امروز:
سه شنبه 28 شهريور 1396
بازدید :
1573
تأليفات رجالي قرن چهاردهم هجري و معاصرين
تنكابني، محمّد (1230 - 1302 ق) .
408. حاشية علي رجال ابن داوود.
الذريعة، ج 6، ص 87 (ش 455) .
مؤلّف اين حاشيه را بر كتاب رجال ابن داوود تقي الدين ابن داوود حلّي (م 707 ق) آورده است.
محقّق تهراني مي گويد كه مؤلّف، از اين حاشيه در كتاب قصص العلماء خود نام برده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 144) اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا محمّد هم فهرست نموده است.
409. هداية الدراية في أصحاب الإجماع.
الذريعة، ج 25، ص 175 (ش 119) .
مؤلّف، مبحث «اصحاب اجماع» را مورد بحث و بررسي قرار داده است و بر همين اساس، شرحي بر اين كلام كشّي كه مي گويد: «أجمعت العصابة علي تصحيح ما يصّح عنهم...»، آورده است.
مؤلّف، نام اين كتاب را در قصص العلماء، جزو فهرست آثار خود آورده است.
عاملي حناوي، محمّد بن علي عزّالدين (م 1303 ق) .
410. ضوء المشكاة الكاشف عن وجوه الرواية والرواة.
الذريعة، ج 15، ص 121 (ش 518) .
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 327) مي گويد كه كاشف الغطا در الحصون المنيعة از اين كتاب نقل قول دارد. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 146) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد بن علي بن محمّد الحناوي هم فهرست نموده است.
قمي، سيّد جواد بن عليرضا (م 1303 ق) .
411. رجال السيد جواد القمي.
الذريعة، ج 10، ص 108 (ش 225) .
محقّق تهراني در نقباء البشر (ج 1، ص 337) نام اين كتاب را در شرح حال اين مؤلّف، آورده است.
طفيلي، عبد الرضا (زنده 1305ق) .
412. جلاء الأبصار في شرح الاستبصار، تصحيح و تعليق: محمّد طفيلي، نجف: مطبعة النعمان، 1391ق، 6 ج.
اين كتاب، در شرح روايات الاستبصار شيخ طوسي تأليف شده است. در مقدمه نوشته شده بر اين كتاب آمده است كه مؤلّف تا آخر «كتاب الصوم» از الاستبصار را شرح نموده و در ادامه، الشرائع محقّق حلّي را شرح نموده است.
از جلدهاي تحقيق شده بر اين كتاب، تنها پنج جلد چاپ شده است كه مشتمل بر شرح 1324 روايت از جلد اوّل كتاب الاستبصار (تا باب «كراهية النوم بعد صلاة الغداة») است.
متن كتاب، مشتمل بر شرح مبسوط اسناد در روايات است و در مورد متن احاديث، عمدتاً به بيان آن (بدون شرح) اكتفا شده است. در شرح اسناد شرح حال يك يكِ راويان، با بيان و بررسي اقوال علماي رجال به منظور تبيين موثّق يا غير موثّق بودن آنها آورده شده است و سپس، بحث در دلالت مباحث ذكر شده، مطرح شده و در نهايت، با بيان نوع سند، نتيجه گيري شارح آورده شده است.
در ضمن شرح اسناد، مؤلّف بنابر مقتضاي سند مورد بحث، مباحث مختلفي را مطرح مي نمايد كه عبارت اند از: بيان مفهوم تعبيرهاي موجود در كتاب هاي رجالي (مانند تعبير «من لم يروا») ، بيان طبقه راويان، تمييز مشتركات، تصحيفات، ذكر مباني رجالي ديگران (مانند ذكر مبناي علّامه مجلسي در الوجيزة در مورد اين مطلب كه شيخِ اجازه بودن، مبناي صحّت روايت است، اگر چه نام آن راوي در كتب رجال نيامده باشد) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 13، ص 84، ش 270) اين كتاب را با عنوان شرح الاستبصار فهرست نموده است.
كَني، ملا علي (1220 - 1306 ق) .
413. توضيح المقال في علم الرجال، تحقيق: محمّد حسين مولوي، قم، دار الحديث، 1379ش/ 1421ق، 344ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه، سه باب و يك خاتمه است. مقدمه كتاب، در بر دارنده بيان موضوع و فايده علم رجال، به همراه بيان شبهات و ادلّه اخباري ها بر عدم نياز به علم رجال، و جواب بر هر يك از اين شبهات است.
متن كتاب، شامل سه باب است و در هر يك از اين ابواب، در فصل هاي مختلف، مباحثي مطرح شده است.
ابواب سه گانه اين كتاب عبارت اند از:
باب اوّل، در چگونگي علم به ذات رجال اسناد حديث كه در اين باب، اين فصل ها مطرح شده اند:
كيفيت رجوع به علم رجال؛
اسباب تمييز مشتركات؛
ديدگاه علماي رجال در بيان اسباب تمييز در اشتراك لفظي، خطّي و كتبي؛
بيان مفهوم «عدّة» نزد مرحوم كليني؛
بررسي اصطلاحات الوافي و رموز بحار الأنوار.
باب دوم، در بيان تمييز راوياني است كه بين علماي رجال مورد اختلاف اند كه عبارت اند از: محمّد بن اسماعيل، ابو بصير و عمر بن يزيد.
باب سوم، روش هايي كه مشخّص كننده صفات و احوال راويان حديث اند، بررسي شده كه عبارت اند از:
بررسي و بيان الفاظ و كلمات استعمال شده در مدح مطلق؛
بررسي و بيان الفاظ استعمال شده در ذم؛
بيان الفاظي كه نه افاده مدح و نه افاده ذم مي نمايند؛
تعارض جرح و تعديل.
خاتمه كتاب، مشتمل بر بيان اقسام حديث و بررسي شرح حال بعضي مشايخ است.
در الذريعة (ج 4، ص 498) آمده كه اين كتاب دو مرتبه با عنوان رجال شيخ أبو علي چاپ شده كه مصنّف در چاپ اوّل، فهرست و شرح حال شصت نفر از مشايخ رجال عصر خويش، از جمله شرح حال خود را آورده است و در چاپ دوم به تاريخ 1302 ق، مصنّف، مستدركِ مرحوم نوري را كه مشتمل بر شرح حال شصت نفر از مشايخ بوده، به خاتمه كتاب خود اضافه نموده كه با مجموع فهرست مشايخ در چاپ اوّل كتاب، تعداد مشايخ ذكر شده را به 120 نفر رسانيده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 159) ، اين تكمله را بر توضيح المقال ملّا علي كني (1220 - 1306ق) با عنوان تعليقة علي توضيح المقال، فهرست نموده است.
همچنين محقّق تهراني اشاره مي كند كه در كتاب مصفّي المقال خود، اين تعداد از شرح حال را به بيش از ششصد مورد رسانيده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 137) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد علي فهرست نموده است.
خوئيني قزويني، احمد بن مصطفي (م 1307 ق) .
414. مرآة المراد في تحقيق شبهات رجال الإسناد.
التراث العربي، ج 5، ص 37.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه، سه «مرآة» و خاتمه است.
در مقدمه كتاب، طي سيزده فصل، قواعد كلّي علم رجال، مطرح شده است.
متن كتاب در سه «مرآة» تنظيم شده است كه عبارت اند از: مصطلحات رجالي؛ تفصيل شرح حال جماعتي از راويان حديث كه محلّ اختلاف اند؛
آنچه فقيه در استنباط نياز دارد.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
شيخ الإسلام تبريزي، محمود (م 1310 ق) .
415. كتاب في علم الدراية والرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 452.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 149) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد الميرزا محمود هم فهرست نموده است.
يزدي مشهدي، احمد بن حسن (م 1310 ق) .
416. درجات الأصحاب.
الذريعة، ج 8، ص 59 (ش 191) .
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 44) اشاره مي نمايد كه اين كتاب در علم رجال تأليف شده است.
ايشان در الذريعة (ج 10، ص 95) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي أحمد اليزدي هم فهرست نموده است.
مدرّس رضوي، محمّد علي (1239 - 1311 ق) .
417. رسالة في الدراية والرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 336.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان اشاره مي نمايد كه اين نسخه، مختصر و ناقص بوده است.
از جمله مباحث اين كتاب، بحث از وجه نياز به علم رجال است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 136، ش 258) ، اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا محمّد علي هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
اصفهاني، محمّد جواد (م 1312 ق) .
418. تلخيص خلاصة العلّامة.
الذريعة، ج 10، ص 107.
اين كتاب در تلخيص خلاصة الأقوال علّامه حلّي نوشته شده است.
مرحوم احمد بيان اصفهاني در خلد برين (ج 1، ص 135) از اين كتاب نام برده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 107) اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد جواد الاصفهاني فهرست نموده است.
تستري (/ شوشتري) ، عبد الرحيم بن محمّد علي (1226 - 1313 ق) .
419. منظومة في الرجال.
الذريعة، ج 23، ص 108 (ش 8233) .
اين منظومه در آخر منظومه اصولي اين مؤلّف به نام نتيجة الأنظار آورده شده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 1، ص 474،ش 2360) ، اين كتاب را با عنوان أرجوزة في الرجال و نيز با عنوان رجال الشيخ عبد الرحيم (ج 10، ص 125) فهرست نموده است.
جابلقي بروجردي، سيّد علي اصغر (م 1313 ق) .
420. طرائف (/ ظرائف) المقال في معرفة طبقات الرواة، تحقيق: سيّد مهدي رجايي، قم: مكتبة آية اللَّه العظمي المرعشي النجفي العامة، 1410 ق، 2 ج، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مقدمه محقّق، مقدمه مؤلّف، باب هاي دهگانه و خاتمه است.
مقدمه مؤلّف در تعريف علم رجال و درايه، بيان رموز كتاب و بررسي ويژگي هاي آن است.
متن كتاب در بيان طبقات رجال حديث است كه مشتمل بر 31 طبقه اند، به اين ترتيب كه مؤلّف در طبقه اوّل، رجال زمان حيات خود را معرّفي كرده و سپس به ترتيب، رجال طبقه هاي بعدي تا طبقه سي و يكم (كه شامل صحابيان رسول خداست) را ذكر كرده است. اين مجموعه در باب اوّل كتاب آمده است.
در نُه باب ديگر، عناوين زير مورد بحث واقع شده اند:
باب دوم و سوم، در القاب رجال؛
باب چهارم، ذكر اسامي، القاب، كنيه و حالات معصومان عليهم السلام؛
باب پنجم، مذاهب و فرقه هاي بعد از پيامبرصلي الله عليه وآله؛
باب ششم، اقسام حديث نزد متأخرّان؛
باب هفتم، اسباب مدح و ذم؛
باب هشتم، سبب اختلاف مذاهب؛
باب نهم، بيان دوازده فايده رجالي؛
باب دهم، بيان حالات مفصّل بعضي از صحابيان و بزرگان علم رجال.@#@
خاتمه كتاب، مشتمل بر چند «امر» است:
امر اوّل، معرّفي بسياري از مشايخ علم رجال؛
امر دوم، طُرُق و مشايخ مؤلّف كتاب به كتاب هاي حديثي و...؛
امر سوم، مختصري از زندگي نامه مؤلّف كتاب.
مقدمه مرحوم آية اللَّه سيّد شهاب الدين مرعشي نجفي رحمه الله در شرح حال مؤلّف كتاب، با عنوان «الظرائف في ترجمة صاحب الطرائف»، در اوّل كتاب آورده شده است.
مقدمه محقّق در بيان جايگاه علم به طبقات در علم رجال و معرّفي كتاب است.
شايان ذكر است كه اين كتاب با عنوان ظرائف المقال في معرفة طبقات الرجال به چاپ رسيده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 15، ص 149، ش 983) ، اين كتاب را با عنوان طبقات الرجال و نيز با عنوان رجال السيّد علي أصغر (ج 10، ص 137) فهرست نموده است.
يزدي زَواري، سيّد جمال الدين محمّد (م 1313 ق) .
421. لطائف الأقوال في معرفة الرجال.
الذريعة، ج 18، ص 313 (ش 262) .
مصنّف، نام اين كتاب را در فهرست آثار خود، در آخر كتاب الأوائل آورده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 114) اظهار داشته كه اين كتاب به چاپ رسيده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 105) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد جمال الدين محمّد هم فهرست نموده است.
شروقي، علي (1237 - 1314 ق) .
422. كتاب في الرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 323.
محقّق تهراني به نسخه اي از اين كتاب، نشاني داده است.
لنكراني، محمّد ابراهيم (م 1314 ق) .
423. رسالة في الدراية والرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 10.
مرحوم محمّد كوفي در الشجرة الطيبة، اين كتاب را در فهرست آثار اين مؤلّف آورده است.
بحراني قطيفي، احمد بن صالح (1251 - 1315 ق) .
424. حاشية علي رجال النجاشي.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 50.
425. حاشية علي منهج المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 225 (ش 1264) .
اين حاشيه بر كتاب منهج المقال مشهور به الرجال الكبير ميرزا محمّد استر آبادي (م 1028 ق) آورده شده است.
مرحوم سليمان بلادي بحراني (م 1340 ق) در أنوار البدرين، متذكّر اين حاشيه شده است.
426. زاد المجتهدين في شرح بلغة المحدّثين، تحقيق: ضياء بدر آل سنبل، 1414 ق، 2 ج.
اين شرح بر كتاب بلغة المحدّثين سليمان ماحوزي (م 1121 ق) آورده شده است. از آن جا كه بلغة المحدّثين به صورت مختصر و مجمل به توثيق يا مدح راويان پرداخته است، اين شرح به صورتي مفصّل، حالات و خصوصيات رجال مذكور را بيان داشته است؛ ليكن مؤلّف، موفّق نشده است به شرح حال راويان، بيشتر از آنهايي كه نامشان با حرف همزه آغاز شده، بپردازد.
در اين شرح، مؤلّف به نكات ذيل توجّه داشته است: ايشان علاوه بر نقل مطالب كتاب بلغة المحدّثين، اقوال و جملات علماي علم رجال متقدّم و متأخّر را ذكر مي نمايد و در مورد بعضي از اقوال، توضيحاتي را بيان كرده است.
در اكثر شرح حال ها، ضبط اسامي و تمييز مشتركات بيان شده اند و در مواردي، به حسب مناسبت آن شرح حال، فوايد رجالي بيان شده است.
محقّق كتاب، فهرستي از اين فوايد را در آخر كتاب، بيان داشته است.
مقدمه محقّق، شامل بررسي ويژگي هاي كتاب، شرح مختصر احوال بعضي از بزرگان علم رجال و زندگي نامه مؤلّف است.
در آخر مقدّمه، محقّق، متن رساله الحق الواضح في أحوال العبد الصالح علي بن حسن بلادي قطيفي فيرحي را در شرح حال احمد بن صالح بحراني، با تحقيق ضياء بدر آل سنبل، آورده است.
شريعتمدار استر آبادي، علي بن محمّد جعفر (م 1315 ق) .
427. رموز الأقوال و كنوز بروز أحوال الرجال.
الذريعة، ج 11، ص 251 (ش 1537) .
اين كتاب، مشتمل بر شرح حال رجال مؤلّف و راوي است و به جهت اختصار در لفظ، رمزهايي براي كتاب هايي كه مطالب از آنها اتّخاذ شده و رموزي براي اسامي مؤلّفان، به كار گرفته شده است. اين رموز، بيشتر در الرجال الكبير به كار رفته است. مؤلّف در كتاب غاية الآمال خود، از اين كتاب نام مي برد.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 134) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ علي هم فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
428. غاية الآمال في استعلام أحوال الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 5 (ش 21) .
اين كتاب، شرح و تكمله اي بر كتاب منتهي المقال، معروف به رجال أبي علي ابو علي محمّد بن اسماعيل حايري (م 1216 ق) است.
متن كتاب، مشتمل بر شرح حال رجال در ذيل سه عنوان «اصل»، «فصل» و «وصل» است. قسمت اصل، مشتمل بر كلام ابو علي حايري است. قسمت فصل، مشتمل بر سخنان علماي ديگر در مورد شخصيت مورد بحث است و قسمت وصل، در بردارنده ديدگاه مصنّف كتاب است.
مصنّف در كتاب، شرح حال و فهرستي از تأليفات خود بيان كرده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 13، ص 282) از اين كتاب با عنوان شرح رجال أبي علي نيز نام برده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
429. مبدأ الآمال.
الذريعة، ج 19، ص 48 (ش 253) .
اين كتاب، مشتمل بر بيان و شرح قواعدي در علم حديث، علم درايه و علم رجال است و در چهار مقدّمه و سه «كتاب» با اين عناوين تنظيم شده است:
مقدمه اوّل، در تعريف علم رجال؛
مقدمه دوم، شامل اسامي كتاب هاي رجالي؛
مقدّمه سوم، در شرح حال مؤلّف؛
مقدمه چهارم، شامل مشايخ رجال و مؤلّفان كتاب هاي رجالي.
متن اين اثر هم شامل مطالب زير است:
كتاب اوّل، در علم رجال؛
كتاب دوم، در علم درايه؛
كتاب سوم، در علم حديث.
سيد احمد حسيني در التراث العربي (ج 4، ص 428) ، اين كتاب را با عنوان مبدأ الآمال في قواعد الحديث والدراية والرجال، فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
430. المبدأ والمآل.
الذريعة، ج 19، ص 48 (ش 256) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي راويان حديث است كه بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند. مؤلّف، اين معجم را از كتاب هاي رجالي و حديثي، خصوصاً از نقد الرجال سيّد مير مصطفي تفرشي (م 1044 ق) تهيه نموده و ضبط اسامي و نسب هاي مشكل را به آنها اضافه نموده است.
مؤلّف همچنين در ذيل عنوان «فصل»، شرح حال علماي مشهور را بيان داشته است و در نهايت، پنج فايده رجالي را مورد بحث قرار داده است.
سيد احمد حسيني در التراث العربي (ج 4، ص 429) ، اين كتاب را با عنوان المبدأ والمآل في توسط شرح أحوال الرجال، فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
431. الموضحة.
الذريعة، ج 23، ص 268 (ش 8921) .
مؤلّف، اين كتاب را در تصحيح اكثر اسناد تهذيب الأحكام و الاستبصار و برخي كتاب هاي ديگر، تأليف كرده است.
432. منتخب الأقوال في إجمال أحوال الرجال.
الذريعة، ج 22، ص 375 (ش 7515) .
مؤلّف، اسامي چهار كتاب اخير را در كتاب غاية الآمال خود، بيان داشته است.
شهرستاني حايري، محمّد حسين (م 1315 ق) .
433. رسالة الدراية والرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 156.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
كلباسي اصفهاني، ابو المعالي (1247 - 1315 ق) .
434. الرسائل الرجالية، تحقيق: محمّد حسين درايتي، قم: دار الحديث، 1422ق/ 1380ش، 4 ج، اوّل.
مرحوم ابو المعالي كلباسي، رساله هاي بسياري در علم رجال تأليف نموده كه مجموعه اين رساله ها در كتابي با عنوان الرسائل الرجالية به چاپ رسيده است. فهرست اسامي اين رساله ها به ترتيب عبارت اند از:
1 - رسالة في ثقة؛
2 - رسالة في جواز الاكتفاء في تصحيح الحديث بتصحيح الغير و عدمه؛
3 - رسالة في تزكية الرواة من أهل الرجال؛
4 - رسالة في أصحاب الإجماع؛
5 - رسالة في النجاشي؛
6 - رسالة في ابن الغضائري؛
7 - رسالة في الشيخ البهائي؛
8 - رسالة في المحقّق الخوانساري؛
9 - رسالة في الصحيفة السجاديّة؛
10 - رسالة في التفسير المنسوب إلي الإمام العسكري؛
11 - رسالة في أبي بكر الحضرمي؛
12 - رسالة في أبي داوود؛
13 - رسالة في أحمد بن محمّد؛
14 - رسالة في حسين بن محمّد؛
15 - رسالة في حفص بن غياث و سليمان بن داوود و قاسم بن محمّد؛
16 - رسالة في حمّاد بن عثمان؛
17 - رسالة في عبد اللَّه بن محمّد؛
18 - رسالة في علي بن حكم؛
19 - رسالة في علي بن سندي؛
20 - رسالة في علي بن محمّد؛
21 - رسالة في محمّد بن أبي عبد اللَّه؛
22 - رسالة في محمّد بن أبي عمير؛
23 - رسالة في محمّد بن الحسن؛
24 - رسالة في محمّد بن زياد؛
25 - رسالة في محمّد بن سنان؛
26 - رسالة في محمّد بن الفضيل؛
27 - رسالة في محمّد بن قيس؛
28 - رسالة في معاوية بن شريح؛
29 - رسالة في لزوم نقد المشيخة.
مؤلّف در هر يك از اين رساله ها، به طور مبسوط در مورد عنوان رساله، مطالبي را مورد بحث و تحقيق قرار داده است.
مقدمه محقّق، شامل دو فصل و يك خاتمه است. در فصل اوّل، شرح حال مصنّف، و در فصل دوم، طريق مصنّف در تأليف اين رساله ها به صورت مختصر، و در خاتمه، روش تحقيق در اين كتاب، مورد بحث واقع شده است.
در جلد چهارم، فهارس مختلف مجموعه رسايل، ارائه شده است.@#@
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 246، ش 789) اين كتاب را با عنوان الرسائل الرجالية و با عنوان هاي رجال الشيخ الميرزا أبي المعالي (ج 10، ص 93، ش 180) و الفوائد الرجالية (ج 16، ص 337، ش 1562) هم فهرست نموده است. شايان ذكر است كه ايشان بسياري از اين رساله را به طور مستقل، فهرست كرده و عنوان مستقل داده است.
كلانتري نوري، ابوالفضل (1273 - 1316 ق) .
435. حاشية علي رجال النجاشي.
الذريعة، ج 6، ص 88 (ش 458) .
محقّق تهراني، نسخه هاي از اين حاشيه را مشاهده كرده و نشاني داده است.
436. الدرّ الفتيق.
الذريعة، ج 8، ص 67 (ش 234) .
محقّق تهراني در ذيل عنوان اين كتاب اشاره كرده است كه اين كتاب در علم رجال نوشته شده و نسخه آن را نزد فرزند مؤلّف، مشاهده نموده است.
ايشان در الذريعة (ج 10، ص 93) اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا أبي الفضل الطهراني فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
437. رسالة في أصحاب الإجماع.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 34.
مرعشي تبريزي، شرف الدين علي بن محمّد (م 1316 ق) .
438. تعليقة علي رجال الكبير.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 312.
اين تعليقه بر كتاب منهج المقال في علم الرجال، مشهور به رجال الكبير ميرزا محمّد استر آبادي تأليف شده است.
439. حاشية علي منتهي المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 223، ش 1248.
اين حاشيه، بر كتاب منتهي المقال محمّد بن اسماعيل مازندراني نوشته شده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 212) ، از اين حاشيه با عنوان تعليقة علي رجال أبي علي هم نام برده است.
چهار سوقي، سيّد ميرزا محمّد هاشم (1235 - 1318 ق) .
440. شرح مشيخة الفقيه.
الذريعة، ج 14، ص 68، ش 1772.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين شرح را در كتاب هاي سيّد محمّد يزدي طباطبايي مشاهده كرده و فهرست نموده است.
441. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 339 (ش 1575) .
محقّق تهراني مي گويد كه مؤلّف از اين كتاب در اجازه خود براي شيخ الشريعه، نام برده است. ايشان در الذريعة (ج 20، ص 41 و ج 21، ص 223) ، اين كتاب را با عناوين مجمع الفوائد و مخزن الفرائد و معدن الفوائد، فهرست كرده است. نيز در مصفّي المقال (ص 491) اشاره كرده كه اين دو عنوان از اسامي ديگر الفوائد الرجاليةاند.
ايشان در الذريعة (ج 10، ص 158) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد محمّد هاشم الچهار سوقي هم فهرست نموده است.
442. رسالة في أحوال أبي بصير. (1)
ابو بصير، از كنيه هاي مشتركي است كه جمعي از راويان به آن شناخته شده اند. از دير زمان، در تعيين مراد از ابو بصيرِ در اسناد روايات، اختلاف بوده است. مؤلّف اين رساله نيز تمييز اين كنيه مشترك را مورد توجّه قرار داده و اشخاصي را كه به اين كنيه شناخته شده اند، معرّفي كرده و از توثيق و تضعيف آنها بحث كرده است.
وي با بررسي اسناد روايات، در نهايت به اين نكته مي رسد كه ابو بصير به صورتِ مطلق و بدون هيچ قرينه اي، به ابو بصير ليث بن بختري مرادي و يحيي بن ابي القاسم اطلاق شده است و هر دو نفر، موثّق و مورد اعتمادند.
بر اين اساس، رواياتي كه در اسناد آنها نام ابو بصير ديده مي شود، از جهت راوي مورد اشكال نيستند. مؤلّف به تفصيل، اسناد روايات و كتب رجالي و همچنين اقوال رجاليان را در اين موضوع، مطرح كرده و بدانها استناد كرده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 148، ش 723) ، اين رساله را با عنوان ترجمة أبي بصير فهرست نموده و متذكّر شده است كه اين رساله، در ضمن مجموعه رسائل اين مؤلّف با عنوان معدن الفوائد، به چاپ رسيده است.
محقّق تهراني آورده است كه اين رساله، در ضمن مجموعه رسايل اين مؤلّف با عنوان «معدن الفوائد»، به چاپ رسيده است.
شريعتمدار استر آبادي، محمّد حسن (1249 - 1318 ق) .
443. مجموعة الفوائد المتفرقة.
الذريعة، ج 20، ص 95 (ش 2072) .
مؤلّف، مباحثي را در مورد اصحاب اجماع، در اين كتاب مورد بحث قرار داده است.
444. مظاهر الآثار.
الذريعة، ج 21، ص 161 (ش 4424) .
اين كتاب در زمينه مطالبي از اسناد و متون اخبار ائمه معصوم عليهم السلام تأليف شده است.
كتاب، در پنج جلد تأليف شده است. مقدمه جلد اوّل، مشتمل بر مطالبي در علم حديث، درايه، قواعد رجالي، شرح حال تعدادي از صحابيان و تابعيان و خلفاي اُمَوي و عبّاسي، راويان و مشايخ موثّق، علماي متأخّر و متقدّم است. همچنين اسامي فرقه هاي شيعه غير امامي و تاريخ ائمه معصوم عليهم السلام و سفراي ممدوح و مذموم آورده شده است.
جلدهاي ديگر اين كتاب، در بردارنده مباحثي چون حيات پيامبر اكرم و اميرمؤمنان، ذكر مناقب، فضايل و مصيبت هاي وارد شده بر ائمه معصوم عليهم السلام، اخبار در احوال امام حسين عليه السلام و اهل بيت ايشان و بيان مقتل امام حسين عليه السلام است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 109) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد حسن بن المولي محمّد جعفر هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
نراقي، ميرزا ابوالقاسم (م 1319 ق) .
445. شعب المقال في أحوال الرجال، تصحيح: محمّد علي نحوي، يزد: چاپ خانه گل بهار، 248ص.
اين كتاب، مشتمل بر چهار «شعبه» است. البته مؤلّف در مقدمه كتاب، آن را مشتمل بر هشت شعبه مي داند؛ امّا محقّق در مقدمه خود بر كتاب، متذكّر مي شود كه تنها چهار شعبه از آن را در اختيار دارد.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 14، ص 191، ش 2139) بيان مي كند كه آنچه از اين كتاب به چاپ رسيده، تنها شامل چهار شعبه است:
شعبه اوّل، در بيان احتياج به علم رجال، تعارض جرح و تعديل و اصطلاحات مدح و قدح؛
شعبه دوم، اسامي رجالي كه تنها به وثاقت، توصيف شده اند؛
شعبه سوم، اسامي رجالي كه در وثاقت آنها اختلاف است؛
شعبه چهارم، اسامي رجالي كه در مورد آنها مدح بدون وثاقت وارد شده است.
به دنبال ذكر اسامي در هر شعبه، تعبيرهاي دالّ بر وثاقت و مدح، بيان شده است.
اسامي موجود در هر شعبه، بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند.
مصحّح كتاب، در مقدّمه، شرح حال مختصري از مؤلّف و چگونگي دسترسي و چاپ كتاب را بيان داشته است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 93) ، اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا أبي القاسم نجم الدين النراقي هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
نوري طبرسي، ميرزا حسين (1254 - 1320 ق) .
446. تعليقة علي توضيح المقال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 159.
اين كتاب، تعليقه و مستدركي بر خاتمه كتاب توضيح المقال في علم الرجال ملّا علي كني (م 1306 ق) است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 498) مي گويد كه كتاب توضيح المقال، در دو نوبت به همراه رجال شيخ ابي علي چاپ شده است.
در چاپ اوّل، مؤلّف، فهرست و شرح حال شصت نفر از مشايخ رجال عصر خود را آورده است. مؤلّف در چاپ دوم، مستدرك مرحوم نوري را كه مشتمل بر شرح حال شصت نفر ديگر از مشايخ بوده، بر خاتمه كتاب خود، اضافه نموده است.
بنابراين، تعليقه مرحوم نوري بر توضيح المقال، به منظور كامل تر كردن فهرست و شرح حال مشايخ رجالي اي است كه در توضيح المقال آورده شده است.
447. حاشية علي منتهي المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 222، ش 1246.
اين حاشيه، توسط مؤلّف بر منتهي المقال محمّد بن اسماعيل مازندراني (م 1216 ق) نوشته شده است.
448. خاتمة مستدرك الوسائل.
منتشر شده در ضمن: مستدرك الوسائل. تحقيق: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، 1415 - 1416 ق، 9 ج.
اين كتاب، مشتمل بر دوازده فايده است كه عبارت اند از:
فهرست مصادر مستدرك الوسائل؛
شرح تفصيلي مصادر مستدرك الوسائل؛
طُرُق مصنّف به روايات؛
خصوصيات كتاب الكافي؛
شرح مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه؛
شرح مشيخه تهذيب الأحكام؛
اصحاب اجماع؛
اَمارات عام توثيق اصحاب امام صادق عليه السلام؛
اخبار حَسَن والفاظ توثيق و اَمارات وثاقت؛
راويات ثقه و ممدوح؛
ديدگاه اخباري ها در حجيّت قطع؛
جايگاه و فضيلت علم حديث.
مقدمه محقّق در معرّفي كتاب، و معرّفي تفصيلي هر يك از فوايد دوازده گانه كتاب است.
ميرزا يحيي مستوفي اصفهاني (م ق 14) ، حاشيه اي بر اين كتاب نوشته است و محقّق تهراني در الذريعة (ج 7، ص 97، ش 499) ، به آن نشاني داده است.
طه نجف، محمّد (1241 - 1323ق) .
449. إتقان المقال في أحوال الرجال. نجف: المطبعة العلوية، 1340ق، 398ص.
اين كتاب در سه بخش تنظيم شده است كه عبارت اند از: شرح حال راويان ثقه، حَسَن و ضعيف. در هر بخش، اسامي بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند.
در قسم اوّل، در توثيق راويان از شرح حال آنها و سخن ائمه معصوم عليهم السلام استفاده شده است.
در قسم دوم (حسان) ، مدح اين راويان يا از اخبار و يا از قراين تهيه شده است.
در قسم سوم (ضعفا) نيز ضعف راويان يا از رواياتي كه بر جرح و فساد مذهب آنها دلالت دارد و يا بر اساس مهمل بودن آنها آورده شده است.
مقدمه مختصر كتاب، در بردارنده ضرورت علم رجال، و بيان رموز به كار رفته در ارتباط با كتاب هاي رجالي است كه از آنها شرح حال راويان اخذ شده است.@#@
مؤلّف در هر بخش در شرح حال هر راوي، ضمن بيان اين كه در مورد اين شخصيت در هر يك از مصادر رجالي اوّليه چه مطالبي وجود دارد، به هر نوع مطلبي كه مشخّص كننده احوال راوي باشد، اشاره مي نمايد كه عبارت اند از: بيان نام كتاب راوي و ذكر طريق مؤلّف به آن كتاب، و نام، كنيه و لقب راوي به همراه تصحيف هايي كه احتمالاً در اين موارد ملاحظه شده است. همچنين مشخّص شده است كه وي از اصحاب كدام يك از ائمه معصوم عليهم السلام بوده و سخنان معصومان عليهم السلام در مورد اين شخصيت، بيان شده است.
راوي و مروي عنه هر راوي به طور محدود مشخّص شده و ادلّه اي كه بر توثيق يا حُسن و يا ضعف راوي دلالت كند، بيان شده است.
شايان ذكر است كه در وهله اوّل، نام اين كتاب أحياء الأموات من أسماء الرواة بوده است و سپس مؤلّف از اين نام عدول كرده و آن را اتقان المقال في أحوال الرجال ناميده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 122) اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد طاها نجف فهرست نموده است.
كشميري غروي، سيّد مرتضي (1268 - 1323 ق) .
450. إعلام الأعلام في الرجال.
الذريعة، ج 2، ص 237 (ش 945) .
محقّق تهراني به نسخه اي از اين كتاب، نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 150) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد مرتضي فهرست كرده است.
نقوي لكهنوي، محمّد بن هاشم (1242 - 1323 ق) .
451. مسلك الفطن النبية.
الذريعة، ج 21، ص 23 (ش 3762) .
اين كتاب، در شرح احوال سندهاي كتاب من لا يحضره الفقيه است.
محقّق تهراني اشاره مي كند كه مقدار كمي از اوّل اين كتاب را نزد فرزند مؤلّف مشاهده نموده و احتمالاًكتاب به طور كامل تأليف نشده است.
452. منتخب تلخيص المقال.
الذريعة، ج 22، ص 388 (ش 7566) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي راويان و رجال حديث است و براساس حروف الفبا تنظيم شده است و در آخر، كنيه ها و القاب آورده شده است.
در اين كتاب حاشيه هاي مصنّف بر تلخيص المقال ميرزا محمّد استر آبادي (م 1028 ق) و نيز حاشيه هاي آقا محمّد علي كرمانشاهي بر نقد الرجال سيّد مير مصطفي تفرشي (م 1044 ق) آورده شده است.
453. نظم اللئالي في علم الرجال.
الذريعة، ج 24، ص 225 (ش 1163) .
محقّق تهراني در الذريعة مي گويد كه اين كتاب، مشتمل بر مطالبي است كه كسي در كتاب هاي رجالي به آنها اشاره نكرده و جمع آوري ننموده است.
در مقدمه كتاب، تاريخ زندگي معصومان عليهم السلام و بعضي از فوايد رجالي مطرح شده است. وي نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
دُنبُلي خويي، (شهيد) ابراهيم (1247 - 1325 ق) .
454. ملخص المقال في تحقيق أحوال الرجال.
الذريعة، ج 22، ص 214 (ش 6743) .
اين كتاب در بيان احوال رجال است و تنظيم و ترتيب آن هم بر اساس احوال رجال انجام شده است.
كتاب با بيان چند فايده رجالي شروع شده است. سپس راويان، بر چهار گروه تقسيم شده اند و در هر گروه، راويان مختص به آن مورد، فهرست شده اند و شرح حال آنها بيان شده است كه اين گروه ها عبارت اند از: ثقات، حِسان، موثّقان، ضعفا، مجاهيل، و اشخاصي كه رتبه آنها به ممدوحان و مذمومان مي رسد. در نهايت، كتاب با بيان كنيه ها و القاب، به اتمام رسيده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 82) ، اين كتاب را با عنوان كتاب الرجال فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
طارمي زنجاني، جواد (1263 - 1325 ق) .
455. مشكل الرجال في منتهي المقال.
الذريعة، ج 21، ص 65 (ش 3974) .
محمّد حسن زنجاني، مؤلّف أنيس الطلاب، نام اين كتاب را در فهرست آثار مؤلّف آورده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 107) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ جواد طارمي هم فهرست نموده است.
مستوفي اصفهاني، ميرزا يحيي (م 1326 ق) .
456. شرح مشيخة الفقيه.
الذريعة، ج 14، ص 68 (ش 1773) .
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 160، ذيل ش 286) اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ ميرزا يحيي الاصفهاني هم فهرست نموده است.
تستري (/ شوشتري) ، محمّد باقر (م 1327 ق) .
457. تلخيص خاتمة الفوائد الغاضرية.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 89.
كتاب الفوائد الغاضرية ي محمّد علي آل كشكول (ق 13) مشتمل بر سه قسمت: مقدّمه، فوايد و خاتمه است.
مؤلّف در خاتمه كتاب، تاريخ حيات معصومان عليهم السلام را به طور مفصّل مورد بحث قرار داده است. سپس محمّد باقر شوشتري، اين خاتمه را تلخيص نموده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 89) و نيز در الذريعة (ج 16، ص 351) ، در شرح كتاب الفوائد الغاضرية به وجود اين تلخيص اشاره نموده و متذكّر شده است كه اين تلخيص را در بعضي از مجموعه هاي ايشان، مشاهده نموده است.
458. حاشية علي التعليقة البهبهانية.
الذريعة، ج 6، ص 40 (ش 191) .
اين حاشيه، بر فوايد پنجگانه رجالي مرحوم وحيد بهبهاني در ابتداي تعليقه اي كه وي بر كتاب منهج المقال محمّد استر آبادي نوشته، آورده شده است.
محقّق تهراني، نسخه اي از التعليقة البهبهانية را (كه با خطّ مرحوم باقر شوشتري نوشته شده و در آن متذكّر شده است كه فوايد پنجگانه رجالي اين تعليقه را بر شيخ خود قرائت نموده است و به همراه حاشيه خود، حاشيه خليلي را بر اين تعليقه آورده) ، مشاهده نموده است.
گفتني است كه اگر چه اين حاشيه با عنوان، حاشية علي التعليقة البهبهانية آمده است؛ امّا اين حاشيه، تنها بر مقدّمه اين تعليقه، يعني الفوائد الرجالية آورده شده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 89) ، اين حاشيه را با عنوان تعليقات علي الفوائد الرجالية، معرّفي نموده است. ايشان همچنين در الذريعة (ج 10، ص 98، ش 200) ، اين كتاب و كتاب تلخيص خاتمة الفوائد الغاضرية را با عنوان رجال المولي باقر التستري هم فهرست نموده است.
علياري تبريزي، ملّا علي (1236 - 1327 ق) .
459. بهجة الآمال في شرح زبدة المقال، بنياد فرهنگ اسلامي حاج محمّد حسين كوشانپور، 7 ج.
اين كتاب، در شرح كتاب زبدة المقال في علم الرجال سيّد حسين بن سيّد رضا بروجردي (م 1276 ق) تأليف شده است.
مؤلّف در ابتدا در دوازده فصل، به بيان كلّياتي در شناسايي مباني و شيوه هاي علم رجال و مصطلحات رجالي پرداخته است و سپس در 28 باب، به عدد و ترتيب حروف الفبا، احوال رجال حديث را مورد بررسي قرار داده است.
مرحوم سيّد شهاب الدين مرعشي نجفي (م 1369 ش) در بيان زندگي نامه ملّا علي علياري تبريزي و اجازات روايي وي و نيز در معرّفي كتاب بهجة الآمال، مقدّمه اي با عنوان غاية الآمال في ترجمة صاحب بهجة الآمال تأليف نموده كه در اوّل اين كتاب، آورده شده است.
فرزند مؤلّف، ميرزا محمّد حسن علياري، تمام جلدهاي اين كتاب و كتاب منتهي الآمال را به صورت مختصر، فهرست نموده و در كتابي با عنوان مختصر المقال، جمع آوري نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 136) ، اين كتاب را با عنوان رجال المولي علي و نيز با عنوان بهجة الآمال في شرح زبدة المقال ومنتهي الآمال في علم الرجال (ج 3، ص 159، ش 563) فهرست نموده است. مرحوم مرعشي نجفي در مقدمه بهجة الآمال - كه در هفت جلد چاپ شده است - كتاب را پنج مجلّد دانسته كه سه جلد آن شرح زبدة المقال دو جلد ديگر، منتهي الآمال در تكميل زبدة المقال است كه راويان متأخّر و مجهول را در بردارد.
امّا در نسخه چاپي اين كتاب، منتهي الآمال و شرح آن به طور كامل مشخّص نشده اند؛ اگر چه كه نام بسياري از متأخّران، همچون صاحب حدائق و غير ايشان در آن موجود است و بر اين اساس، احتمال گنجاندن منتهي الآمال در متن حاضر وجود دارد. شاهد بر اين مطلب، اتمام هاي موجود در آخر مجلّدات است كه در پايان جلد هفتم، تاريخ 1318ق، ذكر شده و در پايان منتهي الآمال و شرح آن هم همين تاريخ آمده است.
از سوي ديگر، حروف الفبا - كه مبناي ترتيب كتاب است - با توجّه به تعدّد دو كتاب، تكرار نشده است.
460. منتهي الآمال في تتميم زبدة المقال.
الذريعة، ج 23، ص 8 (ش 7826) .
مرحوم سيّد حسين بن سيّد رضا حسيني بروجردي (م 1276 ق) در كتاب خود به نام زبدة المقال (/ نخبة المقال) ، از ذكر اسامي راويان مجهول و شرح حال علماي متأخّر، اجتناب نموده است و به همين دليل، مرحوم ملّا علي علياري تبريزي در ابتدا، اين كتاب را در تكميل و تتميم آن تأليف نموده و سپس در شرح اين منظومه، كتاب منتهي الآمال في تتميم زبدة المقال را تأليف نموده است.
به منظور تكميل معرّفي اين كتاب، به مطالب ذكر شده در ذيل عنوان بهجة الآمال، تأليف همين مؤلّف، مراجعه شود.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 23، ص 91، ش 8148) اين كتاب را با عنوان منظومة في تتيم زبدة المقال فهرست نموده است.
بروجردي جالبردي، محمّد علي (م 1328 ق) .
461. عدة الخلف في عدة السلف.
الذريعة، ج 15، ص 227 (ش 1490) .
اين كتاب، منظومه اي در علم رجال است كه مشتمل بر دو باب است: باب اوّل، در بيان احوال علما و مجتهدان است كه در ده فصل تنظيم شده است، به اين ترتيب كه در فصل اوّل، بيان احوال علماي قرن سيزدهم مطرح شده و به همين ترتيب، در فصل هاي مختلف، شرح احوال علما در قرن هاي قبل مطرح شده است و در فصل دهم، علماي قرن چهارم و قبل از آن، مورد بحث قرار گرفته اند.@#@
باب اوّل، همچنين داراي يك خاتمه است كه در بردارنده شش فايده رجالي است كه عبارت اند از: مشايخ طوسي، مشايخ صدوق، مشايخ كليني، زنان راوي، كنيه ها، القاب و انساب، و در پايان، بيان احوال جمعي از علماي قرن چهاردهم است.
باب دوم اين كتاب، مشتمل بر دوازده مقاله در مورد هر يك از ائمه معصوم عليهم السلام است كه در هر مقاله، هشت فصل در مورد هر معصوم آمده و نام، لقب، نَسَب، تاريخ زندگي، ولادت، اوصاف، معجزات، اصحاب آنان كه داراي تأليف بوده اند، و اسامي ساير اصحاب آنها مورد بحث قرار گرفته است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 134) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد علي هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
حسيني، سيّد حسين (م 1332 ق) .
462. إكسير المقال في مشاهير الرجال.
الذريعة، ج 10، ص 112.
محقّق تهراني در جاي خود به نام اين كتاب اشاره ننموده؛ امّا در اين نشاني و در ذيل عنوان رجال السيد حسين و نيز در مصفّي المقال (ص 139) ، اين كتاب را با عنوان ذكر شده، فهرست نموده است.
تهراني، محمّد تقي (م 1332 ق) .
463. رسالة في دراية الحديث وقواعد علم الرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 95.
بهاري همداني، محمّد باقر (م 1333 ق) .
464. تلخيص الرسائل الرجاليّة.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 87.
اين كتاب، در تلخيص كتاب الرسائل الرجالية ي سيّد محمّد باقر شفتي (م 1260 ق) آورده شده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
465. رسالة في ترجمة أبي بصير.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 88.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
466. روح الجوامع في المهذب من الكتب الجوامع الرجالية.
الذريعة، ج 11، ص 264 (ش 1612) .
اين كتاب، تلخيصي از جوامع رجالي، مانند الرسائل الرجاليةي سيّد حجة الاسلام اصفهاني و اكثر از جامع الرواة محمّد اردبيلي است.
محقّق تهراني، نسخه هايي از اين كتاب را در كتاب خانه هاي مختلف مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 99) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد باقر الهمداني هم فهرست نموده است.
نسخه هاي خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
خاقاني نجفي، علي بن حسين (م 1334 ق) .
467. رجال الخاقاني، تحقيق: سيّد محمّد صادق آل بحرالعلوم، مقدّمه: حسن خاقاني، قم: مكتب الإعلام الإسلامي، 1404 ق، 32 + 426 + 72 ص، دوم.
چاپ شده به همراه كتاب فوائد الوحيد البهبهاني.
مقدمه مؤلّف، در ضرورت علم رجال و متن آن، شرحي بر كتاب فوائد الوحيد البهبهاني، شامل شانزده فايده رجالي زير است:
فايده اوّل، معناي عدالت؛
فايده دوم، اعتبار ظن هاي رجالي؛
فايده سوم، الفاظي كه دلالت بر عدد دارند و جاري مجراي عدد هستند، مانند: جماعة، رهط، غير واحد و...؛
فايده چهارم، وجود خبر در يكي از كتب اربعه، دليل بر حجّيت آن نيست؛
فايده پنجم، وجاده؛
فايده ششم، جرح و تعديل؛
فايده هفتم، اصحاب اجماع؛
فايده هشتم، نياز به علم رجال؛
فايده نهم، بيان چند مطلب كه علم رجال به آنها نياز دارد؛
فايده دهم، فرقه هاي منحرف؛
فايده يازدهم، راويان ممدوح و مذموم در زمان ائمه عليهم السلام و راويان ممدوح در زمان غيبت صغري؛
فايده دوازدهم، جايگاه مشايخ متقدّم در علم رجال كه نامي از آنها در كتاب هاي رجالي نيست؛
فايده سيزدهم، لزوم تأمّل در اخذ روايت هاي كتب اربعه از جهت اسناد و متن؛
فايده چهاردهم، وجه عدول شيخ طوسي در دو كتاب التهذيب و الاستبصار از سند متّضح به سندي ديگر به خاطر اعلي بودن آن سند؛
فايده پانزدهم، در مورد وقت ادا و تحمّل، و وقت اداي معتبر در حال راوي؛
فايده شانزدهم، وجه اعتناي بعضي از بزرگان به بعضي از راوياني كه به تعديل و توثيق، و يا جرح و تضعيف آنها تصريح نشده است.
با توجّه به ذكر فوايد پنجگانه اي كه از تعليقه يا فوائد الوحيد البهبهاني در اين كتاب آورده شده است، اين كتاب در مجموع، مشتمل بر 21 فايده رجالي است.
كتاب، داراي مقدمه تحقيق تفصيلي و فهرست هاي مختلف است.
صاحب الذريعة (ج 6، ص 40) ، اين كتاب را با عنوان حاشية علي التعليقة البهبهانية و با عنوان رجال الشيخ علي (ج 10، ص 134) هم فهرست نموده است.
شاه عبد العظيمي، سيّد محمّد علي (م 1334 ق) .
468. منتخب الرجال.
الذريعة، ج 22، ص 405 (ش 7634) .
اين كتاب، از دو جزء تشكيل شده، و هر جزء، مشتمل بر دو يا سه قسم در منتخب هاي مؤلّف از كتاب هاي رجالي است.
جزء اوّل كتاب، شامل منتخب هاي مؤلّف از كتاب هاي رجال الطوسي و الفهرست، و جزء دوم، شامل منتخب هاي مؤلّف از كتاب هاي رجال الكشّي، رجال النجاشي و خلاصة الأقوال است.
محقّق تهراني متذكّر شده كه اين كتاب به چاپ رسيده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 137) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد محمّد علي هم فهرست نموده است.
مدّرسي چهاردهي نجفي، ميرزا محمّد علي (م 1334 ق) .
469. حاشية علي منهج المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 226 (ش 1267) .
اين حاشيه بر كتاب منهج المقال محمّد استر آبادي آورده شده است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين حاشيه را مشاهده كرده و نشاني داده است.
گنجي، سيّد محمّد باقر (1255 - 1335 ق) .
470. تبيان المقال في علم الرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 89.
محقّق تهراني متذكّر شده كه اين مؤلّف، در اوّل كتاب مرقات الإيقان، نام اين كتاب را در فهرست آثار خود آورده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 98) اين كتاب را با عنوان رجال السيد محمّد باقر فهرست نموده است.
وي در ذيل اين عنوان، مؤلّف را «كنجي» و كتاب را با عنوان بنيان المقال في الرجال آورده است.
آل كمونه، عبد الحسين (1268 - 1336 ق) .
471. منظومة في الرجال.
الذريعة، ج 23، ص 108 (ش 8232) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 1، ص 474، ش 2359) ، اين كتاب را با عنوان أرجوزة في الرجال هم فهرست نموده است.
رضوي تبريزي، سيّد علي آقا داماد بن محمّد (م 1336 ق) .
472. كتاب في الدراية والرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 304.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
كَبّه، محمّد حسن (1269 - 1332 يا 1336 ق) .
473. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 337 (ش 1566) .
اين كتاب، مشتمل بر بيان فوايدي گوناگون در علم رجال است. مصنّف، قبل از بيان اين فوايد، اختلاف طريق مشايخ ثلاثه را در كيفيت نقل اخبار در كتاب هاي حديثي آنها مورد بحث قرار مي دهد. سپس فوايدي چند از علم رجال را مطرح مي نمايد كه بعضي از آنها عبارت اند از: شرح اكثر اصطلاحات محدّثان و علماي رجال و... .
نمازي (شيخ الشريعة اصفهاني) ، ميرزا فتح اللَّه (1266 - 1339 ق) .
474. القول الصراح في البخاري و صحيحه الجامع. تحقيق: حسين هرساوي، قم: مؤسسة الإمام الصادق عليه السلام، 1422ق، 276ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر نقدهايي از مؤلّف بر اسناد احاديث و راويان اهل سنّت است كه در «صحاح ستّه» روايت دارند.
محقّق تهراني كه از نسخه موجود به خطّ مؤلّف، استنساخ نموده است، در پايان اين استنساخ آورده است كه مؤلّف، نامي براي اين كتاب نياورده است و ايشان بر اساس موضوع كتاب، عنوان القول الصراح في نقد الصّحاح را انتخاب نموده است.
ايشان در الذريعة (ج 17، ص 211، ش 1140) ، اين كتاب را با عنوان القول الصحيح أو القول الصرّاح في حول الصحّاح و نيز با عنوان رجال شيخ الشريعة (ج 10، ص 119) و در مصفّي المقال (ص 193) با نام رسالة فيما يتعلّق برجال العامة فهرست نموده است.
بروجردي اصفهاني، منير الدين (1269 - 1342 ق) .
475. تراجم جمع من الرواة.
الذريعة، ج 4، ص 58 (ش 235) .
اين مجموعه، مشتمل بر شرح حال عدّه اي از راويان حديث است و به طور مستقل براي هر راوي، رساله اي نوشته شده است.
محقّق تهراني، به نسخه اي از اين كتاب، نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 247، ش 790) ، اين كتاب را با عنوان الرسائل الرجالية هم فهرست نموده است.
476. منظومة في أصحاب الإجماع.
الذريعة، ج 23، ص 76 (ش 8077) .
477. منظومة في الرجال.
الذريعة، ج 23، ص 109 (ش 8235) .
محقّق تهراني گفته است كه اين دو كتاب اخير را مرحوم سيّد شهاب الدين به ايشان معرّفي كرده است. ايشان همچنين اين دو كتاب را در الذريعة (ج 10، ص 151) با عنوان رجال الشيخ آقا منير هم فهرست نموده است.
زنجاني نجفي، محمّد باقر (م 1341 ق) .
478. رسالة في وجه الحاجة إلي علم الرجال و بيان أصحاب الإجماع.
الذريعة، ج 11، ص 169 (ش 1055) .
محقّق تهراني متذكّر شده كه اين رساله، جزئي از مجموعه تقريراتي است كه مؤلّف، اقدام بر تأليف آنها نموده است.
ايشان، نسخه اي از اين رساله را در ضمن اين مجموعه مشاهده كرده و نشاني داده است. همچنين در الذريعة (ج 10، ص 98، ش 202) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد باقر الزنجاني هم فهرست نموده است.
محلّاتي، اسماعيل (م 1343 ق) .
479. الدرر اللوامع الغروية في الرجال.
الذريعة، ج 8، ص 134 (ش 498) .
اين كتاب، مشتمل بر بيان فوايدي چند در علم فقه، اصول و رجال است.@#@
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده نموده است.
يزدي، ابو الحسن بن حسين (م بين 1237 - 1344) .
480. رجال المولي أبي الحسن
الذريعة، ج 10، ص 91 (ش 172) .
بار فروشي مازندراني، محمّد حسن (م 1345 ق) .
481. نتيجة المقال في علم الرجال، 284 ص، سنگي.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه و شش باب است.
مقدمه كتاب در تعريف علم رجال، موضوع آن و احتياج به علم رجال است.
مباحث باب هاي كتاب عبارت اند از:
باب اوّل، كيفيت اعتبار قول علماي علم رجال؛
باب دوم، كيفيت رجوع به كتاب هاي رجالي و اخذ سندهاي اخباري كه از معصومان عليهم السلام صادر شده اند، تمييز مشتركات، و مشيخه شيخ طوسي و شيخ صدوق، به همراه بررسي تعليقه هاي موجود در كتاب الكافي؛
باب سوم، اسباب مدح و ذم؛
باب چهارم، «عدة» در كلام كليني؛
باب پنجم، اصحاب اجماع؛
باب ششم، راوياني كه علماي رجال در مورد آنها دچار تشتّت آرا هستند.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 110) اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد حسن هم فهرست نموده است.
حسيني كمال استر آبادي، محمّد رضا (م 1346 ق) .
482. نهاية الآمال لطالبي معرفة الرجال.
الذريعة، ج 24، ص 393 (ش 2107) .
اين كتاب، منظومه اي مشتمل بر هشتصد بيت در رجال است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در الذريعة (ج 1، ص 473، ش 2358) ، اين كتاب را با عنوان أرجوزة في الرجال و نيز با عنوان رجال السيد محمّد رضا (ج 10، ص 116) هم فهرست نموده است.
خوانساري، سيّد ابو تراب (1271 - 1346 ق) .
483. ترجمة أبي بصير و إسحاق بن عمار.
الذريعة، ج 4، ص 148 (ش 725) .
484. حاشية علي منتهي المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 222 (ش 1244) .
اين حاشيه، بر كتاب منتهي المقال ابو علي محمّد بن اسماعيل مازندراني (م 1216ق) نوشته شده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 24) ، اين حاشيه را با عنوان الحواشي علي رجال أبي علي هم فهرست نموده است.
485. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 336 (ش 1560) .
اين كتاب، مشتمل بر حدود پانصد فايده رجالي است.
محقّق تهراني، در الذريعة (ج 10، ص 91، ذيل ش 171) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد أبي تراب الخوانساري هم فهرست نموده است.
سبزواري، آقا عبد الحكيم (زنده در 1343 ق) .
486. تقريرات سيّد أبي تراب الخوانساري في الرجال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 223.
تبريزي شيرازي، ميرزا لطفعلي بن محمّد كاظم (1268 - 1350 ق) .
487. مستدرك خلاصة الرجال.
الذريعة، ج 21، ص 4 (ش 3676) .
اين مستدرك، در تكميل كتاب خلاصة الأقوال علّامه حلّي آورده شده است. مؤلّف در آخر نسخه اي از اين كتاب، اسامي تعدادي از رجال غير مذكور در اين كتاب را فهرست نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 121) ، اين كتاب را با عنوان رجال صدر الأفاضل و نيز با عنوان رجال الميرزا لطفعلي (ج 10، ص 142) فهرست نموده است.
مامقاني، عبد اللَّه (1287 - 1351 ق) .
488. تنقيح المقال في أحوال الرجال، تهران: انتشارات جهان، 3 ج، سنگي.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه، متن و خاتمه است.
مقدّمه، شامل فوايد رجالي در چهار مقام است كه عبارت اند از: تعريف علم رجال، موضوع آن، و نياز به علم رجال. مقام چهارم كتاب، در بردارنده سي فايده رجالي است كه عبارت اند از:
1 - كيفيت رجوع به كتب رجالي؛
2 - تاريخ حيات معصومان عليهم السلام؛
3 - بيان رموز موجود در كتب رجالي؛
4 - عدم لزوم بيان توثيق در حقّ مشايخ ثلاثه و مشايخ اجازه؛
5 - بررسي اصطلاحات «يعرف حديثه» و «ينكر حديثه»؛
6 - عدم اعتبار تضعيف رجال در كتب فقهي؛
7 - روايات فتحيه و واقفيه؛
8 - تنافي موجود در كتاب رجال الطوسي در ذكر بعضي اسامي اصحاب يكي از ائمه عليهم السلام و باب «من لم يروا عنهم»؛
9 - تنافي موجود در كتاب رجال الطوسي در ذكر بعضي اسامي اصحاب يكي از ائمه عليهم السلام با امام ديگر؛
10 - ضبط اسامي و القاب، جهت رفع اشتباه؛
11 - اسامي بعضي اصحاب كه جرح و تعديل در مورد آنها وارد شده است؛
12 - بررسي مفهوم بعضي از تعابير موجود در كتب رجالي؛
13 - عدم جواز اعتماد بر تصحيح غير؛
14 - تاريخ تقسيم چهارگانه حديث؛
15 - تمييز مشتركات؛
16 - توحيد مختلفات؛
17 - بررسي احوال رجال حديث از كتب تاريخ و سير عامّه؛
18 - توصيف شخص خُبره در احوال رجال حديث، شهادت به وثاقت اين خُبره بر راوي است؛
19 - مراد از تعبير «ثقه» و دلالت سكوت نجاشي و شيخ طوسي از ذكر مذهب امامي؛
20 - حجّيت خبر موثّق و عدم اجتماع فساد عقيده با عدالت؛
21 - جرح و تعديل؛
22 - توثيقات شيخ مفيد؛
23 - سقط و ارسال؛
24 - امارات وثاقت؛
25 - غُلات و واقفه؛
26 - عدالت و حسن؛
27 - خروج با شمشير اولاد ائمه عليهم السلام علي الاطلاق، دالّ بر فسق نيست؛
28 - توصيف معصومان عليهم السلام دالّ بر عدالت نيست؛
29 - بررسي اخباري كه دلالت بر عدالت راوي مي نمايند؛
30 - ذكر بعضي فوايد رجالي مختصر و متفرّق.
متن كتاب، شامل چهار فصل است كه عبارت اند از:
فصل اوّل: اسامي رجال، فصل دوم: كنيه ها، فصل سوم: لقب ها، فصل چهارم: اسامي زنان راوي.
در تمام فصل هاي كتاب، شرح حال راويان از كتاب هاي مختلف رجالي با ذكر نام مصدر مورد مراجعه، مشخّص شده است.
شايان ذكر است كه مؤلّف از راويان مهمل و مجهول با عنوان مجهول ياد كرده است.
خاتمه كتاب، شامل ده فايده رجالي زير است:
1 - بررسي روش كليني در الكافي، و «عدّة» در الكافي؛
2 - بررسي روش شيخ طوسي و طريق ايشان، مشايخ و شاگردان ايشان، و مراد از «عدّة» در كتاب هاي ايشان؛
3 و 4 - بررسي روش شيخ صدوق و بيان طريق و مشايخ ايشان؛
5 - رجال شيخ مفيد؛
6 - مشايخ نجاشي؛
7 - مراد از «محمّد بن اسماعيل عن فضل بن شاذان»؛
8 - مراد از «علي بن محمّد» در اسناد الكافي؛
9 - فوايد متفرّقه موجود در كلمات بزرگان؛
10 - فهرست اسامي، لقب ها و كنيه ها در كتاب.
در جلد سوم، پس از اتمام «خاتمه» كتاب، مؤلّف در 137 صفحه اين مطالب را آورده است: از صفحه يك تا بيست تمام طُرُق شيخ طوسي را بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم و ارائه نموده است. از صفحه 20 تا 123، فهرست موضوعات و متن كتاب مقباس الهداية في علم الدراية ي همين مؤلّف آورده شده است و در پايان (ص 123 - 137) در دو باب، خانواده هاي راويان شيعه را كه با عنوان «آل» يا «ابن» در رجال بحر العلوم آمده، در ذيل عنوان المصدرين بالآل من رجال بحر العلوم قدس سره، ارائه نموده است.
محمّد تقي شوشتري (م 1415 ق) در نقد اين كتاب، قاموس الرجال را تأليف نموده است.
مؤلّف در ابتداي كتاب تنقيح المقال خود، فهرستي از اسامي راوياني كه شرح حال آنها را در كتاب آورده، تهيه نموده است و براي آن، عنوان نتائج التنقيح را برگزيده است. اين فهرست، در بردارنده شماره صفحه و شماره رديف هر يك از راويان در متن كتاب است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 24، ص 48، ش 236) ، اين فهرست را با عنوان نتيجة التنقيح و به طور مستقل، فهرست نموده است.
وي در الذريعة (ج 10، ص 127) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ عبد اللَّه معرفي كرده و نيز مقام چهارم اين كتاب را به طور مستقل و با عنوان الفوائد الرجالية (ج 16، ص 338، ش 1569) ، فهرست نموده است.
در المسلسلات في الاجازات (ج 2، ص 357) اين كتاب با عنوان تنقيح المقال في علم الرجال فهرست شده است.
دزفولي، محمّد رضا بن جواد بن محسن (م 1352 ق) .
489. ترجمة سهل (بن زياد) .
الذريعة، ج 4، ص 157 (ش 768) .
محقّق تهراني، در الذريعة (ج 10، ص 116) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ محمّد رضا فهرست نموده است.
قايني بيرجندي، محمّد باقر بن محمّد حسن (1276 - 1352 ق) .
490. رسالة في الفوائد الرجالية.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 11.
اين رساله مختصر بوده و نسخه خطّي مؤلّف، در كتاب خانه آية اللَّه مرعشي موجود است.
491. الفوائد الطوسية و الدروس الرجالية.
فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي، ج 9، ص 201 (ش 3416) .
اين كتاب، مشتمل بر فوايد حديثي و رجالي است كه از كتاب هاي مختلف، جمع آوري شده است.
492. العوائد القروية في شرح الفوائد الغروية.
فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي، ج 9، ص 192 (ش 3408) .
اين كتاب، شرحي است بر كتاب الفوائد الغروية ي سيّد ابوطالب قايني حسيني (م 1293 ق) ، كه در دو قِسم درايه و رجال، تأليف شده است.
مؤلّف در شرح خود، شرح حال جمعي از فضلاي قاين و بعضي از مشايخ خود را آورده است.
محقّق تهراني، نسخه هاي متعددي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
ايشان در كتاب مصفّي المقال (ص 30 و 88) ، اين كتاب را با عنوان الغوائد الغروية في شرح الفوائد الغروية و الغوائد القروية في شرح الفوايد الغروية، و در الذريعة (ج 10، ص 98) با عنوان رجال المولي محمّد باقر القائني و نيز با عنوان ذكر شده (ج 15، ص 354، ش 2272) هم فهرست نموده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
493. الفوائد الرجالية. (2)
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه، چند فصل و خاتمه است.@#@
متن كتاب در بردارنده 51 فايده رجالي در موضوع راويان حديث به همراه ذكر اقوال علما و بررسي ادلّه آنها مورد بحث واقع شده است.
در خاتمه كتاب، سي اشكال بر مطالب رجالي موجود در كتاب هاي علما، مطرح و بررسي شده است.
در نهايت، بعضي از رجالي كه مورد اختلاف علما هستند، مورد بحث واقع شده اند. محمّد حسين آيتي در بهارستان (ص 267) و محقّق تهراني در الذريعة (ج 20، ص 218، ش 2662) اين قسمت از كتاب را با عنوان مختلف الرجال، به طور مستقل فهرست نموده اند و محقّق تهراني اشاره نموده است كه اين كتاب، همراه الفوائد الرجاليةي همين مصنّف، آورده شده است.
ايشان همچنين مختلف الرجال را با عنوان رجال الشيخ محمّد (ج 10، ص 143) و الفوائد الرجالية را با همين عنوان در الذريعة (ج 16، ص 339، ش 1571) فهرست نموده است.
شايان ذكر است كه در المسلسلات في الاجازات (ج 2، ص 10) ، مؤلّف اين كتاب را محمّد باقر بن محمّد حسن قايني بيرجندي معرّفي كرده است و در فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي (ج 8، ص 398، ش 3171) نام مؤلّف، محمّد بن محمّد باقر قايني آمده است؛ امّا هر دو نام براي يك نفر ذكر شده اند.
494. الفوائد الكاظمية (وجيزة المقال) .
فهرست نسخه هاي خطّي كتاب خانه آية اللَّه مرعشي، ج 9، ص 192 (ش 3415) .
اين كتاب، مشتمل بر مباحثي در لزوم دقّت در علم رجال و رجوع به اصول اين علم و عدم اكتفا به منقولات است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 16، ص 356) ، اين كتاب را با عنوان الفوائد الكاظمية و با عنوان وجيزة المقال في الرجال (ج 25، ص 54، ش 284) هم فهرست نموده است.
لواساني تهراني، ميرزا فضل اللَّه (م 1353 ق) .
495. عين الغزال في الرجال.
الذريعة، ج 15، ص 372 (ش 2340) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي رجال است. در مقدّمه، شرح حال مرحوم كليني آورده شده است و متن كتاب، در دو جدول تنظيم شده است. جدول اوّل در مورد رجالي است كه داراي «كتاب» و يا «اصل» هستند. جدول دوم، درباره رجالي است كه داراي «كتاب» يا «اصل» نيستند.
در بيان اسامي راويان، مصنّف به بيان راويان تا طبقه هفتم يعني طبقه مرحوم كليني، اكتفا نموده است.
خاتمه كتاب، مشتمل بر چند فايده در علم درايه است.
محقّق تهراني مي گويد كه اين كتاب، در آخر فروع الكافي (تهران، 1315 ق) چاپ شده است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 140) ، اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا فضل اللَّه هم فهرست نموده است.
موسوي عاملي، حسن بن هادي (1272 - 1354 ق) .
496. ترجمة محمّد بن اسماعيل.
الذريعة، ج 4، ص 162 (ش 802) .
مؤلّف، در مقدّمه به هفت مطلب اشاره نموده است و در متن رساله، چهارده نفر را با اسامي «محمّد بن اسماعيل» بر شمرده است و در نهايت پذيرفته است كه «محمّد بن اسماعيل» موجود در اوّل اسناد الكافي، «ابن بزيع» است.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
497. حاشية علي تلخيص الأقوال.
الذريعة، ج 6، ص 48 (ش 234) .
اين حاشيه، توسط حسن بن هادي موسوي عاملي بر كتاب تلخيص الأقوال ميرزا محمّد استر آبادي (م 1028 ق) نوشته شده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 131) ، اين حاشيه را با عنوان الحواشي علي تلخيص الرجال، فهرست نموده است. ايشان، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
498. حاشية علي منتهي المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 6، ص 222 (ش 1245) .
اين حاشيه، توسط مؤلّف بر منتهي المقال ابوعلي محمّد بن اسماعيل مازندراني (م 1216 ق) نوشته شده است.
محقّق تهراني، نسخه هايي از اين كتاب را در كتاب خانه هاي مختلف مشاهده كرده و نشاني داده است. ايشان در كتاب مصفّي المقال (ص 131) ، از اين حاشيه با عنوان الحواشي علي رجال أبي علي نام مي برد.
499. عيون الرجال.
الذريعة، ج 15، ص 381 (ش 2380) .
اين كتاب، مشتمل بر اسامي و شرح حال راوياني است كه دو نفر و يا بيشتر در مورد آنها مدح وارد كرده باشند.
كتاب، در بردارنده مقدّمه و ابواب مختلف و خاتمه است.
محقّق تهراني مي گويد كه عنوان طبقات الثقات، در بعضي موارد، براي اين كتاب آورده شده است.
500. مختلف الرجال.
الذريعة، ج 20، ص 217 (ش 2661) .
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه و ابواب مختلفي در مباحث تعريف علم رجال موضوع و غايت آن و مبادي تصوّري و تصديقي علم رجال است.
فهرست مباحث مطرح شده در كتاب عبارت اند از:
تعريف علم رجال؛
موضوع علم رجال؛
وجه نياز به علم رجال؛
تاريخ زندگي ائمه معصوم عليهم السلام؛
القاب و كنيه ائمه عليهم السلام؛
الفاظ جرح و تعديل؛
اصحاب اجماع؛
مفهوم «عدّة»؛
تمييز مشتركات؛
توضيح بعضي از القاب عامه، مانند: صحابي، تابعي، مولي، محضرمي و غيره؛
توصيف راوياني كه داراي «اصل» يا «كتاب» هستند؛
طبقات؛
رموز مصطلح در علم رجال؛
شرح حال بعضي رجال از كتب خاصّه و عامّه.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 111) ، اين كتاب و عيون الرجال را با عنوان رجال السيد حسن بن هادي هم فهرست نموده است.
501. نهاية الدراية، تحقيق: ماجد غرباوي، نشر المشعر، 712 ص.
اين كتاب، شرحي بر كتاب الوجيزة ي شيخ بهايي (953 - 1031 ق) است.
كتاب، مشتمل بر مقدّمه مؤلّف، شش فصل و خاتمه است.
مطالب مورد بحث در مقدّمه عبارت اند از: تعريف علم درايه، موضوع و فاعده آن، تعريف حديث، اثر، خبر، سنّت و حديث قدسي.
فصل اوّل، در بيان بعضي از تقسيم هاي موجود در متن و سند احاديث است و بر همين اساس، اين مباحث در اين فصل آورده شده اند: اقسام خبر و حديث، تقسيم حديث به اعتبار تعدّد طريق و وحدت طريق، تقسيم حديث به اعتبار معرفت سند و جهالت سند، تقسيم حديث به اعتبار اختلاف سلسله سند؛
فصل دوم: حجيّت خبر؛
فصل سوم: در بيان بعضي از القاب و اصطلاحات خبر كه عبارت است از تقسيم حديث به لحاظ مروي و راوي؛
فصل چهارم: جرح و تعديل؛
فصل پنجم: انواع تحمل حديث؛
فصل ششم: آداب كتابت و ضبط و نقل حديث.
خاتمه كتاب در دو «امر» تنظيم شده است:
امر اوّل، در طريق شيعه در روايت، و تاريخ تدوين حديث؛
امر دوم، در بيان فوايدي در مورد كتب اربعه و جوامع حديثي.
محقّق كتاب، در مقدمه خود بر اين كتاب، مباحث مختلفي از علوم حديث و زندگي نامه مرحوم شيخ بهايي و سيد حسن صدر را آورده است و بر متن كتاب، زير نويس هايي را اضافه كرده است.
شايان ذكر است كه موضوع و عنوان اين كتاب، در علم درايه است؛ امّا به دليل مباحث مختلف رجالي مطرح شده در اين كتاب، نام آن در فهرست كتاب هاي رجالي هم آورده شده است.
كاشاني لاجوردي، سيّد حسين (زنده در 1355 ق) .
502. المنظومة الوجيزة في الدراية والرجال.
الذريعة، ج 23، ص 146 (ش 8433) .
اين كتاب، مباحثي در علم درايه و رجال مطرح نموده است و مشتمل بر مقدّمه و شش فصل و يك خاتمه است و در آن، اسامي كتاب ها نيز آورده شده است كه در مجموع، مشتمل بر چهار صد بيت است.
عصار لواساني، سيّد محمّد (1264 - 1356 ق) .
503. ملخص المقال في الدراية والرجال.
الذريعة، ج 22، ص 214 (ش 6742) .
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
كلباسي، ميرزا كمال الدين ابو الهدي (م 1356ق) .
504. تعليقة علي الرجال الكبير.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 55.
505. زلات الأقدام في الأخطاء الرجالية.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 55.
506. سماء المقال في علم الرجال، تحقيق: سيّد محمّد حسيني قزويني، قم: مؤسسة ولي العصرعليه السلام للدراسات الإسلامية، 1419 ق، 2 ج، دوم.
اين كتاب، مشتمل بر چهار «ركن» است كه عبارت اند از:
ركن اوّل، در «معرِّفان»، كه در بردارنده حالات شش نفر از علماي مشهور علم رجال است كه كتاب هاي رجالي آنها از مصادر اصلي علم رجال به شمار مي آيد. اين شخصيت ها عبارت اند از: ابن غضايري، كشّي، شيخ طوسي، نجاشي، علّامه حلّي و حسن بن علي بن داوود.
به دنبال بيان احوال هر يك از اين شخصيت ها، شرح و مباحثي كه در مورد كتاب رجالي آنهاست، مورد بررسي واقع شده است.
ركن دوم، در «معرَّفان» علم رجال است كه در بردارنده بررسي حالات اشخاصي است كه شخصيت و حالات آنها مشتبه است و مشتمل بر بحث «تمييز مشتركات» مي شوند. همچنين شخصيت و احوال اشخاصي كه تنها احوال آنها مشتبه است بر اساس نظر مؤلّف، در ذيل عنوان «نقد المشتبهات» مورد بحث واقع شده است.
ركن سوم، بررسي الفاظي كه به وسيله آنها احوال راويان مشخّص مي گردد.
ركن چهارم، در بيان چند فايده مهم علم رجال است. سپس مباحثي در مورد اختلاف طريق مشايخ در كتب اربعه حديثي، به همراه بيان مفصّل طريق شيخ طوسي در دو كتاب حديثي وي مورد بحث واقع شده است.
در نهايت، اقسام «خبر» در كلمات علماي رجال و اقسام خبر از ديدگاه مؤلّف، مورد بررسي واقع شده است.
مقدمه محقّق در بيان علم رجال، درايه و روش تحقيق است.
محقّق در ذيل متن كتاب، تعليقات و نشاني مصادر مورد مراجعه را بيان داشته است.
مقدمه محمّد بن ابي الهدي كلباسي، فرزند مؤلّف، درباره زندگي نامه مؤلّف و ويژگي هاي چاپ جديد است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 94) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ أبي الهدي الكلباسي هم فهرست نموده است.@#@
507. صراط المستقيم في التمييز بين الصحيح و السقيم.
الذريعة، ج 15، ص 34 (ش 201) .
اين كتاب، مشتمل بر مباحثي در علم درايه و رجال است.
508. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 337 (ش 1563) .
اين كتاب، مشتمل بر سي فايده رجالي و درايه اي است.
محقّق تهراني، نسخه هايي از اين كتاب را مشاهده كرده و نشاني داده است.
علياري تبريزي، ميرزا محمّد حسن (1276 - 1358 ق) .
509. مختصر المقال.
الذريعة، ج 20، ص 211 (ش 2628) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرستي از اسامي رجال موجود در كتاب بهجة الآمال في شرح زبدة المقال ومنتهي الآمال ملّا علي علياري تبريزي (م 1327 ق) است و كتاب بهجة الآمال، خود، شرح كتاب زبدة المقال سيّد حسين بن رضا حسيني بروجردي، و همچنين شرح كتاب منتهي الآمال في تتميم زبدة المقال همين مؤلّف، يعني ملّا علي علياري تبريزي است.
محقّق تهراني در كتاب مصفّي المقال (ص 137) اشاره مي نمايد كه مصنّف، نسخه اي از اين كتاب را كه با خطّ خود نوشته است، به ايشان هديه كرده و در اين نسخه، شرح حال پدر و مشايخ خود را و صورت اجازه هايي كه اخذ نموده است، به همراه شرح حال خود، آورده است.
ايشان در الذريعة (ج 10، ص 110) ، اين كتاب را با عنوان رجال الميرزا محمّد حسن بن المولي علي فهرست نموده است.
مشكيني، ميرزا ابو الحسن (1305 - 1358 ق) .
510. وجيزة في علم الرجال، تحقيق: زهير اعرجي، بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1411 ق، 104 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
تعريف علم رجال موضوع آن و بيان حجّيت اخبار، و نيز دوازده فصل كه عبارت اند از:
حجّيت قول رجالي؛
اصحاب اجماع؛
مراسيل ابن ابي عمير؛
روايت هاي بني فضّال؛
معناي «صحيح» در نزد متأخّران؛
معناي «أسند عنه»؛
تمييز مشتركات؛
الفاظ مدح و ذم؛
قبول جرح و تعديل؛
تعارض جرح و تعديل؛
اقسام حديث؛
اقسام تحمل حديث.
در مقدمه محقّق، زندگي نامه مؤلّف و ويژگي هاي كتاب مورد بررسي واقع شده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 92، ذيل ش 172 و ج 16، ص 337) ، اين كتاب را با عناوين رجال الميرزا أبي الحسن و الفوائد الرجالية هم فهرست نموده است.
موسوي مرندي، سيّد مير هاشم (م 1358 ق) .
511. وصلة سلاسل الأخيار إلي رواة الأخبار.
الذريعة، ج 25، ص 100 (ش 553) .
نجفي مسلمي، محمّد حرز الدين (1273 - 1365 ق) .
512. الفوائد الرجالية.
الذريعة، ج 16، ص 339 (ش 1573) .
محقّق تهراني مي گويد كه اين كتاب، شامل يك جلد بزرگ است، امّا اشكال هايي دارد كه احتياج به تهذيب دارند.
مصنّف در آخر كتاب، فهرستي از اسامي مشايخ خود را آورده است.
513. قواعد الرجال و فوائد المقال.
المسلسلات في الإجازات، ج 2، ص 46.
حايري تهراني، عبد الرحيم بن عبد الحسين (1294 - 1367 ق) .
514. ملخص المقال في أحوال الرجال.
الذريعة، ج 22، ص 213 (ش 6741) .
مؤلّف در اين كتاب، مختصري از كتاب خلاصة الأقوال في معرفة أسماء الرجال علّامه حلّي (م 726 ق) را به نظم در آورده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 227) متذكّر شده است كه اين كتاب، به همراه كتاب موجز المقال در علم درايه - كه از تأليف هاي همين مؤلّف است - چاپ شده است. ايشان در الذريعة (ج 22، ص 214، ش 6744) ، اين كتاب را با عنوان ملخص مقال في نظم مختصر خلاصة الأقوال في معرفة اسماء الرجال و نيز با عنوان أرجوزة في الرجال (ج 1، ص 474، ذيل ش 2359) و رجال الشيخ عبد الرحيم (ج 10، ص 125) فهرست نموده است.
515. منظومة في الدراية والرجال.
الذريعة، ج 23، ص 107 (ش 8226) .
نسخه خطّي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
بجستاني خراساني حايري، سيّد ميرزا هادي (1297 - 1368 ق) .
516. تمييز المشتركات.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 489.
517. طبقات الرواة.
الذريعة، ج 15، ص 149 (ش 985) .
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 489) ، اين كتاب را از جمله كتاب هاي رجالي اين مؤلّف به شمار آورده است.
518. مرقاة الثقاة.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 489.
محقّق تهراني، اين كتاب را از جمله كتاب هاي رجالي سيّد ميرزا هادي هروي حايري به شمار آورده كه در احوال راويان حديث، تأليف شده است.
ايشان همچنين اين كتاب و كتاب طبقات الرواة را در الذريعة (ج 10، ص 158) با عنوان رجال السيد هادي الخراساني هم فهرست نموده است.
علم الهدي كابلي، سيّد محمّد (1284 - 1368 ق) .
519. تعليقة علي منهج المقال للاسترآبادي.
المسلسلات في الإجازات، ج 2، ص 216.
حسيني مرعشي نجفي، سيّد شهاب الدين (1276 - 1369 ش) .
520. منية الرجال في شرح نخبة المقال. قم: انتشارات حق بين، 1342ش.
اين كتاب، شرح بر كتاب نخبة المقال تأليف مرحوم سيّد حسين بروجردي (م 1277ق) است.
اين شرح، اگرچه مختصر است؛ ليكن شامل مباحث رجالي، كتابشناسي، حديث شناسي، نسب شناسي، واژه شناسي، تاريخ و شرح حال است.
مؤلّف در بسياري از موارد، مطالب را به اختصار نوشته است و براي تفصيل، به بعضي از آثار خود ارجاع داده است.
ايشان در نقل اقوال ديگران، بيشتر به تنقيح المقال و مقباس الهداية مراجعه دارد.
شايان ذكر است كه تنها جلد اوّل كتاب - كه تا حرف ذال را در بردارد - به چاپ رسيده است.
زنجاني، فضل اللَّه (1302 - 1370 ق) .
521. تعليقات منهج المقال.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 364.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 140) ، اين تعليقات را با عنوان رجال الميرزا فضل اللَّه هم فهرست نموده است.
موسوي عاملي، سيّد عبد الحسين شرف الدين (1290 - 1377 يا 1370 ق) .
522. المراجعات. تحقيق: حسين راضي، مؤسسة دار الكتاب الإسلامي، 548ص.
اين كتاب، مشتمل بر شرح حال يكصد نفر از رجال شيعه است كه در صحاح اهل سنّت از آنها روايت آورده شده است. مؤلّف پس از بيان نام، كنيه و لقب راوي، مذهب و راوي و مروي عنه او و اقوال علماي رجالي اهل سنّت را با ذكر نام مصدر مورد مراجعه، مشخّص نموده است. اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند.
اين رساله، شانزدهمين «مراجعه» از كتاب المراجعات (ص 104 - 194) همين مؤلّف را تشكيل مي دهد.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 11، ص 76، ش 474) اين رساله را با عنوان رسالة أسناد الشيعة في أسناد السنة فهرست نموده است.
523. مختصر الكلام في مؤلّفي الشيعة.
الذريعة، ج 20، ص 205 (ش 2595) .
اين كتاب، مشتمل بر فهرست و شرح حال مؤلّفان از صدر اسلام به بعد است.
محقّق تهراني متذكّر شده است كه تنها يك جلد از اين كتاب چاپ شده است و بعضي از شرح حال هاي ذكر شده در اين كتاب، در مجلّه العرفان، آورده شده است.
قمي، علي (م 1371 ق) .
524. تنوير المرآة.
الذريعة، ج 4، ص 471 (ش 2092) .
اين كتاب، در شرح اسناد روايات كتاب الكافي و در بيان احوال رجال ذكر شده در سند احاديث اين كتاب، تأليف شده است.
محقّق تهراني متذكّر مي شود كه از اين كتاب تا آخر حرف «كاف» را مشاهده نموده و اين در حالي است كه مؤلّف، مشغول به اتمام رساندن كتاب بوده است.
ايشان در الذريعة (ج 13، ص 82) ، اين كتاب را با عنوان شرح أسانيد الكافي و نيز با عنوان رجال الشيخ علي (ج 10، ص 133) فهرست نموده است.
بلادي بوشهري، سيّد عبد اللَّه (م 1372 ق) .
525. كشف الأسرار.
الذريعة، ج 18، ص 13 (ش 445) .
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 241) آورده است كه اين كتاب، در بردارنده قدح و جرح بر بسياري از رجال است. ايشان در الذريعة (ج 10، ص 127) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد عبد اللَّه هم فهرست نموده است.
رضوي، سيّد راحت حسين (1297 - 1376 ق) .
526. تحقيق المقال في شرائط الرواة و اهل الرجال.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 61.
527. تنقيح احوال الرواة.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 61.
اين كتاب، شرح بر نقد الرجال است.
528. حاشية نهاية المقال.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 61.
529. كاشف الحجاب عن وثاقة من روي عنه الأصحاب.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 62.
530. كشف القناع عن وثاقة من روي عنهم أصحاب الاجماع.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 62.
531. مقدمات نهاية المقال في تحقيق أحوال الرجال.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 62.
532. نهاية المقال في علم الرجال.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 62.
تبريزي، ميرزا محمّد علي صفوت (1298 - 1377 ق / 1335 ش) .
533. مرآت الأخيار في أحوال الرجال.
الذريعة، ج 20، ص 261 (ش 2877) .
طباطبايي بروجردي، سيّد حسين (1292 - 1380 ق) .
534. أسانيد الاستبصار.
المسلسلات في الإجازات، ج 2، ص 327.
535. إصلاح و مستدرك رجال الطوسي.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 327.
536. إطلالة علي الرجال و الحديث. تحقيق: محمّد مهدي نجف، قم: المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلاميّة، 1421ق، 191ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه هاي سيّد حسين طباطبايي بروجردي بر پنج كتاب حديثي، رجالي و فقهي است و به دليل اهميّت اين مقدّمه ها، محقّق اقدام بر جمع آوري و تصحيح آنها نموده و به همراه تعليقاتي، اين مجموعه را به طور مستقل ارائه نموده است.
اين مقدّمه ها بر كتاب هاي ترتيب اسانيد الكافي، تنقيح أسانيد التهذيب، جامع الرواة، جامع الأحاديث الشيعة و مسائل الخلاف آورده شده اند.@#@
مباحث مطرح شده در اين مقدّمه ها در مجموع عبارت اند از: بررسي نقش طبقات راويان حديث و محدّثان در علم رجال، معرّفي كتاب، مؤلّف و مشايخ مؤلّف در آن كتاب و... .
537. تجريد أسانيد الكافي وتنقيحُها، تنظيم: ميرزا مهدي صادقي، مشهد: بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، 1409 ق، 2 ج، اوّل.
مرحوم بروجردي رحمه الله بر حاشيه كتاب مرآة العقول، ترتيب اسانيد كتاب الكافي را با رموزي مشخّص كرده و مقدّمه اي بر آن نگاشته بودند. سپس دو نفر از شاگردان ايشان، به طور مستقل، اقدام به استخراج اسناد الكافي نموده اند كه كتاب حاضر، يكي از اين استخراج هاست.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه مؤلّف در زندگي نامه مرحوم كليني، بررسي ويژگي هاي كتاب الكافي، بيان طبقات محدّثان از زمان صحابيان تا شيخ طوسي، اسامي راوياني كه كتاب الكافي را از مرحوم كليني روايت كرده اند و اسامي راوياني است كه مرحوم كليني در الكافي از آنها روايت نقل كرده و شيخِ ايشان به حساب مي آيند.
در اين مقدّمه، مرحوم بروجردي رحمه الله به نقش و جايگاه طبقات رجال حديث در مشخّص كردن اشكال هاي موجود در اسناد و رفع اين اشكال ها، از جمله سقطها، تصحيف ها، قلب ها، زياده و نقصان ها، تمييز مشتركات، توحيد مختلفات، و تشخيص ارسال موجود در اسناد احاديث، اشاره مي نمايد.
متن كتاب در دو «مقصد» آورده شده است. مقصد اوّل، مشتمل بر جلد اوّل، و مقصد دوم، مشتمل بر جلد دوم كتاب است.
در مقصد اوّل، مؤلّف با استناد به اسناد موجود در كتاب الكافي و با توجه به اين كه راويان در ابتداي اسناد شيخ و استاد مرحوم كليني به حساب مي آيند، مشايخ وي را مشخّص و ذكر نموده است تا طبقه راويان موجود در اسناد، مشخّص گردد.
طبقات رجال از زمان صحابيان تا شيخ طوس، در دوازده طبقه گنجانيده شده اند، به طوري كه مرحوم كليني در طبقه نهم راويان حديث قرار مي گيرد.
در مقصد دوم، اسنادي كه در صدر آنها تعبير «عدّة من أصحابنا» آورده شده و بعد از آن، اسامي «احمد بن محمّد» و يا سه نفر از راويان طبقه هفتم به نام هاي احمد بن محمّد بن خالد برقي، احمد بن محمّد بن عيسي اشعري قمي و سهل بن زياد آدمي قمي آورده شده است و مرحوم كليني، از اين افراد، با واسطه روايت نقل مي نمايد و در نتيجه، از مشايخ مرحوم كليني به حساب نمي آيند و به همين جهت، ذكر ترتيب اسناد روايات آنها در «مقصد»ي مستقل از مشايخ كليني آورده شده است.
مؤلّف با دسته بندي اسناد هر يك از اين راويان، طريق هاي مختلف آنها را مشخّص نموده است و به اين وسيله، طبقه و جايگاه روايي آن راوي در اسناد روايات، مشخّص شده است.
شايان ذكر است كه به دنبال ذكر هر سند، نشاني جلد و صفحه اي كه سند از آن جا آورده شده، مشخّص شده است. در ترتيب اسانيد، اسامي راويان بر اساس حروف الفبا آمده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 15، ص 149، ش 981) ، اين كتاب را عنوان طبقات الرواة هم فهرست نموده است.
538. تحقيق عن أسانيد الصحيفة السجادية.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 327.
539. ترتيب أسانيد كتاب الكافي (الموسوعة الرجالية، ج 1) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1414 ق، 568 ص، اوّل، رحلي.
مرحوم بروجردي رحمه الله بر حاشيه كتاب مرآة العقول، ترتيب اسانيد كتاب الكافي را با رموزي كه بر اين كتاب آورده اند، مشخّص كرده و مقدّمه اي بر آن نگاشته است. سپس دو نفر از شاگردان ايشان به طور مستقل، اقدام بر استخراج اسناد الكافي نمودند. كتاب حاضر، يكي از اين استخراج هاست. مؤلّف با مشاهده نواقص و اشكالات موجود در كتاب تجريد أسانيد الكافي و تنقيحُها، اقدام به رفع اين اشكالات و نواقص در كتاب ترتيب أسانيد كتاب الكافي نموده است.
اين كتاب، مشتمل بر مقدمه مؤلّف شامل زندگي نامه مرحوم كليني، بررسي ويژگي هاي كتاب الكافي، بيان طبقات محدّثان از زمان صحابيان تا شيخ طوسي، اسامي راوياني كه كتاب الكافي را از مرحوم كليني روايت كرده اند و اسامي راوياني است كه مرحوم كليني در الكافي از آنها روايت نقل كرده و شيخِ ايشان به حساب مي آيند.
در اين مقدّمه، مرحوم بروجردي رحمه الله به نقش و جايگاه طبقات رجال حديث در مشخّص كردن اشكال هاي موجود در اسناد و رفع اين اشكال ها، از جمله سقطها، تصحيف ها، قلب ها، زياده و نقصان ها، تمييز مشتركات، توحيد مختلفات، و تشخيص ارسال موجود در اسناد احاديث، اشاره مي نمايد.
متن كتاب، در دو «مقصد» آورده شده است. در مقصد اوّل، مؤلّف با استناد به اسناد موجود در كتاب الكافي و با توجّه به اين مطلب كه راوياني كه در صدر اسناد الكافي واقع شده اند، صاحب «كتاب» يا «اصل»اند و مرحوم كليني، روايت ها را از آنها اخذ كرده است، در نتيجه، مؤلّف آنها شيخِ مرحوم كليني به حساب مي آيد، طرق مشايخ مرحوم كليني را -كه به وسيله آنها، روايت را در «كتاب» و يا «اصل» خود آورده است تنظيم و ذكر كرده است تا طبقه راويان موجود در اسناد، مشخّص گردد.
ايشان طبقات رجال از زمان اصحاب تا شيخ طوسي را در دوازده طبقه گنجانيده است، به طوري كه مرحوم كليني در طبقه نهم راويان حديث قرار مي گيرد.
در جاي ديگري از مقصد اوّل، با عنوان «فصل في الأسانيد المبدوة بالمبهمات»، ترتيب اسناد كه در صدر آنها «عدّة من أصحابنا» به همراه «احمد بن محمّد» آورده شده، مشخص گرديده است.
مقصد دوم كتاب، شامل اسنادي است كه در صدر آنها، تعبير «عدّة من أصحابنا» آورده شده و مرحوم كليني، منظور از «عدّة» را در اين موارد، مشخّص كرده است. اين موارد، شامل اسناد سه نفر از راويان طبقه هفتم است كه عبارت اند از: احمد بن محمّد بن خالد، احمد بن محمّد بن عيسي و سهل بن زياد آدمي. ايشان از اين سه نفر با واسطه روايت نقل مي نمايد و در نتيجه، شيخِ مرحوم كليني به حساب نمي آيند و به همين جهت، ذكر ترتيب روايات آنها در مقصد مستقلّي از مشايخ كليني آورده شده است.
در بيان طريق هاي مختلف هر راوي، نشاني كامل كتاب الكافي با ذكر جلد، صفحه، نوع كتاب فقهي و غير فقهي و باب آن، در ستون هايي كه حاوي اين اطّلاعات است آورده شده و در ذكر طُرُق مشايخ مرحوم كليني، ترتيب اسانيد، بر اساس حروف الفبا در اسامي راويان، تنظيم شده است.
در زير نويس كتاب، مؤلّف، نشاني هاي ديگر اسنادي را كه در متن كتاب آورده شده، مشخص نموده است.
در آخر كتاب، ميرزا حسن نوري، مستدركات كتاب ترتيب أسانيد الكافي را آورده است.
مقدّمه محمّد واعظ زاده خراساني، درباره زندگي مرحوم بروجردي رحمه الله و بررسي ديدگاه و آثار رجالي ايشان است. نيز در مورد اين كتاب، به طور مفصّل، توضيحاتي بيان شده است و در نهايت، تصوير بعضي اجازات مشايخ مرحوم بروجردي رحمه الله به ايشان، آورده شده است.
مقدمه ميرزا حسن نوري همداني، در بررسي خصوصيات اين كتاب است. سپس جدولي را بر اساس تطبيق صفحات كتاب الكافي (چاپ سنگي) با چاپ مشهور به آخوندي ارائه شده است.
540. تنقيح أسانيد التهذيب، تنظيم: ميرزا مهدي تبريزي صادقي، قم: مطبعة سيد الشهداء، 1411 ق، 691 ص، اوّل.
مؤلّف با تنظيم اسناد هر راوي از كتاب تهذيب الأحكام، طُرُق مختلف و طبقه آن راوي را مشخّص نموده است. البته ايشان، اسناد روايات كتاب الكافي را كه در كتاب التهذيب نقل شده اند، در اين تأليف نياورده است.
اسامي راويان، بر اساس ترتيب عنوان ها در كتاب الفهرست شيخ طوسي تنظيم شده اند.
طبقات رجال از زمان صحابيان تا شيخ طوسي، در دوازده طبقه گنجانيده شده است.
در بيان هر سند، نشاني آن سند، شامل شماره جلد و صفحه از كتاب تهذيب الأحكام، مشخّص شده است.
541. ترتيب أسانيد كتاب التهذيب (الموسوعة الرجالية، ج 2) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1414 ق، 544 ص، رحلي.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف كه در بردارنده مختصري از ويژگي هاي اين كتاب و كتاب التهذيب، به همراه شرح حال شيخ طوسي است؛ امّا مؤلّف، مقدّمه را به پايان نرسانيده است.
در مقدّمه آورده شده است كه اسانيد روايات الكافي كه در التهذيب نقل شده، در اين كتاب آورده نشده اند.
در جلد اوّل اين مجموعه از كتاب ها كه با عنوان ترتيب أسانيد كتاب الكافي معرّفي شده است، مؤلّف در مقدّمه، توضيحاتي در نقش و جايگاه طبقات رجال حديث، بيان داشته است.
در متن كتاب، مؤلّف با استناد به اسناد موجود در كتاب التهذيب و با اضافه كردن طُرُق شيخ طوسي در «مشيخه» و الفهرست، به راوياني كه در صدر اسناد كتاب التهذيب واقع شده اند و اكثراً صاحب «كتاب» و يا «اصل»اند، اشاره كرده طريق شيخ طوسي و مشايخ ايشان به صاحبان اين كتاب ها و روايات كتاب التهذيب را مشخّص و ذكر نموده است و به اين ترتيب، اسناد را مسند ساخته و طبقه راويان موجود در اسناد التهذيب را مشخّص كرده است.
طبقات رجال از زمان صحابيان تا شيخ طوسي، در دوازده طبقه گنجانيده شده اند.
در بيان هر طريق، نشاني كامل كتاب التهذيب با ذكر جلد، صفحه، نوع كتاب فقهي و باب، مشخّص شده است و ذكر طُرُق شيخ طوسي و ذكر مشايخ وي، بر اساس حروف الفباست.@#@
در زير نويس كتاب، مؤلّف، نشاني هاي ديگر اسنادي كه در متن كتاب آورده شده اند، مشخّص كرده و در بعضي موارد، اشكال موجود در اسناد را مطرح نموده است.
542. ترتيب أسانيد كتاب الخصال، كتاب معاني الأخبار، كتاب علل الشرائع، كتاب ثواب الأعمال و عقاب الأعمال (الموسوعة الرجالية، ج 3) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1413 ق، 639 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر ترتيب و تنظيم اسناد موجود در پنج كتاب حديثي شيخ صدوق است و با توجّه به اين كه راوياني كه در صدر اسناد اين كتاب ها واقع شده اند، صاحب «كتاب» و يا «اصل»اند كه شيخ صدوق روايت ها را از آنها اخذ كرده است، مؤلّف، طريق هر يك از مشايخ شيخ صدوق را در اين پنج كتاب حديثي مشخّص و ذكر نموده است تا به اين وسيله، طبقه راويان موجود در اسناد وي مشخّص گردد.
مؤلّف، طبقات رجال حديث از زمان صحابيان تا شيخ صدوق را در ده طبقه گنجانيده است.
اسناد هر يك از اين پنج كتاب، به طور مستقل و با ذكر جلد و باب كتاب، تنظيم شده اند و به ترتيب عبارت اند از: كتاب الخصال، معاني الأخبار، علل الشرائع، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال.
در اوّل هر كتاب، اسامي مشايخ صدوق در آن كتاب بر اساس ترتيب حروف الفبا آمده است.
543. رجال أسانيد أو طبقات رجال كتاب الكافي (الموسوعة الرجالية، ج 4) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1413 ق، 468 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر تنظيم طبقات راويان حديث در كتاب الكافي است، به اين ترتيب كه مؤلّف با مراجعه به اسناد موجود در كتاب الكافي، راوي و مروي عنه هر راوي را ذكر مي نمايد و بر اين اساس، طبقه هر راوي با ذكر مشايخ و شاگردان وي مشخّص گرديده است.
اسامي راويان، بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و در مقابل نام هر يك از آنها، طبقه وي تعيين شده است.
544. ترتيب أسانيد و رجال أسانيد (أو طبقات رجال) كتاب من لا يحضره الفقيه، و ترتيب أسانيد كتاب الأمالي (الموسوعة الرجالية، ج 5) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1414 ق، 496 ص، اوّل.
اين كتاب، در سه بخش تنظيم شده است:
1. ترتيب أسانيد كتاب من لا يحضره الفقيه، كه مؤلّف با استناد بر اسناد موجود در اين كتاب و تكمله اين اسناد در مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه، اسناد هر يك از مشايخ شيخ صدوق در كتاب من لا يحضر را مرتّب و بر اساس حروف الفبا، تنظيم كرده است و به اين وسيله، طبقه راويان موجود در اسناد اين كتاب، مشخّص شده اند.
در اوّل هر سند، شماره مسلسل هر روايت، به همراه نام بابي كه سند روايات از آن اخذ شده، مشخّص شده است.
طبقات رجال از زمان صحابيان تا شيخ صدوق، در ده طبقه گنجانيده شده است.
2. ترتيب رجال أسانيد كتاب من لا يحضره الفقيه، مشتمل بر تنظيم طبقات راويان حديث كه در كتاب من لا يحضره الفقيه آورده شده، به اين ترتيب كه مؤلّف با مراجعه به اسناد موجود در كتاب من لا يحضره الفقيه، راوي و مروي عنه هر راوي را مشخّص نموده است و بر اين اساس، طبقه هر راوي با ذكر مشايخ و شاگردان وي مشخّص گرديده است.
اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده و در مقابل نام هر يك از راويان، شماره طبقه وي تعيين شده است.
3. ترتيب أسانيد كتاب الأمالي، كه مؤلّف با استناد به اسناد موجود در كتاب الأمالي، اسناد هر يك از مشايخ مرحوم صدوق به روايات موجود در اين كتاب را مشخّص كرده و آنها را بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم و ذكر نموده است و به اين وسيله، طبقه راويان موجود در اسناد اين كتاب را مشخّص كرده است.
545. تعليقة علي منهج المقال.
المسلسلات في الاجازات، ج 2، ص 328.
546. رجال أسانيد (أو طبقات رجال) كتاب رجال الكشّي، فهرست الشيخ الطوسي، فهرست الشيخ النجاشي (الموسوعة الرجالية، ج 6) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1413 ق، 683 ص، اوّل.
اين كتاب، در سه بخش مستقل تنظيم شده است كه عبارت اند از: رجال اسانيد يا طبقات رجال كتاب رجال الكشّي،رجال اسانيد الفهرست شيخ طوسي، رجال اسانيد رجال النجاشي.
مؤلّف، طبقات راويان حديث را در هر يك از اين سه كتاب، به طور مستقل بيان كرده است، به اين ترتيب كه با مراجعه به اسناد موجود در هر كتاب، راوي و مروي عنه مشايخ ذكر شده در اين كتاب ها را ذكر نموده است و بر اين اساس، طبقه مشايخ موجود در اين كتاب ها مشخّص شده اند.
در هر كتاب، اسامي راويان بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و در مقابل هر نام، شماره طبقه وي مشخّص شده است.
547. رجال أسانيد أو طبقات رجال كتاب التهذيب (الموسوعة الرجالية، ج 7) ، تنظيم: ميرزا حسن نوري همداني، مقدّمه: محمّد واعظ زاده خراساني، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1413 ق، 1341 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر تنظيم طبقات راويان حديث در كتاب التهذيب شيخ طوسي است، به اين ترتيب كه مؤلّف با مراجعه به اسناد موجود در كتاب التهذيب، راوي و مروي عنه هر راوي را ذكر مي نمايد و بر اين اساس، طبقه هر راوي با ذكر مشايخ و شاگردان وي مشخّص گرديده است.
اسامي راويان، بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و در مقابل نام هر يك از راويان، شماره طبقه وي مشخّص شده است.
548. ترتيب فهرس الشيخ منتجب الدين.
مستدركات الذريعة، ج 26، ص 188 (ش 940) .
مؤلّف در اين كتاب، اقدام به بيان ترتيب اسامي مؤلّفان موجود در كتاب الفهرست شيخ منتجب الدين بن بابويه رازي (504 - زنده در 585 ق) نموده است. سپس براي تكميل كتاب، مستدركات خود بر آن را اضافه نموده است و در نهايت، چند فايده رجالي را در آخر كتاب بيان كرده و مورد بحث قرار داده است.
549. حواشي النجاشي.
الذريعة، ج 7، ص 111 (ش 583) .
محقّق تهراني اظهار داشته است كه اين حاشيه را بر نسخه اي از رجال النجاشي نزد مؤلّف و با خطّ او مشاهده نموده است.
حسيني اصفهاني، سيّد عبد اللَّه (ثقة الإسلام) (1285 - 1382 ق) .
550. مقتصر المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 22، ص 20 (ش 5819) .
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 128) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد عبد اللَّه هم فهرست نموده است.
شهرستاني حسيني حايري، سيّد محمّد علي (1301 - 1386 ق) .
551. سجل الأحوال من الرجال.
المسلسلات في الإجازات، ج 2، ص 336.
552. ثقات الرواة.
الذريعة، ج 5، ص 8 (ش 21) .
اين كتاب، فهرست اسامي راويان موثق كه بر اساس تنظيم حروف الفبا آورده شده اند.
محقّق تهراني، نسخه اي از اين كتاب را مشاهده كرده و ياد آوري كرده كه اين كتاب به چاپ رسيده است.
ايشان در الذريعة (ج 10، ص 135) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد محمّد علي و نيز با عنوان رجال السيّد هبة الدين الشهرستاني (ج 10، ص 159) فهرست نموده است.
منزوي تهراني، محمّد محسن (آقا بزرگ) (1293 - 1386 ق) .
553. مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، تصحيح: احمد منزوي، 1378 ق، 626 ص، دوم.
اين كتاب، مشتمل بر مقدمه مؤلّف و متن كتاب است.
مقدّمه مؤلّف در جايگاه علم رجال و معرّفي كتاب است.
متن كتاب، شامل اسامي مؤلّفاني است كه از نيمه دوم قرن اوّل هجري تا زمان حيات مؤلّف، داراي تأليفي در موضوعات شرح حال راويان و علماي شيعه، فهرست كتاب هاي شيعه، اجازات، انساب، فوايد رجالي و... بوده اند.
به دنبال ذكر اسامي مؤلّفان، شرح حال بسيار مختصر آنها به همراه فهرست اسامي آثار مؤلّف در موضوعات ذكر شده، آمده است.
اسامي بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند.
زنجاني، شيخ موسي (1328 - 1399 ق) .
554. الجامع في الرجال، قم: پيروز، 1394 ق، 1009 ص.
تنها جلد اوّل آن چاپ شده است.
مؤلّف در مقدمه كتاب، انگيزه و روش خود در تأليف اين كتاب را بيان نموده است.
متن كتاب، شامل اسامي كلّيه رجال شيعه در كتاب هاي فقه، حديث و رجال است و به دنبال ذكر هر اسم، مشخّص شده است كه اين شخص، صحابه كدام يك از معصومان عليهم السلام است و در صورتي كه آن شخص راوي باشد، راوي و مروي عنه وي مشخّص شده، و كتابي كه در آن روايت وي آمده، معرّفي شده است.
در مواردي كه در ضبط اسامي اشكالي باشد، به منظور رفع مشكل، ضبط اسم يا كنيه و يا لقب او بيان شده است و در مواردي كه اسامي مختلف، شامل يك نفر باشد و يا يك اسم، شامل دو يا چند نفر باشد (توحيد مختلفات و تمييز مشتركات)، مؤلّف كتاب، به اين مطلب اشاره نموده است.
در بسياري از موارد، موثّق يا ضعيف و يا مجهول بودن راوي با بيان مصدر مورد مراجعه، مشخّص شده است. نيز در مواردي كه اسمي از راويان شيعه با راويان اهل سنّت در روايات كتاب صحيح مسلم و بخاري مشترك باشند، اين موارد، مشخّص شده اند.
در بيان اسامي معصومان عليهم السلام و اسامي كتاب هاي رجالي و حديثي و اقسام حديث، از رموزي استفاده شده كه در مقدّمه كتاب مشخّص شده اند.
اسامي موجود در كتاب، بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده است.
جلد اوّل اين كتاب، تنها شامل حرف «الف» تا پايان حرف «سين» است.@#@
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 151) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ موسي، و در مصفّي المقال (ص 466) با عنوان الوجيزة فهرست كرده است.
ارومي تبريزي، اسماعيل (زنده در 1295 - ق 14 ق) .
555. رجال الشيخ اسماعيل الأرومي.
الذريعة، ج 10، ص 96 (ش 191) .
محقّق تهراني اشاره مي نمايد كه مؤلّف، نام اين كتاب را در فهرست آثار خود كه در پايان بعضي از تصانيف وي به چاپ رسيده، آورده است.
اصفهاني حايري، ميرزا عبد الرزاق بن علي رضا (1291 - ق 14) .
556. الوجيزة في الدراية والفوائد الرجالية، 43 + 15 ص، جيبي. (3)
اين رساله، مشتمل بر مباحثي در علم درايه و فوايد رجالي است. مؤلّف در متن كتاب، اين مباحث را طرح و تبيين نموده است:
تعريف علم رجال و درايه؛
موضوع و وجه نياز به آنها؛
اقسام حديث؛
اقسام تحمّل حديث؛
شرايط قبول خبر واحد؛
الفاظ مدح و ذم؛
اصول اربعمئه و جوامع حديثي شيعه؛
اصحاب اجماع؛
كنيه ائمه عليهم السلام.
مؤلّف در نهايت، فوايد متفرّقه اي در علم درايه به اين وجيزه اضافه نموده است كه عبارت اند از: توضيح بعضي از كنيه ها، القاب و انساب، و بيان اسامي مؤلّفان بعضي از كتاب هاي فقهي.
كتاب، مشتمل بر حاشيه هايي از مؤلّف است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 25، ص 50، ش 254) ، اين كتاب را با عنوان ذكر شده و نيز با عنوان رجال الميرزا عبد الرزاق (ج 10، ص 125) فهرست نموده است.
بحراني، سيّد هادي بن حسين (1302 - ق 14) .
557. نخبة المقال في علم الرجال.
الذريعة، ج 24، ص 99 (ش 512) .
كتاب، اُرجوزه اي در علم رجال و مشتمل بر دو هزار و پانصد بيت است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 158) ، اين كتاب را با عنوان رجال السيد هادي بن السيد حسين الصباغ هم فهرست نموده است.
حرّ عاملي جبعي، علي بن سعيد (ق 14) .
558. مهذّب الأقوال في أحوال الرجال.
الذريعة، ج 23، ص 292 (ش 9032) .
اين كتاب، از جمله مآخذ كتاب أعيان الشيعة است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 136) ، اين كتاب را با عنوان رجال الشيخ علي هم فهرست نموده است.
حسن آبادي، محمّد جواد (ق 14) .
559. تلخيص خلاصة الأقوال. (4)
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 117.
اين كتاب، مشتمل بر تلخيصي از كتاب خلاصة الأقوال علّامه حلّي (م 726ق) است.
مرحوم شيخ احمد بيان در خُلد برين (ج 15، ص 135) ، نام اين كتاب را در فهرست آثار اين مؤلّف آورده است.
خوانساري رياضي، ابوالقاسم (1313 - ق 14) .
560. الفوائد الرجالية.
تقريرات درس سيّد ابو تراب خوانساري.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 34.
محقّق تهراني در نقباء البشر (ص 64) ، نام اين كتاب را در فهرست آثار اين مؤلّف آورده است.
عزاوي نجفي، محمّد رضا (ق 14) .
561. أصدق المقال في الدراية والرجال.
الذريعة، ج 2، ص 121 (ش 484) .
محقّق تهراني بيان كرده است كه فاضل اُردوبادي از باب چهاردهم اين كتاب، احوال بعضي از رجال را انتخاب كرده و در مجموعه الرياض الزاهرة، نقل نموده است.
562. معرفة الأحوال في علم الرجال.
الذريعة، ج 21، ص 246 (ش 4859) .
كتاب در دو بخش تأليف شده است: بخش اوّل، در احوال رجال صحيح است و بخش دوم، در احوال رجال موثّق و ضعيف.
كلباسي، محمّد ابراهيم (1322 - ق 14) .
563. دُرَر المقال في علمي الدراية والرجال.
الذريعة، ج 8، ص 135 (ش 506) .
اين كتاب، مشتمل بر تقريرات درس درايه و رجال سيّد ابوتراب خوانساري است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 10، ص 83، ذيل ش 147) ، اين كتاب را با عنوان كتاب الرجال هم فهرست نموده است.
نسخه خطي اين كتاب، در كتاب خانه هاي ايران موجود است.
گلپايگاني، محمّد (ق 14) .
564. تقريرات السيد أبوتراب في الفوائد الرجالية.
مصفّي المقال في مصنّفي علم الرجال، ص 446.
محمّد گلپايگاني از شاگردان سيّد ابوتراب است كه مباحث و فايده هاي رجالي درس استاد خود را تقرير نموده است.
مستوفي اصفهاني، يحيي بن شفيع (ق 14) .
565. الحواشي علي خاتمة المستدرك.
الذريعة، ج 7، ص 97 (ش 499) .
محقّق تهراني، نسخه اي از كتاب خاتمة المستدرك ميرزا حسين نوري (م 1320ق) را كه اين حاشيه بر آن نوشته شده، مشاهده كرده و نشاني داده است.
مطرخفاجي نجفي، جواد (1308 - ق 14) .
566. غوالي سبائك المقال في نبذ من علم الرجال.
الذريعة، ج 16، ص 71 (ش 353) .
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه، سه مقصد و خاتمه است.
مقدمه كتاب، دربردارنده تعريف، موضوع و غايت علم رجال است.
مقاصد سه گانه كتاب، مشتمل بر بحث در اصحاب اجماع، مفهوم «عدّه» و بحث از بعضي از منصوبان به توثيق است.
خاتمه كتاب نيز در مورد بعضي از مشايخ اجازات است.
محقّق تهراني در كتاب مصفّي المقال، از اين كتاب با عنوان غوالي سبائك المقال في بيان وجه الحاجة إلي علم الرجال ياد كرده و در الذريعة (ج 10، ص 108) نيز آن را با عنوان رجال الشيخ جواد مطر، فهرست نموده است.
مظفّر، محمّد حسن بن محمّد (1301 - ق 14) .
567. رجال السنة في الميزان، مقدّمه نگار: مرتضي رضوي و عبد الرحمان عبد اللَّه زرعي، قاهره: دار المعلم للطباعة، 1396 ق، 152 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مقدّمه اي در ذكر فتواي علما و شيوخ الأزهر در مورد مذهب شيعه و تقريب بين مذاهب اسلامي و نيز زندگي نامه مؤلّف به قلم شيخ راضي است.
متن كتاب، شامل مباحثي در حجّيت اخبار عامّه و مناقشه در اسناد روايات آنها، خصوصاً در كتب صحاح ستّه است. مؤلّف، فهرستي از راويان موجود در كتاب هاي صحاح ششگانه اهل سنّت را كه از طرف علماي آنها در كتاب هاي رجالي مورد جرح و تعديل واقع شده اند، بر اساس ترتيب حروف الفبا، تنظيم و ارائه نموده است.
اين كتاب، در مقدمه دلائل الصدق مؤلّف، آمده است. سپس سيّد مرتضي رضوي به عنوان ردّي بر كتاب رجال الشيعة في الميزان عبد الرحمان عبد اللَّه زرعي، اقدام به چاپ آن به طور مستقل نموده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 2، ص 258، ش 1050) ، اين كتاب را با عنوان الإفصاح عن أحوال رواة الصحاح و نيز با عنوان رجال الشيخ محمّد حسن بن الشيخ محمّد (ج 10، ص 110) فهرست نموده است.
موسوي آل خرسان نجفي، سيّد حسن (1326 - ق 14) .
568. شرح مشيخة الاستبصار.
منتشر شده در: الاستبصار، تهران: دار الكتب الإسلاميّة، 1363، ص 303 - 345، چهارم.
مؤلّف در اين شرح به بيان احوال راوياني كه داراي «كتاب» يا «اصل» هستند و از كتاب يا اصل آنها در الاستبصار روايت آورده شده و شيخ طوسي، طريق خود به اين اشخاص را در مشيخه ذكر نموده، و همچنين در بيان شرح احوال كلّيه راوياني كه در طُرُق اين مشايخ واقع شده اند پرداخته است.
شايان ذكر است كه در جلد اوّل كتاب الاستبصار، اسناد روايات به صورت كامل آورده شده اند. سپس شيخ طوسي از جلد دوم، اقدام بر اختصار اسناد نموده و تنها به ذكر صاحبان كتاب و اصل تا معصوم عليهم السلام اكتفا نموده است و طريق اين مشايخ را در آخر جلد چهارم به نام مشيخة الاستبصار، آورده است.
شارح در شرح حال هر راوي، علاوه بر ذكر عبارت هاي علماي معتمَد در علم رجال، تأليف هاي راوي و در بعضي موارد، راوي و مروي عنه آن راوي را مشخّص نموده است.
شارح در آخر، فهرستي از اسامي راويان مشيخة الاستبصار را كه داراي كتاب يا اصل هستند و شيخ طوسي براي آنها طريق ذكر كرده، بر اساس حروف الفبا تنظيم نموده است.
569. شرح مشيخة تهذيب الأحكام.
منتشر شده در: تهذيب الأحكام، بيروت: دار صعب - دار التعارف، 1401 ق، 10 ج (ج 10، 91 ص) .
مؤلّف در اين شرح به بيان احوال كلّيه راويان صاحب «كتاب» و «اصل»اند و راوياني كه در طريق شيخ طوسي در مشيخه تهذيب الأحكام وارد شده اند، پرداخته است.
در شرح حال هر راوي، علاوه بر ذكر عبارت هاي علماي رجال، تأليف ها و در بعضي موارد، راوي و مروي عنه آن راوي را مشخّص نموده است.
مؤلّف اين شرح، در آخر فهرستي از اسامي راويان مشيخه التهذيب را كه داراي كتاب و اصل هستند و شيخ طوسي در مشيخه به آنها طريق ذكر كرده است، بر اساس حروف الفبا تنظيم نموده است.
570. شرح مشيخة الفقيه.
منتشر شده در: (كتاب) من لا يحضره الفقيه، بيروت: دار التعارف، 1401 ق، 4 ج، (ج 4، 148 ص) .
اين شرح در بيان احوال راوياني است كه در مشيخه كتاب من لا يحضر به آنها طريق ذكر شده است.
اغلب مطالب ذكر شده در مورد راويان از عبارت هاي شيخ طوسي، نجاشي و علّامه حلّي اتّخاذ شده و علاوه بر بيان شرح حال راويان، تأليف ها و راوي و مروي عنه آنها مشخّص شده است.
شارح در آخر، فهرستي از اسامي راويان مشيخه كتاب من لا يحضر الفقيه را كه داراي طريق هستند، بر اساس حروف الفبا تنظيم نموده و در مقدّمه اي مختصر بر اين شرح، ويژگي هاي اين شرح و فهرستي از مصادر مورد مراجعه را بيان نموده است.
ابوالحسن، سيّد علي.
571. الفوائد الرجالية، قم: ذوي القربي، 230 + 180، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر 24 فايده رجالي است كه عناوين اين فوايد عبارت اند از:
1. نياز به رجال؛
2. شرايط راوي؛
3. حجّيت قول اوايل متأخّران؛
4. اصحاب اجماع؛
5. مشايخ ثقات؛
6. وثاقت برخي مشايخ؛
7. مشايخ اجازه؛
8. اِكثار روايت از مشايخ؛
9.@#@ غير مستثنيات ابن وليد؛
10. وثاقت مشايخ نجاشي؛
11. رجال تفسير القمي؛
12. كساني كه توقيع برايشان صادر شده؛
13. امارات وثاقت؛
14. تعريف شخص، اماره شهرت وي؛
15. موارد عطف نجاشي؛
16. امامي بودن اشخاصي كه در الفهرست و در رجال النجاشي، نام آنها فهرست شده است؛
17. عدم اعتبار رأي متسرّع در قدح؛
18. اعتبار رأي رجالي غير امامي؛
19. مراد از ابوالعباس در كلام نجاشي؛
20. تمييز مشتركات؛
21. عدم اعتبار روايت شخص در مدح خودش؛
22. عدم لزوم اعتبار خبري كه در كتب اربعه نقل شده است؛
23. وجاده؛
24. طُرُق شيخ صدوق و شيخ طوسي و نجاشي و فوايد آنها.
به همراه اين كتاب، كتاب ديگري با عنوان الانتصار للنائيني في صحّة الكافي از همين مؤلّف، چاپ شده است.
572. الانتصار للنائيني في صحّة الكافي.
منتشر شده به همراه: الفوائد الرجالية، قم: ذوي القربي، 188 ص، اوّل.
اين رساله، در تقويت رأي محقّق ناييني در صحّت روايات الكافي نگاشته شده و مؤلّف، قراين مختلف دالّ بر اين مطلب را از آراي ناقدان برجسته حديث، گِرد آورده است و در مجموع، سه قرينه مهم را ذكر كرده و سپس به دفع اشكالات معجم رجال الحديث بر اين ادّعا پرداخته است.
در پايان رساله، مواردي كه شيخ طوسي بر روايات الكافي اشكال كرده، جواب داده شده است.
اين كتاب، همراه كتاب الفوائد الرجالية ي همين مؤلّف، در يك مجلّد آورده شده است.
اكبري، غلامرضا.
573. بررسي زندگي علي بن يقطين، مشهد: مؤسسه فرهنگي، انتشاراتي الشمس، 200 ص، اوّل.
اين كتاب به بررسي حالات علي بن يقطين مي پردازد كه از راويان امام كاظم عليه السلام به شمار مي آيد و با تشويق آن حضرت، در دستگاه خلفاي عبّاسي باقي ماند و خدمات شاياني را به شيعيان زمان خود نمود.
مطالب كتاب، در چهار فصل جمع آوري شده كه عبارت اند از:
فصل اوّل، زندگي نامه علي بن يقطين؛
فصل دوم، فعّاليت هاي اجتماعي و سياسي او؛
فصل سوم، خاندان علي بن يقطين؛
فصل چهام، روايات علي بن يقطين با اشاره به كتاب هاي فقهي و باب هايي كه اين روايات در آن جا وارد شده اند.
اماني، محمّد حسن.
574. نجاشي، راوي شناس بزرگ. قم: مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، 1376 ش، 144 ص، اوّل.
اين كتاب، شامل بررسي شرح حال نجاشي، صاحب كتاب رجال النجاشي است
و در زمينه علم رجال تأليف شده كه يكي از چهار كتاب اصلي علم رجال به حساب مي آيد.
اين كتاب، در هفت بخش به ولادت نجاشي، خاندان او، اساتيد و راويان او، حاكمان عصر، علماي معاصر، و آثار نجاشي است و به جلوه هايي از زندگي او اشاره دارد.
اميني، محمّد هادي.
575. أصحاب الإمام أمير المؤمنين عليه السلام و الرواة عنه. بيروت: دار الغدير للمطبوعات - دار الكتاب الإسلامي، 1412 ق، 2 ج، اوّل.
اين كتاب، در بردارنده نام و شرح حال اصحاب امام علي عليه السلام و راويان از آن حضرت است كه اكثراً به طور مختصر بيان شده است. سپس مصادر رجالي شيعه و اهل سنّت كه شرح حالي از اين صحابي و يا راوي را در بردارند، با ذكر نشاني مشخّص شده است.
اسامي بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند.
ايرواني، باقر.
576. دروس تمهيدية في القواعد الرجالية. منشورات سعيد بن جُبَير، 1417 ق، 347 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف در حجّيت خبر و نياز به علم رجال است.
متن كتاب، در دو بخش تنظيم شده است و مباحث هر دو بخش، يكسان است. تنها در بخش دوم، مباحث بخش اوّل به صورتي مفصّل تر مطرح شده است. چون مؤلّف، كتاب را به عنوان كتاب درسي تأليف كرده است، در آخر هر فصل، تمرين هايي را مطرح نموده است.
كتاب، شامل چهار فصل است كه عبارت اند از:
فصل اوّل، روش هاي اثبات وثاقت راوي، توثيقات عامّه، مدارك حجّيت قول رجالي؛
فصل دوم، اقسام حديث؛
فصل سوم، معرّفي و بررسي نظريات مختلف در مورد بعضي از كتاب هاي حديثي؛
فصل چهارم، بررسي نظريات مختلف در مورد بعضي از كتاب هاي رجالي.
بغدادي، محمود.
577. ثقات الإسلام. تهران: هفتمين كنفرانس بين المللي وحدت اسلامي، شهريور 1372، 91 ص.
نويسنده در مقدّمه، مطالبي در زمينه ضرورت وحدت بين مسلمانان و آثار آن مطرح نموده است و سپس به همين منظور، بعضي از راويان مشترك را كه در كتاب هاي شيعه و اهل سنّت، ثقه شمرده شده اند، مشخّص كرده و فهرست نموده است.
در ذيل هر نام، شرح حال مختصري از راوي، به همراه اقوال بعضي از علماي رجال شيعه و سنّي، و راوي و مروي عنه مشخّص شده و در آخر، مصادري كه شرح حال اين راوي را بيان داشته اند، با ذكر نشاني معرّفي شده اند.
اسامي راويان، به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده است.
بهبودي، محمّد باقر.
578. علل الحديث. تهران: انتشارات سنا، 1378 ق، 362 ص، اوّل.
مؤلّف، احاديث معلّل را كه نقصاني در متن يا سند آنها يافت مي شود، معرّفي كرده و موارد بسياري از اشكالات سندي روايات، از جمله: تصحيف، اضطراب، تعليق، انقطاع سند و اشتراك در اسامي راويان را مشخّص نموده است.
تبريزي، محمّد صالح.
579. بحوث في مباني علم الرجال. مؤسسه انتشارات عصر ظهور، 1420 ق، 334 ص.
تقريرات درس محمّد سند.
اين كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف در تعريف علم رجال و بررسي ويژگي هاي كتاب است.
مدخل كتاب، در مورد احتياج به علم رجال و ادّعاي قطعيت و صحّت جميع روايات كتب اربعه، و ادّعاي اعتبار طرق مشيخه شيخ طوسي و شيخ صدوق است.
متن كتاب، داراي چهار فصل در مباحث ذيل است:
فصل اوّل، ميزان حجّيت توثيق و تضعيف؛
فصل دوم، امارات وثاقت يا حَسَن؛
فصل سوم، شيوه هاي بحث رجالي؛
فصل چهارم، ضوابط تحقيق كتب روايي و بررسي تفسير القمي و تفسير المنسوب الي الإمام العسكري عليه السلام.
خاتمه كتاب، شامل چند «امر» است كه عبارت اند از:
امر اوّل، پاكسازي كتب جوامع حديثي از روايت هاي غير صحيح؛
امر دوم، اقسام حديث؛
امر سوم، تصحيح اسناد متأخّران به وسيله اصول روايي؛
امر چهارم، اشخاص بحث انگيز در رجال؛
امر پنجم، اقسام مراسيل؛
امر ششم، متّهمان به غلو؛
امر هفتم، روايت هاي مضمره؛
امر هشتم، رجال ابن الغضائري؛
امر نهم، فرق بين الفهرست و الرجال شيخ طوسي و رجال النجاشي؛
امر دهم، بررسي بعضي از الفاظ جرح و تعديل.
تجليل تبريزي، ابوطالب.
580. معجم الثقات وترتيب الطبقات. قم: مؤسسة النشر الإسلامي، 424 ص، اوّل.
اين كتاب، در بردارنده مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف در معرّفي كتاب است.
متن كتاب، داراي پنج فصل است و در هر فصل، اسامي راويان بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است و براي هر راوي، يك شماره مسلسل آورده شده است و در ذيل هر عنوان، مصادر مورد مراجعه، مشخّص شده اند.
مباحث فصل هاي پنجگانه كتاب عبارت اند از:
فصل اوّل، اسامي راوياني كه در مورد هر يك از آنها توثيق خاص وارد شده است؛
فصل دوم، اسامي راوياني كه ابن ابي عمير، صفوان يا بَزَنطي از آنها نقل كرده اند و يا ديگر توثيقات عام آنها را شامل مي شود؛
فصل سوم، اسامي راوياني كه مشمول توثيق نشده اند؛ بلكه مدح در مورد آنها رسيده است؛
فصل چهارم، وثاقت مشايخ اجازه؛
فصل پنجم، اسناد صحيح در مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه، الاستبصار و التهذيب.
مقدمه مرحوم سيّد شهاب الدين مرعشي نجفي در معرّفي كتاب، و اجازه نامه ايشان به مؤلّف است.
ترابي، علي اكبر و يحيي رهايي.
581. الموسوعة الرجالية الميسرة أو معجم رجال الوسائل. مقدّمه و اشراف بر تحقيق: جعفر سبحاني، قم: مؤسسة الإمام الصادق عليه السلام، 1419 ق، 2 ج، اوّل.
مقدمه كتاب، شامل بحث مختصري در تدوين حديث، به همراه اسناد، تنظيم اسناد به روش جوامع حديثي، شرايط حجّيت خبر و بيان ويژگي هاي اين كتاب است.
متن كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي رجال و راوياني است كه در وسائل الشيعة و كتب اربعه روايت داشته اند و با استفاده از كتب رجالي شيعه، شرح حال آنها آورده شده است.
در ذيل هر عنوان، شرح حالي از آن راوي، با بيان اقوال علماي علم رجال، مشخّص شده و به همراه آن، نام آثار وي مشخّص شده است.
در بيان توثيق و تضعيف راويان، علاوه بر بيان اقوال قدما و متأخرّان، بر بعضي از توثيقات عام اعتماد شده است؛ مانند: اعتماد بر اين قول مشهور كه ابن ابي عمير و صفوان بن يحيي و بَزَنطي، از غير شخص ثقه روايت نقل نمي كنند؛ توثيق مشايخ اصحاب اجماع؛ وثاقت مشايخ صدوق و راوياني كه در طريق صدوق اند؛ وثاقت راوياني كه ابن قولويه در كتاب كامل الزيارات، به طور مستقيم از آنها روايت نقل كرده است.
در بسياري از موارد، تعداد روايات راوياني كه نام آنها در اسناد كتب اربعه آمده، مشخّص شده است.
در مواردي كه راوي اي مشهور به اسم و كنيه و لقب باشد، هر يك در محلّ خود آورده شده است؛ امّا تنها در يك موضع، شماره گذاري شده است تا مشخّص شود كه اينها شامل يك نفرند.
در خاتمه، آية اللَّه سبحاني، طريق شيخ صدوق و شيخ طوسي به راوياني كه صاحب «كتاب» و يا «اصل» بوده اند و ايشان، روايات را از آن كتاب يا اصل اتّخاذ كرده، آورده است.
تستري (/ شوشتري) ، محمّد تقي (1320 - 1415 ق) .
582. قاموس الرجال. تحقيق: مؤسسة النشر الإسلامي، قم: مؤسسة النشر الإسلامي، 1410 ق، 9 ج، دوم / تهران: مركز نشر الكتاب، 1391 ق، 11 ج و 3 ج ملحقات.@#@
كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف، در بردارنده 28 فصل، در فوايد رجالي است كه عبارت اند از:
بررسي بعضي از اصطلاحات علم رجال؛
تمييز مشتركات؛
ذكر مباحثي در مورد اسامي، نسب ها و كنيه ها؛
معرّفي و بررسي كتاب هاي معتبر و غير معتبر رجالي؛
ديدگاه قدما در معناي «غلو»؛
اسباب حسن؛
شمول توثيق براي غير امامي.
متن كتاب، يك موسوعه رجالي است كه ابتدا هدف از تأليف آن، نقد كتاب تنقيح المقال عبد اللَّه مامقاني (م 1351 ق) بوده است و مؤلّف، پس از بيان قول مامقاني در تنقيح المقال، تعليقات مفصّل خود را كه شامل مباحثي استدلالي است، بعد از تعبير «أقول» بيان كرده است و سپس خود به عنوان يك كتاب رجالي مستقل، عرضه شده است.
در بسياري از موارد كه صاحب تنقيح المقال در مورد شخصي كه عنوان شده، شرح حالي را ذكر نكرده است، مؤلّف، شرح حال آن شخص را همراه با ذكر اقوال علماي علم رجال و طبقه و ديگر احوال وي بيان كرده است و در بعضي موارد، مؤلّف، عناوين جديدي را بر عناوين كتاب تنقيح المقال، اضافه كرده است.
و در شرح حال هايي كه صاحب تنقيح المقال براي راوي بيان داشته است، مؤلّف قاموس الرجال، موارد اشتباه را كه در زمينه مباحث لغوي و استنباط و اسناد است، متذكّر شده است.
خاتمه كتاب، در چاپ اوّل، شامل 33 فايده رجالي به صورت مختصر است.
مقدّمه ناشر، شامل معرّفي اين كتاب و زندگي نامه مؤلّف آن است.
ناشر، ضمن تصحيح غلطهاي موجود در چاپ اوّل، نشاني بسياري از مصادري را كه مؤلّف به آنها مراجعه داشته، مشخّص نموده است.
اين كتاب، در چاپ اوّل، يازده جلد بوده است و مصنّف، سه جلد ديگر به عنوان ملحقات كتاب قاموس الرجال، به آن اضافه كرده است؛ ليكن در چاپ دوم، اين سه جلد در بقيه جلدها درج شده است و تاكنون، نُه جلد آن به چاپ رسيده است.
در آخر جلد يازدهم از چاپ اوّل، سه رساله از مؤلّف كتاب با عناوين: «في المُكنين بأبي بصير»، «رسالة في سهوالنبي صلي الله عليه وآله» و «رسالة في تواريخ النبي والآل - صلوات اللَّه عليهم -» به چاپ رسيده است.
محقّق تهراني در مصفّي المقال (ص 97) ، اين كتاب را با عنوان التعليقات علي رجال الممقاني و در الذريعة (ج 4، ص 466، ضمن ش 2070) با عنوان تعليقات تنقيح المقال و نيز با عنوان رجال الشيخ محمّد تقي التستري (ج 10، ص 101، ش 211) هم فهرست نموده است.
583. في المكنين بأبي بصير.
قاموس الرجال، تهران: مركز نشر الكتاب، 1391 ق، 11 ج و 3 ج ملحقّات (ج 11، ص 59 - 176) .
يكي از مشكلات موجود در اسناد روايات كه در بيان علماي متقدّم و متأخّر علم رجال، مطرح بوده است، اشتراك يك اسم يا لقب و كنيه بين دو يا چند راوي است.
از مشهورترين اين موارد، كنيه «ابوبصير» است و به دليل اهميّتي كه اين تعبير در اسناد روايات دارد و يحيي اسدي از اصحاب اجماع به شمار مي آيد، مقتدّمان و متأخّران، رساله هاي متعدّدي را تأليف نموده اند.
مؤلّف، ضمن بيان شكل هاي مختلف اين بحث در ميان متقدّمان و متأخّران، اقوال مختلف علماي علم رجال را بيان داشته و به نقد و بررسي اين ديدگاه، اقدام مي نمايد و با استناد به احاديث، شرح حال ها، راوي و مروي عنه و... كه درباره صاحبان اين كنيه (مانند يوسف بن حرث، عبد اللَّه بن محمّد اسدي، ليث بن بختري مرادي و...) آمده، در صدد آن است كه نتيجه اي را كه خود از بررسي ادلّه به آن رسيده، به اثبات برساند.
ايشان به اين نتيجه رسيده كه ابو بصيرِ مطلق در اسناد روايات، همان يحيي ابوبصير اسدي است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 4، ص 148، ذيل ش 722) ، اين كتاب را با عنوان ترجمة أبي بصير و نيز با عنوان الرسالة المبصرة (ج 11، ص 223، ش 1360) هم فهرست نموده است.
جديدي نژاد، محمّد رضا.
584. معجم مصطلحات الرجال و الدراية، قم: دار الحديث، 1380، 203ص، اوّل.
شناخت تعبيرها و مصطلحات هر علمي، نقشي مستقيم در دستيابي به مطالب آن علم دارد. اين كتاب، ضمن بيان فهرستي از مصطلحات علم رجال و درايه در بيش از ششصد عنوان، عبارت هاي عالمان و در بعضي موارد، تلخيص آنها را در تفسير هر مصطلح با ذكر نشاني مصدر مورد مراجعه، ارائه كرده است.
محورهاي الفاظ و اصطلاحات، شامل اقسام و انواع حديث، الفاظ مدح و ذم، توثيقات عام، اقسام تحمّل حديث، رمزهاي متداول در كتب حديث، و ديگر مباحث علوم حديث است.
جواهري، محمّد.
585. المفيد من معجم رجال الحديث. قم: مكتبة المحلّاتي، 1417 ق، 763 ص، رحلي.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدّمه مؤلّف، كه ويژگي هاي كتاب را مورد بررسي قرار داده است.
متن كتاب، شامل فهرستي است از اسامي راويان ذكر شده در معجم رجال الحديث (كه در شماره 672 معرّفي خواهد شد) ، با بيان شرح حال هر راوي. سپس نتيجه اي كه مرحوم خويي در مورد هر راوي، به آن رسيده، مشخّص شده است.
در مقابل نام هر راوي، شماره رديف وي در چاپ هاي مختلف معجم، مشخّص شده است. نيز موارد اختلاف بين نسخه هاي چاپ نجف، بيروت و تهران، مشخّص شده است.
حاجياني دشتي، عباس.
586. نخبة المقال في تمييز الاسناد والرجال. قم: مؤلّف، 535 ص.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدّمه مؤلّف، در مشخّصات و روش كار ايشان در كتاب، همراه با ذكر چند فايده رجالي، از جمله بحث در توثيقات عامّه و غير آن، و بررسي بعضي از مصطلحات موجود در كتاب هاي شيخ طوسي است.
متن كتاب، شامل: شرح طريق هاي شيخ طوسي در مشيخه التهذيب، الاستبصار و الفهرست، و طريق هاي شيخ صدوق در مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه است. همچنين حجّيت و عدم حجيّت طريق هاي شيخ طوسي و شيخ صدوق با ذكر علّت و ذكر اقوال علماي رجال در مورد رجال موجود در طريق، مورد بحث و بررسي واقع شده اند.
حسن زاده آملي، حسن.
587. أضبط المقال في ضبط أسماء الرجال. تحقيق: سيّد محمّد كاظم مدرّسي، فاضل عرفان و محمّد كاظم محمودي، قم: مركز الأبحاث والدراسات الإسلامية، 1418 ق، 200 ص، اوّل.
اين كتاب مشتمل بر ضبط اسامي، انساب، كنيه و القاب رجال حديثي است كه مورد اشتباه واقع شده اند.
اسامي در 28 باب، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده اند.
حسيني بغدادي، سيّد محمّد جواد.
588. المعين علي معجم رجال الحديث. ج 1، مشهد: مؤسسة الإمام الهادي عليه السلام، 1415 ق، اوّل، 644 + 127 ص و ج 2، مشهد: مؤسسة الإمامة للنشر، 1417 ق، 1024 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر ذكر اسامي رجالي است كه در كتاب معجم رجال الحديث (كه در شماره 672 معرّفي خواهد شد) و كتب اربعه، آورده شده اند.
تمام عنوان هاي متفرّق در معجم رجال الحديث كه مربوط به يك راوي است، در ذيل اوّلين عنوان، جمع آوري شده اند و بعد از آخرين عنوان، اطّلاعات بسيار مختصري به همراه ذكر مصدر مورد مراجعه، بيان شده است.
مؤلّف، اسامي سيصد راوي را بر راويان معجم الرجال الحديث كه در كتب اربعه موجود بوده، اضافه كرده است.
جلد دوم، شامل اسامي رجالي است كه در كتاب معجم رجال الحديث و غير كتب اربعه، آورده شده اند.
حسيني جلالي، سيّد محمّد رضا.
589. المنهج الرجالي والعمل الرائد في الموسوعة الرجالية. قم: مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1378 ش، 384 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر تمهيد، مقدّمه و دو باب است و در آخر كتاب، دو رساله از مرحوم سيّد حسين طباطبايي بروجردي رحمه الله آمده است.
در تمهيد، زندگي نامه مرحوم بروجردي و تأليفات ايشان، بيان شده است.
مقدمه كتاب، در اهميّت علم رجال در فرهنگ اسلامي و بيان روش هايي كه در كتاب هاي رجالي شيعه آورده شده، بحث مي نمايد.
باب اوّل، شامل مباحثي در سبك هاي رجالي و ديدگاه مرحوم بروجردي نسبت به كتاب هاي رجالي شيعه و شرايط حجّيت خبر واحد و شرايط آن و روش ايشان در تطبيق سبك هاي رجالي خود با اسناد روايات است.
باب دوم، شامل مباحثي در موسوعه رجالي مرحوم بروجردي، درباره تاريخ و علل تأليف اين موسوعه و تعداد مجلّدات، و فهرست محتويات آن و ابتكاري است كه ايشان در اتّخاذ سبك ها و روش هاي جديد در طرح مسائل رجالي به كار برده است.
سپس در قسمت ملحقات كتاب، متن دو رساله از مرحوم بروجردي آورده شده است. كتاب اوّل با عنوان «الأحاديث المقلوبة وجواباتها»، مشتمل بر سؤال هايي است كه در مورد نُه حديث مطرح شده و مؤلّف، جواب هايي از طريق بررسي سند و متن اين احاديث، بيان داشته است.
محقّق، ضمن بيان مقدّمه اي در تعريف خبر مقلوب و حكم اين گونه اخبار، مصادر و نشاني متن هاي مراجعه شده در كتاب را مشخّص كرده است.
رساله دوم با عنوان «بحث حجية شهرة»، از تقريرات درس اصول فقه مرحوم بروجردي است كه به قلم آية اللَّه صافي گلپايگاني نوشته شده است. مباحث مطرح شده در اين كتاب، عبارت اند از:
ادلّه حجّيت شهرت فتوايي؛
اوّلين مرجح از ميان شهرت فتوايي و شهرت به حسب روايت، كدام يك است؟؛
حجّيت شهرت فتوايي، حتي با عدم وجود روايتي كه مطابق با آن است.
حسيني مير سجادي، سيّد علي.
590. دروس في علم الرجال. المنير للطباعة والنشر، 1377 ش، 71 ص.
نويسنده كتاب، به منظور آشنايي مقدماتي اشخاصي كه با علوم اسلامي در ارتباطاند، اقدام به تبيين و توضيح بعضي از مباحث موجود در علم رجال و بيان زندگي نامه بعضي از راويان حديث نموده است.@#@
مطالب مطرح شده در كتاب عبارت اند از:
شرايط عمل به خبر؛
تعريف علم رجال و درايه؛
حجّيت قول رجالي؛
صحّت در نزد قدما و متأخّران؛
اسباب توثيق؛
اصحاب اجماع؛
«عدّة» در الكافي؛
شرح حال محمّد بن اسماعيل، احمد بن محمّد بن يحيي العطار، علي بن ابي حمزه بطائني و محمّد بن سنان.
سپس معناي طبقات راويان حديث، به همراه فهرستي از طبقه راويان تا شيخ طوسي و نجاشي - كه در چهارده طبقه ذكر شده اند - مشخّص شده است.
در نهايت، فهرستي از 21 كتاب معروف در علم رجال، آورده شده است.
خامنه اي، سيّد علي.
591. چهار كتاب اصلي علم رجال. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1374 ش، 62 ص، دوم.
ترجمه عربي: الأصول الأربعة في علم الرجال. ترجمه: ماجد الغرياوي، مقدّمه: محمّد علي تسخيري، 1414 ق، 64 ص.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است: تعريف علم رجال، ضرورت آن و بررسي موضوع علم رجال.
سپس دو كتاب اختيار معرفة الرجال و الفهرست شيخ طوسي بررسي شده اند، به اين ترتيب كه روش شيخ طوسي در اين دو كتاب، مورد بحث قرار گرفته است و مصادر و منابع اين دو كتاب، معرّفي شده اند.
خراساني، محمّد جواد.
592. خلاصة الخلاصة. 122 ص، سنگي، جيبي.
كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
خلاصه كتاب خلاصة الأقوال في علم الرجال علّامه حلّي (م 726 ق) ، كه به صورت منظومه و در 424 بيت، به نظم در آمده است.
در مورد هر يك از رجال، در حاشيه، مختصري از مشخّصات، همراه با تعبيرهاي مدح يا ذم، آورده شده است.
دُرياب نجفي، محمود.
593. مشيخة النجاشي. قم: مؤلّف، 1413 ق، 469 ص، اوّل.
اين كتاب، شامل مطالب زير است:
تمهيد، در بيان ويژگي هاي كتاب رجال النجاشي.
مقدمه مؤلّف، شامل زندگي نامه مرحوم نجاشي و بررسي رجال النجاشي.
متن كتاب، شامل دو بخش است كه عبارت اند از:
بخش اوّل، در اسامي اساتيد نجاشي كه از كتاب رجال النجاشي استخراج شده است.
بخش دوم، شامل اسامي اشخاصي است كه در اسناد موجود در كتاب رجال النجاشي آورده شده اند.
594. المعجم الموحَّد. قم: مجمع الفكر الإسلامي، 2 ج، اوّل.
اين كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
در مقدّمه، ضمن بيان تعريف علم رجال و تاريخ اجمالي آن، نياز به علم رجال بيان شده و سپس به معرّفي اجمالي كتاب هاي پنجگانه رجالي و مسئله «طبقات» پرداخته شده است. مؤلّف همچنين شيوه كاربَري كتاب را توضيح داده است.
مؤلّف در محتواي كتاب، آراي رجالي موجود در اصول چهارگانه رجالي (الفهرست و الرجال شيخ طوسي، إختيار معرفة الرجال و رجال النجاشي) را همراه با خلاصة الأقوال علّامه حلّي، به ترتيب حروف الفبا تنظيم كرده است.
همچنين مروي عنه و عبارت هاي جرح و تعديل را در ذيل هر عنوان آورده است و با علامت هاي مخصوص، صحّت، وثاقت، مدح و ضعف راوي را مشخّص كرده است.
همچنين اشخاص مشترك از يكديگر تفكيك شده اند و عنوان هاي متّحد به يكديگر ارجاع داده شده اند.
دستغيب حسيني شيرازي، سيّد علي محمّد.
595. معجم الثقات من جامع الرواة. شيراز: مؤسسة نشر الفلاح، 1415 ق، 141 ص، اوّل.
كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
مقدّمه مؤلّف، در نياز به علم رجال، روش هاي اثبات وثاقت راوي، بررسي مفهوم بعضي از اصطلاحات رجالي، و شرح حال مختصر بعضي از علماي متقدّم و متأخّر رجالي است.
متن كتاب، در بردارنده اسامي راويان ثقه است كه از كتاب جامع الرواة، اخذ شده اند.
اسامي راويان، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده و براي اسامي، شماره مسلسل آورده شده است و در مقابل هر نام، تعداد اشخاص و اسامي هم شكل با اسم اوّل، مشخص شده و «ثقات» از آنها بيان شده اند.
در مورد اشخاص ثقه، تعبيرهاي وارد شده درباره آنها، به همراه ذكر مصدر مورد مراجعه آمده است.
راضي عبد اللَّه، حسين.
596. تاريخ علم الرجال. بيروت: مؤسسة البلاغ، 1421 ق، 151 ص، اوّل.
مؤلّف كوشيده است با بيان فهرست اسامي مؤلّفان كتاب هاي رجالي و ذكر شرح حال مختصر آنها، به همراه فهرست تأليف هاي رجالي آنها، تجسّمي هر چند مختصر در تاريخ تدوين و تكامل علم رجال در پنج قرن اوّل هجري براي مخاطبان ارائه نمايد.
مطالب مورد بحث كتاب، در سه باب تنظيم شده اند:
در باب اوّل، اين موضوعات مطرح شده است: تعريف علم رجال و موضوع آن و نياز به علم رجال، و نيز فهرست اسامي مؤلّفان با شرح حال مختصر آنها، به همراه فهرست تأليف هاي رجالي 86 نفر از مؤلّفان قرن اوّل تا پنجم هجري.
معرّفي مختصر كتاب هاي رجال الكشّي و الرجال و الفهرست شيخ طوسي.
باب دوم، مشتمل بر بيان شرح حال مختصر ابوالعباس احمد بن علي نجاشي و كتاب معروف وي رجال النجاشي است.
باب سوم، ردّ اشكال هاي سيّد عبد اللَّه شرف الدين در كتاب مع موسوعات رجال الشيعة بر كتاب رجال النجاشي است.
رضوي كاشاني، سيّد محمّد حسين.
597. العندبيل في تمييز الصحيح من العليل. تهران: مطبعة شركة طبع الكتاب، 1385 ق، 317 ص، اوّل.
كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
مقدّمه مؤلّف، در بررسي ويژگي هاي كتاب است كه در آن اشاره شده كه اسامي راويان حديث، به ترتيب حروف الفبا، در 28 باب بيان شده است؛ امّا كتاب، مشتمل بر يازده باب تا حرف «ز» است.
اسامي ذكر شده در كتاب، مشتمل بر راويان ثقه و ممدوح است و از ذكر نام راويان ضعيف و مجهول، مگر در موارد كمي، دوري جسته اند.
مؤلّف، علاوه بر ذكر شرح حال مختصري از راويان، راوي و مروي عنه بسياري از آنها را متذكّر شده و به همراه آن، قراين ديگري را براي تمييز اسامي مشترك، بيان كرده است.
محقّق تهراني در الذريعة (ج 15، ص 352، ش 2257) اين كتاب را با عنوان العندبيل و تميز الصحيح من العليل فهرست نموده است.
سبحاني، جعفر.
598. كلّيات في علم الرجال. قم: مركز مديريت حوزه علميه قم، 1410 ق، 531ص.
اين كتاب، مشتمل بر هشت فصل است كه در هر فصل، مباحث ذيل مورد بحث واقع شده اند:
فصل اوّل، تعريف، موضوع و مسائل علم رجال؛
فصل دوم، نياز به علم رجال؛
فصل سوم، مصادر اوّليه علم رجال؛
فصل چهارم، مصادر ثانويه علم رجال؛
فصل پنجم، توثيقات خاصّه؛
فصل ششم، توثيقات عامّه؛
فصل هفتم، بررسي كتب اربعه؛
فصل هشتم، فرقه هاي شيعه.
خاتمه كتاب، شامل چهارده فايده رجالي است.
سيفي مازندراني، علي اكبر
599. مقياس الرواة في كليات علم الرجال. قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1422 ق، 412ص، اوّل.
اين كتاب، اصول و قواعد رجالي را مورد بحث قرار داده است.
عناوين كلّي مطالب كتاب عبارت اند از:
مبادي علم رجال، ذكر وجه نياز به علم رجال و تمايز اين علم از درايه و تراجم؛
اصول و جوامع رجالي؛
طبقات راويان و بررسي نقش آنها در اعتبار احاديث؛
مشايخي كه در جرح و تعدل راويان مورد مراجعه هستند؛
مدرك حجيت قول رجالي؛
ضوابط جرح و تعديل؛
امارات عدالت و وثاقت؛
توثيقات عامّه؛
توثيقات خاصّه؛
قاعده تبديل سند؛
ضابطه تمييز بين اسامي مشترك؛
مهم ترين خصوصيات معصومان و راويان كه در علم رجال مطرح است؛
مصطلحات موجود در جوامع رجالي و روايي؛
اصول روايي كه در عصر ائمه تدوين شده اند؛
مصادر اصلي، كتاب ها و جوامع روايي.
شبستري، عبد الحسين.
600. أحسن التراجم لأصحاب الإمام موسي الكاظم عليه السلام. مشهد: المؤتمر العالمي للإمام رضاعليه السلام، 1409 ق، 2 ج، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف، در معرّفي كتاب و زندگي نامه امام موسي كاظم عليه السلام.
در محتواي كتاب، شرح حالِ اصحاب امام موسي كاظم عليه السلام، راويان از آن حضرت و كساني است كه موفّق به ملاقات با ايشان شده اند و يا به صورت مكاتبه با امام در تماس بوده اند. همچنين بيان مصادر و مراجعي كه شرح حال هر شخص در آن موجود بوده است. ترتيب ذكر اشخاص، بر اساس نام و نام پدر آنهاست كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است. در ترتيب اسامي اشخاص، كنيه آنها نقشي نداشته است.
601. الفائق في رواة وأصحاب الإمام الصادق عليه السلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامي، 1418 ق، 2 ج، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف در بيان خصوصيت هاي اين كتاب و زندگي نامه حضرت امام صادق عليه السلام و ذكر اقوال علماي اهل سنّت در مورد اين امام شريف است.
محتواي كتاب، شامل مجموعه اسامي راويان و صحابيان امام صادق عليه السلام است كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است.
مؤلّف با بيان مختصري از شرح حال هر شخصيت، همراه با مدح و يا ذمّي كه در مورد آنها وارد شده، كتاب هايي را كه در مورد هر شخص مطالبي نقل كرده اند، بيان داشته است.
همچنين كتاب، شامل مقدمه ناشر و فهرست مفصّلي است.
شبيري، سيّد محمّد جواد
602. تعليقات علي أسناد الأحاديث.
با توجّه به وجود برخي اسناد مشكل در كتب معتبر حديثي، مؤلّف به شرح اين گونه احاديث پرداخته است. اين اسناد به جهت اشتراك در راوي، تحريف در زيادي يا نقصان، تبديل يا ديگر عوامل، مشكل شمرده شده اند.
مؤلّف، ضمن گردآوري 87 مورد از اين اسناد، به بحث و بررسي اقوال و راه كارهايي در حلّ هر يك از مشكلات آنها پرداخته است. توجّه به اختلاف نسخه ها و اختلاف طُرُق و اسناد و مقابله آنها از خصوصيات شيوه تأليف ايشان است.
603. توضيح الأسناد المشكلة في الكتب الأربعة.@#@
از آن جا كه در استفاده از كتب اربعه حديثي شيعه يعني الكافي، كتاب من لا يحضره الفقيه، تهذيب الأحكام و الاستبصار، گاه مشكلات سندي ديده مي شود. مؤلّف در اين كتاب به تبيين و رفع اين مشكلات پرداخته است.
وي اسناد هر كتاب را به صورت مستقل مورد بحث قرار داده و برخي مشكلات از جمله ضماير در ابتداي اسناد، ضمير در انتهاي اسناد، اسامي اشاره (مانند «بهذا الأسناد») ، تحريف هاي سندي (همچون سقط و افتادگي) ، زيادي عناوين، ادغام عناوين با يكديگر، تبيين «بإسناده»، تعليق در اسناد و تعيين اسامي حذف شده از سند، و حيلوله در اسناد را توضيح داده است.
همچنين اختلاف اسناد و اختلاف نسخه ها و اختلاف اقوال را توضيح داده و براي دستيابي به رأي صحيح به بحث پرداخته است.
604. الأخبار في ترجمة آل ميثم التمّار.
605. السعي الحثيث في تعيين المراد من المثنّي الحناط، و المثنّي في أسناد كتب الحديث.
606. الرشاد إلي إيضاح المراد من الحلبي في الأسناد.
607. القول الجلي في ميسر و ابنيه محمّد و علي.
608. كلمة حول إبراهيم بن عبد الحميد.
609. كلمة حول الحسين بن عثمان.
610. كلمة حول حفص الأعور.
611. كلمة حول عبد الملك بن عتبة.
612. كلمة في أبي سعيد العصفري.
613. كلمة في تعيين المراد من اسماعيل الجعفي.
614. كلمة في تعيين المراد من العزرمي أو ابن العزرمي في الأسناد.
615. كلمة في حمزة بن القاسم.
616. كلمة في سليمان بن جعفر البصري، و رواية الحسن بن أبي الحسين الفارسي.
617. كلمة في عبد اللَّه بن القاسم.
618. كلمة في علي بن جعفر.
619. كلمة في علي بن عبد العزيز.
620. كلمة في عمرو بن خالد.
621. كلمة في المراد من أبي الحسن العيدي في الأسناد.
622. كلمة في المراد من أبي سعيد القمّاط.
623. كلمة علي هامش رسالة أبي بصير.
شايان ذكر است كه رساله هاي ياد شده از اين مؤلّف، هنوز به چاپ نرسيده اند.
شبيري زنجاني، سيّد موسي
624. أسانيد كامل الزيارات و أعلام أسانيده.
اين ترتيب، مشتمل بر دو بخش است. بخش اوّل، در بردارنده ترتيب اسناد كامل الزيارات و بخش دوم، شامل فهرست عناوين راويان در اسناد اين كتاب است.
در بخش اوّل، اسناد هر يك از راويان موجود در صدر سند كتاب (يعني مشايخ ابن قولويه) در يك جا ارائه شده اند و عنوان هاي متعدّد در مورد هر راوي (شامل نام، نام با لقب، نام با كنيه و...) به همان صورت كه در اسناد بوده است، دسته بندي شده اند و درباره هر راوي، اسناد وي بر اساس ترتيب الفبايي مروي عنه تنظيم شده است.
سلسله اسناد (شامل نام راويان سند تا معصوم عليه السلام) و در صورتي كه بخشي از متن در نحوه ارتباط راوي آخر با معصوم دخالت داشته باشد، آن بخش آورده شده است.
در فهرست عناوين، ترتيب الفبايي در نام راوي رعايت شده است، به اين صورت كه عنوان با خطّ نسخ و درشت تر آورده شده و قبل از اين نام راوي وي و پس از آن مروي عنه وي مشخّص شده است. سپس اسناد روايات اين راوي بر اساس حروف الفباي نام راوي و مروي عنه، با خط نستعليق تنظيم شده اند. شماره صفحه يا صفحه هايي نيز كه اين سند در آنها آمده است، مشخّص شده اند. در اين بخش، تمييز مشتركات و توحيد مختلفات نيز انجام شده است.
از نكات شايان ذكر اين كه مؤلّف با توجّه به مراجعه به نسخه هاي مختلف، در بسياري از موارد، نسخه بدل ها را در داخل پرانتز و به همراه «خ - ل» مشخّص كرده است.
مؤلّف، در مواردي به اشتباه در تعبيرها برخورد كرده و در نسخه هاي موجود، شكل صحيح را مشاهده ننموده است. لذا تعبير صحيح را داخل پرانتز به همراه حرف «ظ» بيان نموده كه دلالت بر اظهار نظر ايشان مي نمايد.
در مواردي كه تعبيري در داخل پرانتز، بدون هيچ گونه حرفي مانند «ظ» يا «خ - ل» و... باشد، بيان كننده آن است كه اين تعبير در بعضي از نسخه ها موجود بوده و در بعضي موجود نبوده است.
در مواردي كه تعبيري اشتباه باشد، مؤلّف تعبير صحيح را آورده و به آن صريحاً با تعابيري مانند «و الظاهر انه سهو» اشاره نموده است. در فهرست عناوين، به اين مطلب اشاره شده و فهرست بر اساس نسخه تصحيح شده تنظيم شده است.
مؤلّف در فهرست عناوين، تعليقات خود را آورده است.
نسخه دستنويس و عكس آن، موجود است.
625. أصحاب الإجماع.
اين فهرست، مشتمل بر ترتيب اسناد و ترتيب اساس راوي و مروي عنه هر يك از اصحاب اجماع به طور مستقل است.
در مرحله اوّل، مؤلّف اسناد اصحاب اجماع را در 21 نفر و در سه طبقه فهرست و دسته بندي نموده است.
البته اصحاب اجماع، در اصل، شامل سه دسته شش نفره و در مجموع، هيجده نفرند؛ امّا در مورد حسن بن محبوب از طبقه سوم، اختلاف است. عدّه اي به جاي وي، حسن بن علي بن فضّال و فضالة بن ايّوب را از اصحاب اجماع مي دانند و عدّه اي به جاي حسن بن علي بن فضّال، عثمان بن عيسي را از اصحاب اجماع مي دانند. در همين مورد، در اختيار معرفة الرجال (ص 556، ش 1050) آمده است: «... و قال بعضهم مكان الحسن بن محبوب: الحسن بن علي بن فضّال و فضالة بن أيوب، و قال بعضهم مكان ابن فضّال: عثمان بن عيسي».
به همين دليل، مؤلّف اسناد روايات موارد اختلافي را هم مرتّب كرده و ارائه نموده است.
همچنين در طبقه اوّل اصحاب اجماع، از ابو بصير اسدي نام برده شده و عدّه اي وي را ابو بصير ليث مرادي دانسته اند. مؤلّف، در ذيل عنوان «ابو بصير» در مرحله اوّل، اسناد ابو بصير اسدي و پس از آن اسناد ابو بصير ليث مرادي را فهرست نموده است. بر همين اساس، عدّه اي از اصحاب اجماع را به همراه موارد اختلافي 22 نفر دانسته اند.
فهرست اسامي اصحاب اجماع و طبقه آنها عبارت اند از:
طبقه اوّل: زُرارة بن اَعيَن، معروف به خربوذ، بريد بن معاوية عجلي، ابو بصير، فضيل بن يسار و محمّد بن مسلم؛
طبقه دوم: جُمَيل بن دُرّاج، عبد اللَّه بن مسكان، عبد اللَّه بن بكير، حمّاد بن عيسي، حمّاد بن عثمان و ابان بن عثمان؛
طبقه سوم: ابن ابي عمير، عبد اللَّه بن مغيره، احمد بن محمّد ابي نصر، يونس بن عبد الرحمان، صفوان بن يحيي، حسن بن محبوب، حسن بن علي بن فضّال، فضالة بن ايّوب و عثمان بن عيسي.
مؤلّف، در مورد هر يك از اصحاب اجماع، در مرحله اوّلْ اسناد و طُرُق وي را بر اساس ترتيب الفبايي اسامي راويان و مروي عنه وي تنظيم نموده است. در اين زمينه، عنوان هاي متعدّد در مورد هر راوي يا مروي عنه (شامل نام، نام با لقب، نام با كنيه و...) به همان صورت كه در اسناد بوده است، در يك جا دسته بندي شده اند و به دنبال بيان هر طبقه، نام مصدر مورد مراجعه به همراه شماره جلد و صفحه آن، مشخّص شده است.
مؤلّف به منظور دستيابي به جميع اسناد هر يك از اصحاب اجماع، به بسياري از كتاب هاي تفسيري - روايي، حديثي و رجالي شيعه (كه بعضي از آنها چاپ شده و بعضي خطّي اند) مراجعه نموده است.
در پايان، تفصيل اسناد هر راوي، فهرست اسامي مروي عنه او به همراه اسامي راويان موجود در آن طريق، فهرست شده اند. پس از آن، فهرست اسامي راويان وي ارائه شده اند.
شايان توجّه است كه به دنبال بيان نام بسياري از مروي عنه ها و راويان هر راوي، عناوين متّحد با هر راوي و مروي عنه كه در اسناد و طُرُق مختلف وارد شده اند، با علامت مساوي (=) مشخّص شده اند كه به شكل طبيعي توحيد مختلفات و تمييز مشتركات را در بردارند.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
626. أسانيد الأمالي شيخ الطائفة و مجالسه.
اين فهرست، مشتمل بر دو بخش است: بخش اوّل، شامل ترتيب اسناد و طُرُق الأمالي شيخ طوسي، و بخش دوم، شامل فهرست اسامي رجال موجود در اين كتاب است.
در بخش اوّل، اسناد هر يك از راويان موجود در صدر سند كتاب (يعني مشايخ شيخ طوسي) در يك جا و بر اساس ترتيب الفبايي نام مروي عنه تنظيم و ارائه شده اند.
سلسله اسناد، شامل نام راويان سند تا معصوم عليه السلام است و در مقابل هر سند، نشاني آن مشخّص شده است. يادكردِ از ابو المفضّل شيباني، بعد از بيان ترتيب ذكر شده، مانند بقيه عناوين، فهرست كاملي از مشايخ وي به همراه ذكر نشاني آنها در كتاب الأمالي بيان شده است.
در بخش دوم، فهرست اسامي رجال موجود در اسناد بر اساس ترتيب الفبايي نام راوي تنظيم شده است، به اين ترتيب كه عنوان را با خطّ نسخ و درشت تر آورده و قبل از آن، نام راوي وي و پس از آن، مروي عنه مشخّص شده است. سپس اسناد روايات راوي بر اساس حروف الفبا، نام راوي و مروي عنه، با خط نستعليق تنظيم شده كه به شكل طبيعي، اين امر، تمييز مشتركات و توحيد مختلفات را در پي دارد.
در مقابل هر سند، شماره صفحه يا صفحاتي كه هر سند در آن جا آمده، مشخّص شده اند. مؤلّف با مراجعه به نسخه هاي موجود در نزد ايشان، به نسخه به بدل ها، زيادي و نقصان راويان يا تعابير وارد شده در سند را مشخّص كرده است و در مواردي كه احتمال تصحيف داده، شكل صحيح را حدس زده است.
ايشان تعليقاتي نيز در ترتيب الأسناد آورده است.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
627. ترتيب أسانيد مناقب ابن مغازلي.
مناقب، مشتمل بر رواياتي است كه در مدح و منزلت معصومان عليهم السلام وارد شده اند.
مؤلّف با مراجعه به المناقب ابو الحسن يا ابو محمّد علي بن محمّد بن محمّد طيب جلالي شافعي، مشهور به ابن مغازلي (م 483ق) ، اسناد هر يك از راويان موجود در صدر سند اين كتاب را كه از مشايخ ابن مغازلي به شمار مي آيند، جمع آوري نموده است.@#@ اسامي راويان موجود در اسناد كتاب، بر اساس ترتيب حروف الفبا تنظيم شده اند.
اسناد موجود در اين فهرست، بر اساس ترتيب الفبايي نام مشايخ صاحب كتاب و راويان مذكور پس از آن تا آخر سند، تنظيم شده اند.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
628. فهرست أسانيد الاختصاص.
اين فهرست، مشتمل بر اسانيد و طُرُق هر يك از راويان موجود در صدر سندهاي الاختصاص شيخ مفيد است كه در يك جا و بر اساس ترتيب الفبايي مروي عنه ها تنظيم شده و به همراه نشاني صفحه در الاختصاص، ارائه شده است.
اسناد، شامل نام راويان سند تا معصوم عليه السلام است، البته اگر سند به معصوم عليه السلام ختم شده باشد.
در موارد لزوم، مؤلّف تعليقاتي را در مورد اسناد احاديث بيان داشته است. ايشان با مراجعه به نسخه هاي خطّي موجود، نسخه بدل ها، زيادي و نقصان راويان يا تعابير وارد در سند را مشخّص كرده است.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
629. فهرس أسانيد بصائر الدرجات.
اين فهرست، مشتمل بر اسناد و طُرُق راويان موجود در سندهاي بصائر الدرجات محمّد بن حسن بن فروخ (صفّار) است كه بر اساس ترتيب الفبايي اسامي مروي عنه ها تنظيم شده و به همراه نشاني صفحه بصائر الدرجات، ارائه شده اند.
اسناد، شامل نام راويان سند تا معصوم عليه السلام است.
در موارد لزوم، مؤلّف تعليقاتي را در مورد اسناد احاديث، بيان داشته است.
مؤلّف با مراجعه به نسخه هاي خطّي موجود، نسخه بدل ها، زيادي و نقصان راويان يا تعابير وارد شده در سند را مشخّص كرده است. همچنين در مواردي اقدام به تصحيح اسناد اين كتاب نموده است.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
630. فهرست أسانيد تأويل الآيات در تفسير ابن ماهيار.
تأويل الآيات، مشتمل بر رواياتي است كه در ذيل آيات مربوط به شأن و منزلت معصومان عليهم السلام ارائه شده اند. روايات بيان شده، از راويان مختلف، از جمله ابن ماهيار است، امّا مؤلّف تنها اسناد روايات مربوط به ابن ماهيار را فهرست و ارائه نموده است؛ چون اسناد و روايات ديگر راويان در كتاب هاي ديگر، ارائه شده اند.
دسته بندي اسناد ابن ماهيار به اين ترتيب است كه اسنادي را كه در صدر آنها تعبير «محمّد بن العباس» آمده است، بر اساس ترتيب الفبايي اسامي مروي عنه هاي وي، دسته بندي و ارائه شده اند.
سلسله اسناد، شامل نام راويان سند تا معصوم عليه السلام (البته اگر سند به نام معصوم عليه السلام ختم شده باشد) به همراه نام سوره و در داخل پرانتز با يك يا دو كلمه از آيه مورد بحث است. به همراه هر سند، نشاني صفحه كتاب تأويل الآيات، مشخّص شده است.
مؤلّف با مراجعه به نسخه هاي خطّي موجود، نسخه بدل ها، زيادي و نقصان راويان را با تعابير وارد در سند مشخّص كرده اند.
ايشان همچنين در مواردي اقدام به تصحيح اسناد نموده است.
نسخه دستنويس و عكس هاي آن، موجود است.
631. فهرس أسانيد الفهرست.
اين فهرست، مشتمل بر دو بخش است: بخش اوّل، در بردارنده ترتيب اسناد و طرق الفهرست شيخ طوسي و بخش دوم، شامل فهرست اسامي رجال موجود در اين كتاب اوست.
در بخش اوّل، اسناد و طُرُق هر يك از راويان در يك جا و بر اساس ترتيب الفبايي نام مشايخ شيخ طوسي و راويان مذكور پس از آن تا آخر سند، تنظيم شده و در مقابل هر يك از اسناد، شماره رديف آن در الفهرست مشخّص شده است.
در اين بخش، تعابيري جون «بالأسناد الأوّل» و «بهذا الأسناد» و امثال آن در اسناد الفهرست تبيين شده اند. مؤلّف، همچنين تعليقاتي نيز بر برخي از اسناد ذكر كرده كه ارائه شده اند.
در بخش دوم، فهرست عناوين تمامي رجال اسناد موجود در الفهرست به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده است و در مقابل نام هر راوي، نشاني موجود در بخش ترتيب اسناد، بر اساس صفحه و سطر، مشخّص شده است.
در اين بخش، عناوين مختلف يك راوي كه در اسناد و طرق الفهرست وارد شده اند، با ذكر علامت مساوي (=) مشخّص شده كه به شكل طبيعي، اين امر، توحيدِ مختلفات را در پي دارد.
مؤلّف با مراجعه به نسخه هاي خطّي موجود، نسخه بدل ها، زيادي و نقصان راويان با تعابير وارد در سند را مشخّص كرده است و در مواردي كه احتمال تصحيف داده، شكل صحيح را به طور حدسي بيان نموده است.
نسخه دستنويس و عكس آن موجود است.
632. فهرست أسانيد مآخذ كتب الايضاح.
اين فهرست در بردارنده اسناد و طُرُق مصادر موجود در كتاب الإيضاح قاضي نعمان مغربي (صاحب دعائم الإسلام) است.
مؤلّف، مصادر موجود در اين كتاب را به همراه ذكر نام مؤلّف هاي آنها مشخّص نموده و در ذيل نام هر مصدر، اسناد و طُرُق هر يك از آنها را از كتاب الإيضاح، به همراه شماره صفحه آن، جمع آوري و ارائه نموده است.
ايشان در مواردي اظهار نظرهاي خود را مطرح نموده است.
نسخه دستنويس و عكس آن، موجود است.
633. ترتيب أسانيد و فهرست الرجال شيخ صدوق.
اين مجموعه، شامل دو بخش است: بخش اوّل، شامل ترتيب اسناد و طُرُق كتاب هاي شيخ صدوق است و بخش دوم، در بردارنده فهرست اسامي رجال موجود در اسناد كتاب هاي وي است.
در بخش اوّل، اسناد و طُرُق هر يك از راويان موجود در صدر سندهاي كتاب هاي صدوق (شامل الأمالي، التوحيد، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، الخصال، صفات الشيعة، علل الشرائع، عيون الأخبار، فضائل الأشهر الثلاثة، كمال الدين، مشيخة الفقيه و معاني الأخبار) كه از مشايخ وي به حساب مي آيند، در يك جا ارائه شده و بر اساس ترتيب الفبايي مروي عنه ها تنظيم شده اند.
سلسله اسناد، شامل نام راويان سند، به همراه مقدار كمي از متن احاديث است و در موارد تكرارِ قسمتي از متن سند در اسناد ديگر، از تكرار آن قسمت اجتناب شده و تنها به بيان تعبير «عنه» به همراه مقداري از متن حديث، اكتفا شده است.
مؤلّف، در موارد لزوم، حواشي و تعليقاتي را در مورد اسناد احاديث بيان داشته و در بسياري از موارد، به كتاب هاي حديث، شرح حال و تاريخ از شعيه و اهل سنّت، مانند الفهرست شيخ طوسي، شواهل التنزيل، بحار الأنوار، تاريخ بغداد، النجوم الزاهرة، تاريخ اصفهان و تهذيب التهذيب، استناد نموده است.
در بخش دوم، فهرست اسامي تمامي راوياني كه در اسناد كتاب هاي شيخ صدوق -كه فهرست آنها بيان شد - موجود بوده، به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و در مقابل نام هر راوي، نشاني هاي موجود در بخش ترتيب اسناد در مورد آن راوي بر اساس صفحه و سطر، مشخّص شده است و سپس راوي و مروي عنه آن راوي با بيان نشاني مصدرهاي مورد مراجعه آورده شده است. در اين موارد، به جاي نام راوي از تعبير «عنه» استفاده شده كه به شكل طبيعي اين امر، «توحيدِ مختلفات و تمييزِ مشتركات» در مورد بسياري از راويان را در پي دارد.
مؤلّف، در مواردي اقدام به تصحيح اسناد اين كتاب نموده است.
نسخه دستنويس و عكس آن، موجود است.
شمس الدين، محمّد جعفر
634. مشيخة الفقيه. بيروت: دار التعارف للمطبوعات، 171 ص.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
متن مشيخه كتاب من لا يحضره الفقيه، با حاشيه هايي شامل شرح حال و تعليق بر راوياني كه در اين مشيخه عنوان شده اند.
در آخر كتاب، فهرست هايي آورده شده است.
صادقي اردستاني، احمد
635. زنان دانشمند و راوي حديث. قم: مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1375 ش، 408 ص، اوّل.
اين كتاب، در سه بخش تهيه شده است:
بخش اوّل، زنان راوي حديث از پيامبر اسلام؛
بخش دوم، زنان راوي حديث از معصومان عليهم السلام كه در دوازده فصل تهيه شده است؛
بخش سوم، زناني كه از غير معصوم عليهم السلام، احاديثي را روايت كرده اند.
اسامي راويان در هر بخش و فصل، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است و كنيه ها در قسمت حرف «الف» آورده شده اند.
در شرح حال هر يك از راويانِ زن، علاوه بر بيان احوال و تاريخ زندگي شان، احاديث آنها نيز مطرح شده است.
در ذيل هر صفحه، مصادر مورد مراجعه، معرّفي شده اند.
صفري فروشاني، نعمة اللَّه.
636. غاليان، كاوشي در جريان ها و برآيندها. مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1378 ش، 412 ص، اوّل.
شناخت جريان هاي مختلفي كه در ميان راويان احاديث وجود داشته اند، نقش بسيار مهمّي در بررسي متن و اسناد روايات دارد.
مؤلّف كتاب، اگر چه انگيزه و محور مباحث در مورد جريان غُلات را در بررسي تاريخي اين جريان تا اوايل قرن چهارم و به منظور تبيين اختلاف عقايد غاليان با شيعه مطرح مي نمايد؛ امّا داشتن شناختي محقّقانه از اين راويان و اين جريان فكري سياسي، مي تواند در بررسي راويان در اسناد روايات، تأثير بسزايي در برداشته باشد.
كتاب، مشتمل بر مقدّمه و چهار فصل است. مقدمه كتاب، در بيان ضرورت و پيشينه تحقيق درباره غاليان و فهرستي از كتاب هايي است كه درباره اين جريان تأليف شده اند.
فصل اوّل، شامل مباحث كلّي در تعريف غلو، غلو در قرآن، روايات و اديان پيشين و...؛
فصل دوم، بررسي غلات در تاريخ؛
فصل سوم، غلات در آينه عقيده و عمل؛
فصل چهارم، تأثيرات غلات بر تاريخ شيعه.
عرفانيان يزدي خراساني، ميرزا غلامرضا
637. مشايخ الثقات. الحلقة الأولي، قم: مجتبي عرفانيان، 1409 ق، 375 ص، دوم؛ الحلقة الثانية: قم: مؤلّف، 1416 ق، 104 ص؛ الحلقة الثانية: مؤسسة النشر الإسلامي، 1417 ق، 244 ص، اوّل.@#@
اين كتاب مشتمل بر جلدهاي مجزّاست و در هر جلد - كه با عنوان يك «حلقه» مشخّص شده است - يك تا چند نفر از مشايخ ثقه، مورد بحث واقع شده اند كه عبارت اند از:
«الحلقة الاولي»، در بررسي ادّله وثاقت مشايخ ابن ابي عمير، صفوان و بزنطي، و نيز برشمردن اسانيد ايشان كه همراه با نشاني روايت هاي آنها مورد بحث واقع شده اند.
«الحلقة الثانية»، در بررسي ادلّه وثاقت سهل بن زياد و مشايخ وي، ذيل عنوان «الرشاد»، بطايني و فرزند وي حسن در ذيل عنوان «النور الجلي»، محمّد بن سنان، در ذيل عنوان «أنيس الجنان».
در مورد «أبي الحسن علي بن أبي حمزة الواقفي البطائني، ونجله الحسن»، كتاب مستقلي با همين عنوان - كه از همين جلد اخذ شده - به چاپ رسيده است.
در خاتمه، اشكال ها و مناقشه هايي كه در الصحيحة البيانية ي حمّاد بن عيسي ابو محمّد جهني بصري آورده شده، مورد بررسي و دفع واقع شده اند.
در الحلقة الثانية، ادّله وثاقت مشايخ نُه نفر از راويان بزرگ شيعه، بررسي شده است.
مؤلّف، فهرست اسامي مشايخ هر يك از اين ثقات را به ترتيب حروف الفبا تنظيم نموده و در بعضي موارد، شرح حال مختصري از مشايخ، به همراه وجه وثاقت آنها آورده است.
در آخر كتاب، ذيل عنوان «ملحق في هدايتين رجاليتين»، دو بحث رجالي مطرح شده است، شامل: تكرار راويان بعضي از ائمه عليهم السلام، در باب «من لا يروي عنهم عليهم السلام»، الرجال شيخ طوسي و معناي «أسند عنه».
عزيزي، حسين و پرويز رستكار و يوسف بيات
638. راويان مشترك. تهيه و تحقيق: مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي پژوهشكده تاريخ، قم: بوستان كتاب قم (انتشارات دفتر تبليغات اسلامي) ، 1380 ش، 2 ج، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر فهرست اسامي 1091 نفر از راويان مشترك اهل سنّت و شيعه اماميّه - كه به عنوان ناقل (با واسطه يا بي واسطه) حديث از معصوم عليه السلام هستند نوشته شده كه در دو قسمت، تنظيم شده است: قسمت اوّل، شامل شرح حال مفصّل 274 نفر از راويان است و قسمت دوم، تنها فهرست اسامي 817 نفر از راويان با ذكر نشاني مصدر مورد مراجعه در منابع شيعه و اهل سنّت، آورده شده است.
در بيان شرح حال راويان به منابع گسترده اي مراجعه شده كه مهم ترين و غالب ترين منابع مورد مراجعه عبارت اند از: رجال النجاشي، اختيار معرفة الرجال، الفهرست و الرجال شيخ طوسي، رجال البرقي، معجم رجال الحديث، مستدركات علم رجال الحديث، تهذيب التهذيب، لسان الميزان، تهذيب الكمال و...
در بيان اقوال از كتاب هاي رجالي و حديثي، تا حدّ امكان، ترتيب زماني نويسندگان آنها بر اساس تاريخ حيات و وفات آنها رعايت شده است.
پس از بيان شرح حال راويان در ذيل عنوان «منابع ديگر»، فهرست و نشاني مصادر ديگري كه در شرح حال اين راوي مطلبي را آورده اند، مشخّص شده است.
محورهاي مطرح شده در شرح حال راويان، به ترتيب شامل نام، كنيه، نَسَب، لقب، تاريخ حيات، ويژگي هاي خانوادگي و خصوصيات فردي، مذهب، و آراي فقهي و سياسي، موقعيت هاي اجتماعي و سياسي و رابطه متقابل راوي با اهل بيت عليهم السلام است.
اسامي راويان در دوازده طبقه و بر اساس طبقه بندي موجود در كتاب تقريب التهذيب ابن حجر، دسته بندي شده است. شايان ذكر است كه در شرح حال هر راوي، طبقه وي مشخّص شده است و در مواردي كه به تاريخ حيات راوي دسترس نبوده و ابن حجر، طبقه وي را مشخّص ننموده و از قراين و شواهد، نمي توان طبقه وي را مشخّص نمود، به طبقه راوي اشاره نشده است.
مقدمه كتاب، در بيان ضرورت معرّفي راويان مشترك بين شيعه و اهل سنّت و ويژگي هاي موجود در كتاب است.
عسكري، سيّد مرتضي.
639. خمسون و مائة صحابي مختلق. بيروت: دار الزهراء، 1412 ق، 2 ج، ششم / بغداد: منشورات كلّية أصول الدين، 1387 ق، 3 ج.
ترجمه: عطاء محمّد سردارنيا، تهران: كتاب خانه بزرگ اسلامي، 1355 ش / تهران: انتشارات بدر، 1361 ش، 4 ج.
اين كتاب مشتمل بر مطالب زير است:
در مقدّمه، مؤلّف ويژگي هاي كتاب را متذكّر شده است.
متن كتاب، شامل تحقيق و معرّفي صد و پنجاه تن از صحابيان ساختگي توسط سيف بن عمر است كه در كتاب هاي حديثي و تاريخي و رجال اهل سنّت، نام و روايت هاي آنها مطرح شده است.
مؤلّف، ضمن معرّفي هر يك از صحابيان ساختگي، در نظر دارد ريشه طرح صحابي ساختگي و اهداف و علل انتشار احاديث اين گونه صحابيان را مشخّص كند.
اين چاپ، با تجديد نظر در چاپ هاي قبلي تهيه شده است.
عُطارِدي، عزيز اللَّه.
640. زندگاني حضرت عبد العظيم عليه السلام. تهران: عطارد، 1373 ش، 385 ص، سوم.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدمه مؤلّف در بيان چگونگي انتقال احاديث پيامبرصلي الله عليه وآله و امامام معصوم عليهم السلام از زمان پيامبرصلي الله عليه وآله تا زمان مشايخ و مؤلّفان كتب اربعه حديثي است. سپس به بررسي اهميّت علم رجال و فوايد آن و كتاب هايي كه در اين زمينه تأليف شده، پرداخته شده است.
متن كتاب، در بردارنده شرح حال حضرت عبد العظيم حسني عليه السلام است و در شش بخش، جمع آوري شده است كه عبارت اند از:
بخش اوّل، شرح زندگاني حضرت عبد العظيم حسني عليه السلام؛
بخش دوم، آبا و اجداد آن حضرت؛
بخش سوم، اخبار و روايات ايشان؛
بخش چهارم، مشايخ و اساتيد ايشان؛
بخش پنجم، راويان و شاگردان ايشان؛
بخش ششم، مقبره حضرت عبد العظيم حسني عليه السلام، و مؤسّسات وابسته به آن.
641. مشايخ فقه و حديث در جَماران، كُلين و دَرَشت. تهران: انتشارات عطارد، 1373 ش، 248 ص، اوّل.
اين كتاب، مشتمل بر مطالب زير است:
مقدّمه مؤلّف، در بررسي تاريخچه شهرري و روستاهاي اطراف اين شهر و چگونگي فتح آن به وسيله مسلمانان و پيشرفت اسلام در اين منطقه است.
متن كتاب، شامل سه بخش زير است:
بخش اوّل، مشايخ حديث در جماران؛
بخش دوم، مشايخ حديث در كُلين؛
بخش سوم، مشايخ حديث در دَرَشت.
اين سه روستا و آبادي، از توابع شهر ري اند كه در گذر زمان، داراي راويان و مشايخ متعددي بوده اند. مؤلّف در هر بخش، ضمن معرّفي مشايخ موجود در آن آبادي، شرح حال مختصري از هر يك از اين مشايخ، به همراه نشاني مصدر مورد مراجعه را آورده است.
علي صالح معلم، محمّد علي.
642. أصول علم الرجال بين النظرية والتطبيق. مؤلّف، 1416 ق، 706 ص، اوّل.
از تقريرات درس مسلم داوري.
مؤلّف در تمهيد، ضرورت علم رجال و ويژگي هاي كتاب، و در مقدّمه، تعريف، موضوع و ضرورت علم رجال را مورد بحث قرار داده است.
محتواي كتاب، شامل چهار فصل و يك خاتمه است:
فصل اوّل، بررسي كتب اربعه؛
فصل دوم، بررسي كتاب هايي كه ممكن است حكم بر صحّت روايت هاي آنها نمود؛
فصل سوم، طريق تحمّل روايت ها و كيفيت نقل آنها؛
فصل چهارم، توثيقات عامّه.
خاتمه، مشتمل بر شرح حال چهارده نفر از رجال مورد اختلاف است.
در آخر كتاب، فهرست هاي متعدّد و مفصّلي آورده شده است.
غرباوي، ماجد.
643. رجال كتاب الإختصاص. المؤتمر العالمي بمناسبة الذكري الألفيّة لوفاة الشيخ المفيدرحمه الله، 1372 ش، 101 ص.
در اين كه كتاب الإختصاص، تأليف شيخ مفيد است يا خير، در ميان علما، اختلاف است؛ زيرا سبك تأليف و روش نگارش اين كتاب با ديگر كتاب هاي شيخ مفيد، تفاوت دارد و از طرف ديگر، شيخ طوسي، نجاشي و ابن شهر آشوب، در شرح حال شيخ مفيد، نامي از اين كتاب نياورده اند و مرحوم خويي، در شرح حال عمرو بن عبد اللَّه بن علي سبيعي كوفي، ضمن طرح روايتي مي گويد كه اعتمادي بر اين روايت نيست، به دليل اين كه نسبت كتاب الاختصاص به شيخ مفيد، ثابت نشده است.
نويسنده مقاله، به دليل عدم حصول قطع در نسبت اين كتاب به شيخ مفيد، اسامي رجال موجود در اين كتاب را مستقل از كتاب هاي ديگر شيخ مفيد، گِرد آوري كرده است.
مقاله، شامل اسامي 133 نفر از رجال موجود در كتاب الاختصاص است كه به همراه بيان اقوال بعضي از علماي علم رجال، جرح يا تعديل ذكر شده در مورد آنها را مشخّص كرده است و در ذيل نام اين رجال، نشاني مصادر ديگري كه مطالبي در مورد اين شخصيت بيان شده، آمده است.
644. الرجال المستخرجة من آثار الشيخ المفيد. المؤتمر العالمي بمناسبة الذكري الألفيّة لوفاة الشيخ المفيدرحمه الله، 1372 ش، 165 ص، سي ام.
منابع و مصادر مورد مراجعه در علم رجال، شامل كتاب هاي رجالي مي شود كه به وسيله بزرگان علم رجال در قرن هاي اوّل اسلامي تأليف شده اند، مانند: رجال الكشّي، الرجال و الفهرست شيخ طوسي، رجال النجاشي و...
امّا دسترسي به احوال و جرح يا تعديل راويان حديث را مي توان از كتاب هاي بزرگان ديگري، همچون شيخ مفيد، استخراج كرد كه مي تواند راهگشاي بسياري از مشكلات رجالي باشد.
نويسنده مقاله با در نظر داشتن مطالب ذكر شده، در مقدّمه، پنج فايده رجالي در توثيقات و تجريحات عامّه را كه با تمسّك به آنها، راويان اين رساله، جرح و تعديل شده اند، بيان داشته است كه عبارت اند از:
1. توثيق اصحاب امام صادق عليه السلام؛
2. توثيق اشخاصي كه نصّي بر امامت حضرت حجّت (عج) بيان داشته اند؛
3. اصحاب اجماع؛
4. مدح اشخاصي كه با حضرت علي عليه السلام بيعت كرده اند؛
5. اتفاق اماميّه بر كفر اشخاصي كه با حضرت علي عليه السلام وارد جنگ شدند.@#@
نويسنده در متن مقاله، اسامي 553 نفر از رجالي كه در كتاب ها و رساله هاي شيخ مفيد (به استثناي كتاب الاختصاص) وارد شده و از طرف ايشان، داراي شرح حال و جرح يا تعديل اند، فهرست كرده است. البته اين فهرست، شامل اسامي مشركان و كافران نيست.
در ذكر احوال و بيان جرح يا تعديل رجال ذكر شده، تنها به كتاب هاي شيخ مفيد مراجعه شده است، مگر در موارد نادر كه ضرورتْ اقتضا مي كرده و يا به عنوان مؤيّد در بيان جرح و تعديل، به كتاب هاي ديگران مراجعه شده است.
در حاشيه، نشاني مصادري كه متن ها از آن جا اتّخاذ شده اند، بيان شده است.
645. الشيخ المفيد و علوم الحديث. المؤتمر العالمي بمناسبة الذكري الألفيّة لوفاة الشيخ المفيدرحمه الله، 1372 ش، ج 26، 111 ص.
تأليف كتابي مستقل در موضوع علوم حديث، از جمله علم رجال، متأسّفانه به علّت هاي مختلف، از روش هاي علماي بزرگي همچون شيخ مفيد نبوده است و چون دستيابي به اقوال اين بزرگان مي تواند راهگشاي بسياري از مشكلات در اسناد روايات باشد. نويسنده اين رساله، ضمن مراجعه به كتاب ها و رساله هاي شيخ مفيد، ديدگاه هاي ايشان در قسمت هاي مختلف علوم حديث، از جمله علم رجال را گردآوري نموده و آن را در اين رساله، ارائه نموده است.
رساله، شامل هشت فصل است: فصل اوّل و دوم، درباره ديدگاه شيخ مفيد در علم درايه و اقسام حديث است. از فصل سوم به بعد، ديدگاه هاي ايشان در محورهاي مختلف علم رجال، گِرد آوري شده است كه عبارت اند از: جرح و تعديل، اقسام حمل حديث، صفات راوي و مروي، معرفت صحابيان و طبقات آنها، املا، كتب و روايت.
غروي ناييني، نهلا.
646. محدّثات شيعه. تهران: انتشارات دانشگاه تربيت مدرّس، 1375 ش، 375ص، اوّل.
اين كتاب، شامل معرّفي حضرت زهراعليها السلام و زنان راوي از معصومان عليهم السلام و بعد از ايشان، زنان راوي از بزرگان و مشايخ حديث است.
رسول طلائيان - مأخذشناسي رجال شيعه، ص 183
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :