امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
1956
كتابهاي چهارگانه شيعه
الكافي
كتاب «الكافي » تاليف شيخ محمد بن يعقوب كليني بغدادي - در گذشته به سال 328 ه.ق - است.
در كتاب «تاج العروس » زير واژه «كلان » چنين نوشته شده است:
«ابو جعفر محمد بن يعقوب كليني از فقيهان و عالمان بزرگ شيعه در عهد خلافت المقتدر بالله عباسي بوده و به جهت ورودش به ناحيه «درب السلسلة » در بغداد، سلسلي لقب يافته است ».او به سال 327 ه.ق در ناحيه «درب السلسله[1] » و نيز در «صور[2]» وايت حديث مي كرد.
شيخ طوسي گفته است:
شيخ كليني قابل اعتمادترين و استوارترين دانشمند در علم حديث بود كه كتاب «الكافي » را در طول بيست سال تصنيف كرد و به سال 328 ه.ق درگذشت.
نجاشي گفته است:
شيخ كليني به سال 329 ه.ق - سال پراكندگي ستارگان[3] - وفات يافت و ابو قيراط، محمد بن جعفر حسيني بر جنازه وي نماز گزارد و در آرامگاهي كه در «باب الكوفة » است، به خاك سپرده شد.ابن عبدون گفته است:
من قبر او را در جاده طائي ديده ام كه تخته سنگي بر روي آن نهاده شده و بر آن تخته سنگ نام وي و پدرش نوشته شده است.
ابو علي در كتاب «منتهي المقال » گفته است:
آرامگاه شيخ كليني در تكيه مشهور مولوي در ناحيه شرقي بغداد واقع شده كه زيارتگاه خاص و عام است و بر نماي بيروني آن پنجره اي كار گذاشته شده كه در سمت چپ عابري كه به قصد ورود به شهر از روي پل[4] مي گذرد، قرار گرفته است.
تاليفات شيخ كليني
تاليفات شيخ كليني عبارتند از:
1- كتاب «رسائل الائمة » - درود بر آنان - كه سيد - بن طاووس مطالبي از آن را در كتاب «كشف المحجة » آورده است.
2- كتاب «الرد علي القرامطة ».
3- كتاب «ما قيل في الائمة من الشعر».
4- كتاب «الرجال ».
5- كتاب «تعبير الرؤيا».
6- كتاب «الكافي ».علامه شيخ آقا بزرگ تهراني در كتاب «الذريعة »، ج 17، ص 245 به توصيف كتاب «الكافي » پرداخته و چنين گفته است:
اين كتاب يكي از مهمترين كتابهاي چهارگانه است كه مبتني بر اصول قابل اعتماد است و كتابي همانند آن در نقل و روايت احاديث از پيامبر اكرم و امامان - درود خدا بر آنان - به رشته تحرير در نيامده است.
اين كتاب مشتمل برسي و چهار رساله و سيصد و بيست و شش باب است كه شيخ كليني آن را در دوران غيبت صغراي امام زمان - درود بر وي - در طول مدت بيست سال تاليف كرده است.
كتاب مذكور داراي سه بخش است:
1- اصول كافي 2- فروغ كافي 3- روضه كافي
بر اين كتاب شروح و حواشي و تعليقات بسياري نيز نوشته شده است.
شيخ يوسف بحراني در كتاب «لؤلؤة البحرين »، ص 394 مجموع احاديث كتاب «الكافي » را به ترتيب زير چنين ذكر كرده است:
5077 حديث صحيح.
144 حديث حسن.
1118 حديث موثق.
302 حديث قوي.
9480 حديث ضعيف.
بنابر اين كتاب «الكافي » مجموعا 16121 حديث دارد و نسخه هاي خطي آن نيز بسيار است.كهن ترين نسخه اي كه من از اين كتاب ديده ام، نسخه موجود در كتابخانه مدرسه علميه نواب در شهر مقدس مشهد است كه به خط علي بن ابي الميامين (ظ) علي بن احمد بن علي بوده و به سال 675 ه.ق در شهر واسط نگارش يافته است و هم اكنون نيز در ميان ميكرو فيلم هاي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران به شماره 5156 يافت مي شود[5] .
كتاب «الكافي » چندين بار در ايران و هند به چاپ رسيده است، از جمله:
الف - در لكهنو به سال 1302 ه.ق.
ب - در ايران به سال 1278، 1281، 1311، 1315، و 1374 ه.ق.
ج - اخيرا نيز به سال 1381 ه.ق در هشت مجلد به سرمايه كتابخانه اسلاميه به زيور طبع آراسته شده است.همچنين دكتر حسين علي محفوظ شرح حال مفصلي از شيخ كليني نوشته است كه در آغاز كتاب «الكافي » چاپ شده و نيز به صورت جداگانه تحت عنوان «سيرة الكليني » انتشار يافته است.
من لا يحضره الفقيه
كتاب «من لا يحضره الفقيه » تاليف شيخ محمد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي - در گذشته به سال 381 ه.ق - است.
علامه حلي درباره وي چنين گفته است: «شيخ و فقيه ما و زعيم مذهب شيعه در خراسان كه مردي كهنسال بود و همه مشايخ شيعه از او پيروي مي كردند، به سال 355 ه.ق وارد بغداد شد.او از فقيهان عاليقدر، حافظان حديث، عالمان علم رجال و راويان اخبار به شمار مي رفت كه در حفظ حديث و كثرت دانش ميان اهالي قم بي نظير بود.وي در حدود سيصد تاليف داشته و به سال 381 ه.ق در شهر ري در گذشته است.
علامه سيد بحر العلوم درباره او نيز گفته است:
«محمد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي يكي از شخصيتهاي بزرگ شيعه و ركني از اركان شريعت اسلام و سرآمد محدثان بود كه در روايت حديث از امامان راستين - درود بر آنان - صداقت داشت.او از بركت دعاي امام - زمان - درود بروي - ديده به جهان گشود و بدان جهت به درجاتي عالي از فضل و كرامت نائل آمد و امام در توقيعي كه از ناحيه مقدسش صادر شده بود، وي را چنين توصيف كرده است:
«صدوق فقيهي بزرگوار است كه خداوند مردم را به وسيله او بهره مند مي گرداند».
تاليفات شيخ صدوق
پاره اي از تاليفات شيخ صدوق عبارتند از:
1- كتاب «علل الشرايع ».
2- كتاب «عيون اخبار الرضا». - كتاب «الامالي ».
4- كتاب «الخصال ».
5- كتاب «ثواب الاعمال ».
6- كتاب «من لا يحضره الفقيه ».
علامه سيد بحر العلوم به توصيف كتاب «من لا يحضره الفقيه » پرداخته و چنين گفته است:
«اين كتاب يكي از كتابهايي است كه در شهرت و اعتبار به روشنايي روز مي ماند.
محدث نوري نيز درباره كتاب مذكور گفته است:
«بسياري از علماء، احاديث موجود در كتاب «من لا يحضره الفقيه » را از چند نظر بر احاديث مذكور در سه كتاب ديگر از كتابهاي چهارگانه ترجيح داده اند، چه آنان اعتقاد داشتند كه شيخ صدوق احاديث بسياري را حفظ بوده و آنها را نيك ضبط كرده و در روايت تامل روا داشته است و نيز كتاب خود را پس از كتاب «الكافي » تاليف نموده و صحت احاديثي را كه در كتاب آورده، تضمين كرده است، و نه تنها مانند ديگر مؤلفان قصد گردآوري همه احاديث روايت شده را نداشته، بلكه به ثبت احاديث پرداخته است كه بدانها فتوي داده و بر صحت آنها حكم كرده است و با اعتقادي راسخ آنها را حجت ميان خود و خدا مي دانسته است ».
وي نام كتاب «من لا يحضره الفقيه » را از كتاب «من لا يحضره الطبيب » تاليف محمد بن زكرياي رازي اقتباس كرده است.
شيخ صدوق اين كتاب را در چهار مجلد تاليف نمود و محدث بحراني احاديث مذكور در چهار مجلد را شماره كرده و مجموع آنها را 5963 حديث در 446 باب به ترتيب زير ذكر نموده است:
3913 حديث مسند.
2050 حديث مرسل.
نسخه هاي خطي اين كتاب فراوان است كه يكي از آنها نسخه مورخ سال 681 ه.ق در كتابخانه منچستر است، همچنانكه در صفحه 298 فهرست كتابهاي خطي آن كتابخانه به سال 1934 م چاپ شده، آمده است.
البته من هنوز بدان نسخه خطي دست نيافته ام.
همچنين كتاب فوق الذكر چندين بار به چاپ رسيده است، از جمله:
الف - در لكهنوي هند به سال 1300 ه.ق.
ب - در تبريز به سال 1322 ه.ق.
ج - در تهران به سال 1372 ه.ق.
د - در نجف اشرف به سال 1377 ه.ق.
سيد حسن خراسان شرح حال مبسوطي از شيخ صدوق نگاشته كه به عنوان مقدمه جلد اول كتاب «من لا يحضره الفقيه » در سال 1377 ه.ق به زيور طبع آراسته شده است.
تهذيب الاحكام
كتاب «تهذيب الاحكام » تاليف شيخ الطائفة ابو جعفر محمد بن حسن طوسي - در گذشته به سال 460 ه.ق - است.
علامه حلي درباره وي گفته است:
«شيخ الطائفه و زعيم و پيشواي شيعه دانشمندي عاليقدر و بلند مرتبت و مورد اعتماد و راستگو بوده كه در علم اخبار، رجال، فقه، اصول، كلام، ادب و جميع فضائل انساني سر آمد روزگار خويش به شمار مي رفته است.وي در همه فنون اسلامي دست به تاليف زده و به تهذيب عقايد و اصول و فروع پرداخته و از جهت علمي و عملي جامع كمالات نفساني بوده است ».
شيخ الطائفه در ماه رمضان سال 385 ه.ق به دنيا آمد و به سال 408 ه.ق به بغداد رفت و خليفه عباسي عبد الله بن قادر، ملقب به «القائم بامر الله » كرسي علم كلام را دراختيار وي نهاد.سپس شيخ در سال 448 ه.ق به نجف اشرف هجرت كرد و فعاليت علمي را در آنجا از نو زنده كرد و رونق بخشيد و از آن پس نجف به صورت حوزه علميه بزرگ شيعه در آمد كه تا به امروز همچنان پابرجاست.
شيخ طوسي - خدايش رحمت كناد - همچنان در نجف بود تا در شب 22 محرم سال 460 ه.ق چشم از جهان فرو بست و در آن ايام تعداد شاگردان شيعي وي به سيصد تن مي رسيد و تعداد شاگردان سني مذهبش نيز بسيار بود.
تاليفات شيخ طوسي
شيخ طوسي بيش از پنجاه كتاب تاليف كرده است كه پاره اي از آنها عبارتند از:
1- كتاب «مسائل الخلاف ».
2- كتاب «التبيان في تفسير القرآن ».
3- كتاب «المبسوط في الفقه ».
4- كتاب «الرجال » يا «الابواب ».
5- كتاب «الفهرست ».
6- كتاب «التهذيب ».
علامه شيخ آقا بزرگ تهراني در كتاب «الذريعة »، ج 4، ص 504 به توصيف كتاب «التهذيب » پرداخته و گفته است:
«اين كتاب يكي از كتابهاي چهارگانه و مجموعه هاي كهن است كه از زمان تاليف آن تا به امروز ماخذ و مرجع دانشمندان شيعين بوده است.شيخ الطائفه اين كتاب را از اصول صحيح و قابل اعتماد نزد علماي پيشين و نيز از كتابهايي اتخاذ كرده و به رشته تحرير در آورده است كه خود آنها را از هنگام ورود به بغداد در سال 408 ه.
[1] . به كتاب «الاستبصار» - تاليف شيخ طوسي، ج 2، ص 352 رجوع كنيد.
[2] . به شرح حال شيخ كليني در كتاب «لسان الميزان‏»، ج 5، ص 433 و نيز به كتاب «تاريخ الكامل‏» - تاليف ابن اثير، ذيل حوادث سال 228 ه.ق رجوع كنيد.
[3] . سالي را گويند كه ظاهرا حوادث جوي و ريزش شهاب‏هاي ثاقب در آن بسيار رخ مي‏داده است. (مترجم) .
[4] . مراد از پل، به احتمال قوي «جسر عتيق‏» است كه امروزه آن را «جسر مامون‏» مي‏نامند، چه نجاشي در كتاب «الرجال‏»، ص 267 وضعيت جغرافيايي مقبره شيخ كليني را به نقل از ابن - عبدون چنين توصيف مي‏كند:... و اكنون آرامگاه وي در جانب شرقي دجله در مدخل جسر عتيق «جسر مامون كنوني‏» واقع شده كه در سمت چپ عابري كه از سمت مشرق به سوي كرخ مي‏رود، نيز قرار گرفته است. (مترجم) .
[5] . به فهرست ميكروفيلم‏هاي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، تاليف محمد تقي دانش پژوه، ص 384 كه به سال 1348 ه.ش در تهران چاپ شده است، رجوع كنيد.
@#@ق تا زمان هجرت به نجف در سال 448 ه.ق در اختيار داشته است ».
اين كتاب شرحي است بر رساله «المقنعة » تاليف استادش شيخ محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد در گذشته به سال 413 ه.ق كه در زمينه فقه نگاشته شده است[1] .
محدث بحراني گفته است[2] :
«ابواب كتاب «التهذيب » را شمرده ام، 93 باب بوده و 12590 حديث داشته است ».
نسخه هاي خطي اين كتاب فراوان است و شيخ آقا - بزرگ تهراني در كتاب «الذريعة » گفته است[3] :
«جزء اول كتاب در تبريز و به خط مؤلف آن شيخ الطائفه يافت مي شود و اين نسخه كه خطي شيخ بهائي نيز بر روي آن به چشم مي خورد، در كتابخانه سيد ميرزا محمد حسين بن علي اصغر شيخ الاسلام طباطبايي - در گذشته به سال 1292 ه.ق - وجود دارد و هم اكنون در اختيار نوادگان وي مي باشد».شيخ عز الدين بن عبد الصمد عاملي نسخه اي از آن را در سال 949 ه.ق به خط خويش نوشته و در پايان آن چنين نگاشته است:
«من نسخه دست نويس خود را با نسخه اصلي كتاب كه به خط مؤلف كتاب، شيخ طوسي است، مقابله و تصحيح نموده ام ».
اين كتاب تا كنون چندين بار به چاپ رسيده است كه يكبار در سال 1318 ه.ق و بار ديگر در سال 1378 ه.ق در ده مجلد در نجف اشرف به زيور طبع آراسته شده است.علامه شيخ آقا بزرگ تهراني شرح احوال و آثار شيخ طوسي را مفصلا به عنوان مقدمه اي بر تفسير «التبيان » شيخ طوسي به رشته تحرير در آورده كه به سال 1381 ه.ق در نجف اشرف به چاپ رسيده است و همين مقدمه نيز با عنوان «حياة الشيخ الطوسي » به طور مستقل چاپ شده است.
الاستبصار
كتاب «الاستبصار» نيز تاليف شيخ طوسي است كه شرح حال وي به طور خلاصه در صفحات قبل بيان شد.
علامه شيخ آقا بزرگ تهراني به توصيف اين كتاب پرداخته و چنين گفته است[4] :
«اين كتاب يكي از كتابهاي چهارگانه و مجموعه هاي حديث است كه نزد فقيهان شيعي دوازده امامي مدار استنباط احكام شرعي بوده اند و مشتمل بر چندين كتاب تهذيب است كه تنها موارد اختلاف اخبار در آن ذكر گرديده و روش جمع و ائتلاف ميان اخبار مخالف و موافق بيان شده است ».
شيخ طوسي گفته است[5] :
«بدانيد - خدايتان تاييد كناد - كه من اين كتاب را به سه بخش تقسيم كرده ام: بخش اول و دوم مسائل مربوط به عبادات را شامل مي شود و بخش سوم در زمينه معاملات و ديگر ابواب فقهي است ».
شيخ الطائفه - خدايش رحمت كناد - احاديث اين كتاب را به ترتيب زير دسته بندي كرده است:
1- بخش اول: شامل 300 باب و 1899 حديث.
2- بخش دوم: شامل 217 باب و 1177 حديث.
3- بخش سوم: شامل 398 باب و 2455 حديث.
بنابر اين، كتاب «الاستبصار» مجموعا 915 باب و 5531 حديث را در بر مي گيرد.
نسخه خطي اين كتاب فراوان است كه يكي از آنها نسخه اي است به خط شيخ جعفر بن علي بن جعفر مشهدي كه در روز هشتم ماه ذي قعده سال 573 ه.ق كتابت آن را به پايان برده است.
وي اين نسخه را از روي نسخه دست نويس مؤلف، شيخ طوسي - در گذشته به سال 460 ه.ق - نوشته است كه هم اكنون در كتابخانه شيخ علي كاشف الغطاء در نجف اشرف وجود دارد.
اين كتاب چندين بار به چاپ رسيده است، از جمله:
الف - در لكهنوي هند به سال 1307 ه.ق [6]
ب - در نجف اشرف به سال 1375 ه.ق در چهار مجلد.

[1] . جمله «رحم المفيد» طبق حساب جمل با عدد 413 يعني سال وفات شيخ برابر است.
[2] . كتاب «لؤلؤة البحرين‏»، ص 396، چاپ نجف اشرف، عراق.
[3] . كتاب «الذريعة الي تصانيف الشيعة‏»، ج 4، ص 504.
[4] . كتاب «الذريعة‏»، ج 2، ص 14.
[5] . به پايان كتاب «الاستبصار»، ج 4، ص 334 رجوع كنيد.
[6] . در دو مجلد بزرگ و حجيم.
محمد حسين جلالي - ماخذ حديث از ديدگاه شيعه، ص 25
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :