفحه اوّل و نيمي ديگر در صفحه دوم است، به طوري كه در دايره مركزي، نام شيخ صدوق قرار گرفته و در دايره بعد، نام شيخ او و در دايره بعد، نام شيخِ شيخ او تا امام معصوم عليهم السلام كه در دايره آخر و بزرگ تر قرار گرفته و طريق شيخ به اتمام مي رسد.
مؤلّف، اسامي مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه را بر اساس حروف الفبا تنظيم نموده است.
محقّق تهراني، نسخه هاي متعدّدي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 131) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد علاء الدين گلستانه فهرست نموده است.@#@
مجلسي، محمّد باقر (1037 - 1111 ق) .
263. الوجيزة في الرجال، تحقيق: محمّد كاظم رحمان ستايش، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 257 ص.
متن كتاب، شامل ذكر اسامي رجال حديث با بيان وثاقت، مدح و ضعف آنها، بدون ذكر اقوال علماي رجال است و براي راويان مهمل و مجهول، تعبير «مجهول» به كار رفته است.
اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند و بعد از ذكر اسامي، كنيه ها و القاب، آمده است.
در خاتمه كتاب، مرحوم مجلسي، مشيخه صدوق در كتاب من لا يحضره الفقيه را شرح داده است.
در مقدمه محقّق، زندگي نامه مؤلّف و چگونگي تحقيق كتاب، بيان شده است.
در شرح اين كتاب، محمّد اسماعيل، موصوف به مجتهد، كتاب معيار التميز في شرح الوجيز را تأليف نموده است.
چاپ ديگر: رجال المجلسي، تحقيق: عبد اللَّه سبزالي حاج، بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1415 ق، 428 ص، اوّل.
متن اين كتاب، همان الوجيزة في الرجال مرحوم مجلسي است كه شامل ذكر اسامي رجال حديث، با بيان وثاقت، مدح و ضعف آنهاست، البته بدون ذكر اقوال علماي رجال، و براي راويان مهمل و مجهول، تعبير «مجهول» به كار برده شده است. اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده و بعد از ذكر اسامي، كنيه و القاب مطرح شده اند.
محقّق در ذيل هر عنوان، نظر مرحوم خويي را با ذكر نشاني از معجم رجال الحديث بيان كرده است. در خاتمه كتاب، مشيخه صدوق در كتاب من لا يحضره الفقيه شرح داده شده است.
در مقدمه محقّق، زندگي نامه مؤلّف و مرحوم خويي رحمه الله و منابع مورد مراجعه در تصحيح و تحقيق كتاب، آورده شده است.
ذكر مصطلحات موجود در معجم رجال الحديث، از قبيل الفاظ مدح و قدح و...، همراه با ذكر مباحث مقدمه معجم رجال الحديث با عنوان هاي فرعي، كه بر اساس حروف الفبا ترتيب داده شده اند، آورده شده است.
محدّث جزايري، سيّد نعمة اللَّه (1050 - 1112 ق) .
264. حاشية علي نقد الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 228 (ش 1282) .
اين حاشيه، بر كتاب نقد الرجال سيّد مير مصطفي تفرشي نوشته شده است كه آن را سيّد احمد بن حسين، معروف به سيّد آقا تستري نجفي تدوين نموده و نام آن را التعليقة اليسيرة ناميده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 156) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد نعمة اللَّه هم فهرست نموده است.
مدني شيرازي حسيني، سيّد صدر الدين (1052 - 1120 ق) .
265. الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة، تحقيق: سيّد محمّد صادق آل بحرالعلوم، قم: مكتبة بصيرتي، 1397 ق، 596 ص، دوم.
اين كتاب، مشتمل بر مقدمه مصنّف در بيان ويژگي هاي كتاب است. متن آن - بنابر آنچه كه مصنّف در مقدّمه بيان نموده است - در بردارنده دوازده طبقه مختلف از شخصيت هاي گوناگون شيعي است كه عبارت اند از: طبقه اوّل: صحابيان؛ طبقه دوم: تابعيان؛ طبقه سوم: محدّثاني كه از ائمه معصوم عليهم السلام روايت آورده اند؛ طبقه چهارم: محدّثان و مفسران و فقها؛ طبقه پنجم: حكما و متكلّمان؛ طبقه ششم:
علماي عرب؛ طبقه هفتم: سادات صفوي؛ طبقه هشتم: ملوك و سلاطين؛ طبقه نهم: امرا؛ طبقه دهم: وزرا؛ طبقه يازدهم: شعرا؛ طبقه دوازدهم: نساء.
ليكن بنابر آنچه كه محقّق كتاب در مقدمه خود آورده، ايشان از اين كتاب، تنها به مطالب طبقه اوّل و قسمتي از مطالب طبقه چهارم و يازدهم بيشتر دسترسي پيدا نكرده است و در چاپ كتاب نيز بر همين مقدار، اكتفا نموده است.
مصنّف در بررسي هر شخصيت، ضمن معرّفي زندگي نامه و تاريخ حيات، اقدام به بيان اقوال علما در مورد آن شخصيت نموده است.
در آخر كتاب، فهرستي از شخصيت هايي كه مورد بحث واقع شده اند، آورده شده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 8، ص 60 و ج 15، ص 147 و 151) ، از اين كتاب با عناوين الدرجات الرفيعة في طبقات الاماميّة، طبقات الإماميّه و الشيعة و طبقات الشيعة أو طبقات الإماميّة نام برده و نيز با عنوان رجال السيد علي (ج 10، ص 134) فهرست نموده است.
ايشان همچنين در كتاب مصفّي المقال (ص 270) ، اظهار مي كند كه صاحب رياض العلماء گفته است كه اين مؤلّف، داراي كتابي به نام أحوال الصحابة والتابعين والعلماء است كه كامل نشده است. ايشان مي گويد ظاهر آن است كه اين كتاب، همان الدرجات الرفيعة باشد كه بقيه طبقات آن آورده نشده اند.
ماحوزي بحراني، سليمان بن عبد اللَّه (1075 - 1121 ق) .
266. بُلغَة المحدثين، تحقيق: عبد الزهراء عويناتي، (بي جا) ، عويناتي، 1412 ق، 472 ص (ص 317 - 472) ، اوّل.
اين كتاب در بيان اسامي راوياني است كه از ديدگاه مؤلّف، موثّق، ممدوح و يا مذموم اند و پس از ذكر نام راوي، لفظ ثقه، ممدوح و يا مذموم آورده شده است.
محقّق كتاب، در ذيل اسامي بسياري از راويان، تعليقاتي دارد.
اين كتاب به همراه كتاب معراج أهل الكمال إلي معرفة الرجال تأليف همين مؤلّف، در يك جلد به چاپ رسيده است.
در شرح اين اثر، كتاب زاد المجتهدين في شرح بلغة المحدّثين احمد بن صالح بحراني قطيفي (م 1315 ق) ، در دو جلد تأليف شده است.
267. حاشية علي خلاصة الأقوال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 83 (ش 422) .
اين حاشيه بر كتاب خلاصة الأقوال علّامه حلّي (م 726ق) نوشته شده است.
محقّق تهراني مي گويد مؤلّف در اجازه اي كه براي شيخ احمد، پدر صاحب الحدائق و ديگران نوشته است، به اين حاشيه اشاره كرده است.
268. معراج أهل الكمال إلي معرفة الرجال، تحقيق: سيّد مهدي رجايي، (بي جا) ، عويناتي، 1412 ق، 472 ص (316 ص) ، اوّل.
اين كتاب، شرحي بر الفهرست شيخ طوسي است. مؤلّف در ذيل نام هر راوي، شرح حال وي را همراه با طريق او با استناد به اقوال علماي متقدّم در علم رجال، از كتاب هاي مختلف رجالي بيان كرده است و در آخر، نظر خود را در مورد آن راوي بيان داشته است.
مؤلّف، اسامي موجود در كتاب الفهرست را به ترتيب حروف الفبا تنظيم كرده و به شرح آن پرداخته است و اين شرح را تا حروف «ب» ادامه داده است.
اين كتاب، به همراه كتاب بُلغة المحدثين سليمان ماحوزي، در يك جلد به چاپ رسيده است.
مقدمه محقّق در معرّفي علم رجال و كتاب هاي رجالي و زندگي نامه مؤلّف است.
269. رسالة في تعيين محمّد بن اسماعيل. تحقيق: محمّد بركت.
علوم الحديث، ش 4، رجب - ذوالحجة 1419 ق، ص 283 - 310.
تشخيص محمّد بن اسماعيل كه در اسناد الكافي آمده است و از فضل بن شاذان (/شادان) روايت نقل مي كند و مرحوم كليني، از وي روايت نقل مي نمايد، موضوع اين رساله است و در نهايت، نويسنده مقاله به اين نتيجه مي رسد كه اين شخص، همان محمّد بن اسماعيل نيشابوري است.
در خاتمه رساله، در بررسي توثيق و تصحيح احاديث وي ادلّه اي ارائه شده است.
مقدمه محقّق، شامل زندگي نامه مؤلّف رساله و توضيح مختصري درباره اين رساله است.
اصبعي، علي بن عبد اللَّه (1072 - 1127 ق) .
270. ترتيب الفهرست للشيخ الطوسي.
لؤلؤة البحرين، ص 139 (ش 56) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 66، ش 277) اين كتاب را با عنوان ترتيب فهرس شيخ الطائفة و در (ج 10، ص 136) با عنوان رجال الشيخ علي فهرست نموده است.
افندي، ميرزا عبد اللَّه (ج 1066 - ح 1130 ق) .
271. حاشية علي منهج المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 225 (ش 1265) .
سماهيجي، عبد اللَّه بن صالح (1086 - 1135ق) .
272. إرشاد ذهن النبيه في شرح أسانيد من لا يحضره الفقيه.
الذريعة، ج 1، ص 514 (ذيل ش 2516) .
مؤلّف در اجازه نامه اي كه براي شيخ ناصر جارودي نوشته است، از اين كتاب با عنوان إرشاد ذهن النبيه نام برده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 13، ص 82) ، اين كتاب را با عنوان شرح أسانيد من لا يحضره الفقيه و نيز با عنوان إرتياد ذهن النبيه في شرح أسانيد من لا يحضره الفقيه (ج 1، ص 437) ، فهرست نموده است؛ ليكن ايشان متذكّر شده كه عنوان إرتياد ذهن النبيه، عنوان تصحيف شده اي است كه در كتاب كشف الحُجَب والاستار (ص 37) ، به كار رفته است.
اين كتاب، شرحي بر اسناد كتاب من لا يحضره الفقيه است كه مؤلّف آن، موفّق به تكميل و اتمام آن نشده است.
273. البلغة الصافية والتحفة الوافية.
الذريعة، ج 3، ص 147 (ش 506) .
اين كتاب، در بيان احوال رجالْ تأليف شده است.
274. تحفة الرجال و زبدة المقال.
الذريعة، ج 3، ص 433 (ش 1572) .
اين كتاب، مشتمل بر اُرجوزه مفصّلي در علم رجال است. اُرجوزه، به اشعاري اطلاق مي شود كه هر بيت آن داراي قافيه اي مختصّ به خود باشد.
مؤلّف، اسامي راوياني را كه نياز به بحث دارند، بيان مي نمايد و در مورد آنها مباحثي را مطرح نموده تا به اين وسيله، احاديث روايت شده از طرف ايشان از حيث ضعيف بودن و صحيح بودن و... مشخّص شود و در اين زمينه، از نظريات سليمان بن عبد اللَّه ماحوزي استفاده نموده است.
مؤلّف در آخر كتاب، اجازه نامه خود از شيخ سليمان بن عبد اللَّه ماحوزي را (كه ايشان هم از علّامه مجلسي اخذ كرده) ، به نظم آورده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 1، ص 474، ذيل ش 2360) ، اين كتاب را با عنوان أرجوزة في الرجال و در جاي ديگري (ج 10، ص 128) با عنوان رجال الشيخ عبد اللَّه فهرست نموده است.
در التراث العربي (ج 1، ص 468) ، اين كتاب با عنوان تحفة الرجال و زبدة الزبدة في المقال، فهرست شده است.@#@
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
275. حاشية علي تلخيص الأقوال.
الذريعة، ج 6، ص 48 (ش 235) .
اين حاشيه بر كتاب تلخيص الأقوال، معروف به الرجال الوسيط ميرزا محمّد بن ابراهيم استرآبادي است.
محقّق تهراني، نسخه اي از كتاب كه اين حاشيه را دربرداشته است، مشاهده كرده و نشاني داده است.
فتوني عاملي، ابو الحسن، شريف بن محمّد طاهر (م 1138 ق) .
276. تنزيه القميين، تحقيق: محمّد تقي جواهري، تراثنا، سال 13، ش 4 (ش پيايي 52) ، شوّال 1418 ق (ص 163 - 242) .
اين كتاب در بيان احوال راويان و محدّثان قمي و ردّ مطالبي است كه بر آنها وارد شده است.
كتاب، شامل مقدّمه، دو فصل و يك خاتمه است.
در مقدمه كتاب، در مورد نسبت هايي كه به راويان قمي داده شده، بحث شده است، از جمله نسبت مُجبّره و مشبّهه و اتهام افترا بر ائمه معصوم عليهم السلام و اين كه در اخبار آنها مواردي كه در بردارنده جبر و تشبيه است، مشاهده مي شود.
فصل اوّل، در بيان فهرستي از راويان معتبر اشعري قم است.
فصل دوم، در بيان فهرستي از ساير قمي هاي معتبر است.
در هر دو فصل، ضمن بيان اسامي راويان، شرح حال مختصري كه از كتاب هاي رجالي اخذ شده است، با ذكر نشاني مصادر مورد مراجعه براي بسياري از آنها آورده شده است.
خاتمه كتاب، شامل بعضي از اخبار يونس بن عبد الرحمان و فضل بن شاذان در باطل بودن قياس و عدم جواز عمل به آن مطرح شده و مورد بررسي واقع شده است.
محقّق كتاب در مقدمه خود، زندگي نامه مؤلّف و ويژگي ها و مباحث مطرح شده در كتاب را مشخّص نموده است.
علوي عاملي اصفهاني، محمّد اشرف (م 1145 ق) .
277. شرح مشيخة تهذيب الحديث.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 82.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين شرح را مشاهده كرده و نشاني داده است. او در الذريعة (ج 10، ص 96) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد محمّد أشرف هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
خراساني اصفهاني، محمّد جعفر (1080 - 1151 ق) .
278. أصحاب النبي صلي الله عليه وآله الممدوحين، وأصحاب أمير المؤمنين عليه السلام.
الذريعة، ج 2، ص 120 (ش 484) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي اصحاب ممدوح پيامبرصلي الله عليه وآله و اميرمؤمنان علي عليه السلام است.
279. اكليل المنهج في تحقيق المطلب.
الذريعة، ج 2، ص 281 (ش 1141) .
اين كتاب، حاشيه اي بر منهج المقال ميرزا محمّد استرآبادي است. مؤلّف، عنوان هايي را با تعبير «ملحق» به كتاب افزوده است و حاشيه خودش بر اين كتاب را با تعبير «أقول» آورده است.
همچنين حواشي شيخ محمّد بن حسن حرّ عاملي را با رمز «م د ح»، حواشي شيخ محمّد بن حسن بن شهيد ثاني را با رمز «م د» و حواشي شيخ محمّد بن عبد الفتاح سراب تنكابني را با رمز «م ح د» را در اين كتاب به تفصيل، نقل كرده است.
وي به مناسبت هاي مختلف، به بررسي شيوه ها و مباني مؤلّفان در حوزه علم رجال پرداخته و اصطلاحات و شيوه منهج المقال را به تفصيل، توضيح داده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 104) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي محمّد جعفر الكرماني الإصفهاني فهرست نموده است. نسخه خطّي اين كتاب با خط مؤلّف، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
موسوي خوانساري، جعفر بن حسين (1090 - 1158 ق) .
280. تتميم الافصاح في ترتيب إيضاح الاشتباه.
الذريعة، ج 3، ص 336 (ش 1221) .
مؤلّف كتاب به دليل سخت بودن دسترسي به مطالب كتاب ترتيب إيضاح الإشتباه علّامه حلّي، اقدام بر تنظيم و ترتيب اين كتاب نموده و آن را با عنوان ذكر شده، ارائه نموده است.
محقّق تهراني در كتاب الذريعة (ج 4، ص 64، ذيل ش 294) ، اين كتاب را با عنوان ترتيب إيضاح الاشتباه و نيز با عنوان رجال أبي القاسم جعفر الخوانساري (ج 10، ص 104) ، فهرست نموده است.
طباطبايي، سيّد حسن (ف 1169 ق) .
281. رسالة في أصحاب الإجماع.
الذريعة، ج 11، ص 81 (ش 505) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 2، ص 119، ش 476) ، اين كتاب را با عنوان أصحاب الإجماع و نيز با عنوان رجال السيد حسن بن أبي طالب (ج 10، ص 109) فهرست نموده است و متذكّر شده كه در تتميم أمل الآمل (ص 112، ش 62) عبد النبي قزويني، اين كتاب با عنوان مقالة في أصحاب الاجماع معرّفي شده است. ليكن عنوان ذكر شده در اين كتاب، عبارت است از: «رأيت منه مقالة في تحقيق قولهم: أجمعت العصابة علي تصحيح ما يصح عنه».
ايشان همچنين در الذريعة (ج 21، ص 396، ش 5646) ، اين كتاب را با همان عنوان مقالة في أصحاب الإجماع فهرست نموده است.
بحراني، محمّد بن عبد اللَّه (م ح 1170 ق) .
282. السلاسل في الحاق الأواخر بالأوائل.
الذريعة، ج 12، ص 210 (ش 1391) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي راويان حديث است و بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
283. منظومة في الرجال.
الذريعة، ج 23، ص 108 (ش 8234) .
اين منظومه در 1150 بيت تنظيم شده است و در ضمن مجموعه اي كه شيخ اسماعيل ماحوزي آن را نوشته، قرار گرفته است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در مصفّي المقال (ص 432) ، در شرح حال اين مؤلّف، اين كتاب را با عنوان أرجوزة في الرجال آورده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
بحراني، يوسف بن عبد اللَّه (م 1171 ق) .
284. رجال الشيخ يوسف بن عبد اللَّه البحراني.
الذريعة، ج 10، ص 160 (ش 287) .
محمّد بن علي آل ابي شبانه بحراني - كه از شاگردان مؤلّف است - در خاتمه كتاب تتميم أمل الآمل آورده است كه مؤلّف، داراي كتاب بزرگي در رجال بوده است.
جزايري تستري (/ شوشتري) ، سيّد عبد اللَّه (1114 - 1173 ق) .
285. حاشية علي منهج المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 226 (ش 1266) .
286. حاشية علي نقد الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 228 (ش 1278) .
اين حاشيه بر كتاب نقد الرجال سيّد مير مصطفي تفرشي نوشته شده است.
محقّق تهراني ذكر كرده است كه مصنّف از اين حاشيه، در اجازه نامه اي ياد كرده كه اين حاشيه، غير مدوّن است.
287. معتروك المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 21، ص 210 (ش 4651) .
مؤلّف در اين كتاب، شرح حال رجال از جمله تاريخ زندگي، صفات و شهرهاي راويان را مشخّص نموده است. وي در بعضي از ديگر تصنيفات خود، به اين كتاب اشاره كرده است.
مازندراني خواجويي، محمّد اسماعيل (م 1173 ق) .
288. الفوائد الرجالية، تحقيق: سيّد مهدي رجايي، مشهد: مجمع البحوث الإسلاميّة، 1413 ق، 358 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر چند فايده رجالي است كه عبارت اند از:
تحقيقات رجالي در مورد بعضي راويان حديث؛
ذكر بعضي از مباحث علم درايه؛
جرح و تعديل؛
تمييز مشتركات.
محقّق در مقدّمه، زندگي نامه مؤلّف و ويژگي هاي كتاب را مورد بررسي قرار داده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 96) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي اسماعيل الخاجوئي فهرست نموده است و اشاره مي نمايد كه اين دو عنوان براي يك كتاب است.
امّا در ذيل عنوان الفوائد الرجالية (ج 16، ص 337، ح 1564) آورده كه اين كتاب، غير از رجال المولي إسماعيل و رجال الخواجوئي است كه در كتاب خانه حاج آقا بن حاج سيّد اسد اللَّه بن حجة الاسلام حاج سيّد محمّد باقر اصفهاني موجود است.
به نظر مي رسد كه كتاب الفوائد الرجالية، از اين مؤلّف، همان كتاب رجال المولي اسماعيل الخاجوئي است؛ امّا اين كتاب با كتاب هاي موجود در كتاب خانه ذكر شده، تفاوت داشته است.
حزين، محمّد علي (م 1181 ق) .
289. ترجمة محمّد بن أبي عمير.
الذريعة، ج 4، ص 162 (ش 799) .
اين كتاب، در شرح حال محمّد بن ابي عمير تأليف شده كه از اصحاب اجماع است.
بحراني، يوسف بن احمد (1107 - 1186 ق) .
290. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 339 (ش 1576) .
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
حويزي، سيّد شبّر (1122 - زنده در 1186 ق) .
291. مختصر رجال مولانا محمّد باقر.
الذريعة، ج 20، ص 196 (ش 2549) .
محقّق تهراني در الذريعة مي گويد كه ظاهراً مراد از اين كتاب - كه به وسيله مؤلّف، خلاصه آن تهيه و تنظيم شده است - همان الوجيزةي علّامه محمّد باقر مجلسي است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 118، ش 243) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد شبّر هم فهرست نموده است.
بحراني دَمِستاني، حسن بن محمّد (م 1191 ق) .
292. انتخاب الجيد من تنبيهات السيد.
الذريعة، ج 2، ص 358 (ش 1445) .
مؤلّف، كتاب را در تهذيب كتاب تنبيه الأريب في رجال التهذيب سيّد هاشم بحراني توبلي كتكاني (م 1107 ق) نوشته است.
كتاب تنبيه الأريب، علاوه بر شرح اسناد كتاب التهذيب، احوال رجال موجود در اسناد روايات اين كتاب را مشخّص كرده است.
محقّق تهراني، نسخه هاي متعددي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 110) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ حسن بن محمّد هم فهرست نموده است.@#@
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
اوالي بحراني، محمّد بن علي (ق 12) .
293. كتاب المقال في معرفة الرجال.
الذريعة،ج 21، ص 386 (ش 5584) .
مؤلّف، فهرست اسامي اصحاب و تابعيان اصحاب و راويان احاديث و مشايخ مؤلّف كتاب هاي اصولي و اخباري را تهيه و تنظيم نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 145) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد بن علي الأوالي البحراني فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
294. مختصر المقال في معرفة الرجال.
الذريعة، ج 20، ص 211 (ش 2627) .
مؤلّف پس از تأليف المقال في معرفة الرجال، به دليل آن كه اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي اصحاب و تابعيان و راويان حديث و مشايخ وي از مؤلّفان كتاب هاي اصولي و اخباري بوده است، قصد مي نمايد كه فهرست اسامي راوياني را كه صاحب «كتاب» و يا «اصل» هستند، همچنين اسامي مشايخ اجازه مشهور را از اين كتاب، استخراج نمايد و سپس با عنوان مختصر المقال منتشر نمايد.
اسامي موجود در اين كتاب، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند. در خاتمه كتاب، مؤلّف، وجه جواز عمل به اصول اربعه حديثي و بعضي از اصطلاحات محدّثان را بيان مي نمايد.
محقّق تهراني، نسخه هايي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
بحراني، داوود بن حسن (ق 12) .
295. ترتيب رجال الكشّي.
لؤلؤة البحرين، ص 401 (ش 126) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 66، ش 279) آورده است كه شيخ يوسف بحراني (م 1186 ق) در لؤلؤة البحرين، در ذيل شرح حال محمّد بن عمر بن عبد العزيز كشّي، به نام اين دو كتاب، اشاره نموده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 115) ، اين دو كتاب را با عنوان رجال الشيخ داوود فهرست نموده است.
296. ترتيب رجال النجاشي.
الذريعة، ج 4، ص 70 (ش 288) .
بلادي بحراني، ياسين (ق 12) .
297. رسالة في عدم اعتبار قول علماء الرجال لكثرة اشتباهاتهم.
الذريعة، ج 15، ص 234 (ش 1524) .
مؤلّف در مرحله اوّل، اخبار را بر چهار قسم تقسيم نموده است كه عبارت اند از: صحيح، حَسَن، موثّق و ضعيف. سپس با بيان اقوالي از رجاليان معروف و بيان اشكال هايي بر اين اقوال، بحث را به آن جا كشانيده است كه براي اقوال علماي علم رجال نمي توان اعتباري قائل شد. از جمله اقوالي از نجاشي را مطرح كرده و بر آنها اشكال هايي را وارد نموده است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين رساله را مشاهده كرده و نشاني داده است.
298. معين النبيه في رجال من لا يحضره الفقيه.
أنوار البدرين، ص 222 (ش 95) .
اين كتاب، شرح بر رجال كتاب من لا يحضره الفقيه و شامل مقدمات و دو مطلب است: مقدمات كتاب، شامل چهارده مطلب در علم درايه، و دو مطلب ديگر در مورد مشايخ صدوق و راوياني است كه در طُرُق ايشان واقع شده اند.
محقّق تهراني، به نسخه اي از اين شرح كه نزد شيخ حسين قديحي، فرزند صاحب أنوار البدرين بوده، اشاره نموده است. ايشان در الذريعة (ج 21، ص 287، ش 5101) ، اين كتاب را با عنوان ذكر شده و با عنوان رجال الشيخ ياسين (ج 10، ص 159) ، فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
بلاغي عاملي، حسن (ق 12) .
299. تنقيح المقال.
الذريعة، ج 4، ص 466 (ش 2069) .
محقّق تهراني نقل نموده است كه سيّد فاضل در روضات الجنات، از اين كتاب، بسيار نقل كرده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 110) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ حسن بن عباس فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
تبريزي، محمّد باقر بن محمّد حسين (ق 12) .
300. ترجمه خلاصة الأقوال.
فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي، ج 19، ص 234 (ش 7423) .
اين كتاب، ترجمه اي فارسي و تحت اللفظي از كتاب خلاصة الأقوال في معرفة الرجال علّامه حلّي (م 726 ق) است.
حسيني موسوي عاملي، سيّد كمال الدين (ق 12) .
301. مشيخة التلعكبري.
الذريعة، ج 21، ص 71 (ش 4003) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي 104 راوي مرد و يك راوي زن است كه از كتاب الرجال الكبير يا منهج المقال استر آبادي استخراج شده است.
مؤلّف در اين كتاب، اشخاصي را كه از هارون بن موسي تلعكبري با مشافهه، سماع و يا اجازه، روايت دارند، مشخّص نموده است. اسامي بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 142، ش 265) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد كمال الدين فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
ساروي، محمّد علي (ق 12) .
302. توضيح الاشتباه والإشكال. منتشر شده در: سه رساله در علم رجال. تصحيح: سيّد كاظم موسوي، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1344 ش، 316 + 36 ص.
اين كتاب، مشتمل بر ضبط اسامي و القاب راويان است كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند.
در صفحه بندي كتاب، هر صفحه به دو ستون تقسيم شده و براي هر ستون، يك شماره صفحه مستقل آورده شده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 135) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي محمّد علي فهرست نموده است.
فيض كاشاني، محمّد بن محسن (ق 12) .
303. نضد الايضاح. تصحيح: الويس اسپرنگر التيرولي و مولوي عبد الحق و مولوي غلام قادر، هند، 383 ص.
چاپ شده در ذيل كتاب الفهرست شيخ طوسي.
اين كتاب در شرح إيضاح الاشتباه نوشته شده است.
متن كتاب إيضاح الاشتباه، بر اساس ترتيب حروف الفبا در اسامي راويان و رجال در اسناد است و در كتاب نضد الإيضاح، اين ترتيب، علاوه بر نام راوي، در ذكر نام پدر و كنيه ها هم رعايت شده است.
در مورد هر شخص، شارح كتاب، شرح حال مختصري شامل ضبط اسامي، فهرست تأليف ها و... آورده است. شرح هاي شارح با تعبير «أقول» شروع شده اند.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 133) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي علم الهدي و نيز با عنوان رجال محمّد بن محسن الفيض (ج 10، ص 147) ، فهرست نموده است.
قارياغدي، محمّد حسين (ق 12) .
304. البضاعة المزجاة (شرح روضة الكافي) .
الذريعة، ج 3، ص 127 (ش 425) .
اين كتاب، مشتمل بر شرح مبسوطي بر كتاب روضة الكافي محمّد بن يعقوب كليني است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 150) گفته است كه اين شرح، مشتمل بر مباحثي در فوايد رجالي است. ايشان در الذريعة (ج 13، ص 296، ذيل ش 1083) ، اين كتاب را با عنوان شرح روضة الكافي و نيز با عنوان رجال الشيخ محمّد حسين بن قارياغدي (ج 10، ص 113) ، فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
قايني، حسين (ق 12) .
305. أسماء الرجال.
بهارستان، ص 250.
محقّق تهراني مي گويد كه شيخ محمّد حسين بيرجندي در كتاب بهارستان آورده است كه اين مؤلّف، از علماي عصر صفويه است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 111، ش 232) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ حسين القائني و نيز با عنوان رسالة في أسماء الرجال (ج 11، ص 75، ش 470) ، فهرست نموده است.
كاظمي، محمّد امين بن محمّد علي (ق 12) .
306. هداية المحدثين إلي طريقة المحمدين، تحقيق: سيّد مهدي رجايي، قم: مكتبة آية اللَّه العظمي المرعشي النجفي، 1405 ق، 420 ص.
اين كتاب، شرحي بر باب دوازدهم از كتاب جامع المقال فيما يتعلّق بأحوال الحديث والرجال فخر الدين طُرَيحي (م 1085 ق) است. باب دوازدهم اين كتاب، در دوازده عنوان مختلف، مباحث گوناگوني از «تمييز مشتركات» را مطرح نموده است. سپس شرح اين باب در سه بخش كلّي مطرح شده و اسامي هر بخش بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است. بخش هاي سه گانه اين شرح عبارت اند از:
مشتركات در اسم، مشتركات در اسم شخص و نام پدر، مشتركات در كنيه، نَسَب و القاب.
مؤلّف در مورد هر اسم، قراين تمييز مشتركات را به صورت تفصيلي مورد بحث قرار داده است.
اين شرح به منظور رفع غلطها، خَلطها، قصور، تحريف ها و تغييرهايي است كه در كتاب مشاهده مي شود.
محقّق در «تمهيد» كتاب، مطالب مورد بحث و زندگي نامه مؤلّف را بررسي نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 97) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد أمين الكاظمي و نيز با عنوان شرح جامع المقال (ج 13، ص 172، ش 580) ، فهرست نموده است.
كشميري، مراد (ق 12) .
307. رجال الكشميري.
الذريعة، ج 10، ص 141 (ش 261) .
اين كتاب، مشتمل بر بيان احوال رجال ممدوح و مذموم است كه بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و شامل نام رجال و نام پدرشان است.
در بيان احوال رجال، نقل قول هايي از كتاب هاي اهل فن، مانند رجال النجاشي و رجال الطوسي و... آورده است و در ذكر اسامي كتاب ها از رموز استفاده كرده است.
مؤلّف در خاتمه كتاب، چند فايده رجالي را مطرح نموده است.
به احتمال بسيار قوي، اين كتابْ همان «الرجال» شيخ حرّ عاملي (م 1104ق) است. ملّا مراد كشميري از شاگردان شيخ حرّ عاملي بوده و بداية الهدايةي او را شرح نموده است.
اين كتاب در فهرست نسخ خطّي كتاب خانه مجلس شوراي اسلامي (ج 7، ص 127) با عنوان رجال كشميري و با عنوان الرجال، تأليف ملا مراد كشميري، در فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي (ج 17، ص 189، ش 6619) فهرست شده است.@#@
در اين دو فهرست و در فهرست نسخه هاي عكسي مركز احياء ميراث اسلامي (ج 1، ص 254، ش 229) كه الرجال شيخ حرّ عاملي فهرست شده است، آغاز هر دو كتاب با اين عبارت آمده اند: «الحمد اللَّه علي افضاله... أما بعد، فهذه نبذة من أحوال الرجال الممدوحين و المذمومين مرتبة...». بر اين اساس، احتمالاً ملّا مراد كشميري ناسخ كتاب الرجال شيخ حرّ عاملي بوده و فهرست هايي كه كتاب را به نام ايشان آورده اند، در نام مؤلّف، دچار اشتباه شده اند.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
موسوي حسيني، نجم الدين (ق 12) .
308. رسالة وجيزة في الرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 480.
محقّق تهراني، نام اين كتاب را در فهرست آثار اين مؤلّف آورده و متذكّر شده است كه مؤلّف اين رساله، آن را با خطّ خود به كتاب خلاصة الأقوال علّامه حلّي ملحق نموده است. ايشان، اين نسخه از كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
رسول طلائيان - مأخذشناسي رجال شيعه، ص 122
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :