امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
1394
فهرست تاريخي مجموعه هاي حديثي
صحيفه امام علي - عليه السلام - از صدر اسلام تا كنون در ميان اهل تسنن و اهل تشيع از آنچنان شهرتي برخوردار بوده است كه بخاري در كتاب «الجامع الصحيح [1] » به نقل حديث از آن پرداخته است و ديگر محدثان نيز احاديث بسياري از آن را در تأليفات خود آورده‏اند.
ما اين صحيفه را از نقطه نظر شيعي سرآغازي بر تدوين حديث در اسلام مي‏دانيم.جلال الدين سيوطي ـ متوفي سال 911 ه.ق ـ گفته است:
«صحابه و تابعين در نوشتن حديث با هم اختلاف نظر داشته‏اند، گروهي اين عمل را ناپسند دانسته و گروهي جايز شمرده‏اند، كه از گروه دوم كساني چون علي و فرزندش حسن - عليهما السلام - بر اين مهم جامه عمل پوشانيده‏اند [2] » .
پس از صحيفه علي - عليه السلام - كتابها و رسالاتي از امامان شيعه - عليهم السلام - صورت تأليف پذيرفته‏اند كه از آنجمله است:
1ـ «الصحيفة السجادية» و «رسالة الحقوق» و رساله الزهد به املاء امام سجاد، علي بن الحسين - عليه السلام - .
2ـ «تفسير القرآن» از امام محمد باقر - عليه السلام - . ـ «رسالة الي الشيعة» و «التوحيد» از امام جعفر صادق - عليه السلام - و نيز خطبه‏ها و نامه‏ها و سخنان حكيمانه آن بزرگواران .
همچنين بزرگان شيعه در اين امر مهم شركت داشته و دست به تأليف كتابهايي زده‏اند كه عبارت است از:
1ـ كتاب «السنن و الاحكام و القضايا» تأليف ابو رافع قبطي مصري كه از ياران پيامبر اكرم - صلي الله عليه و آله - و امام علي - عليه السلام - و منشي ويژه امام - عليه السلام- بود.
2ـ كتاب «منسك في الحج» تأليف جابر بن عبد الله انصاري ـ متوفي سال 78 ه.ق ـ .
3ـ كتاب سليم بن قيس هلالي ـ عامري و نيز كتابها و رسالات ديگر [3] .
اصول چهارصدگانه
در قرن دوم هجري كه فشار سياسي حاكم بر شيعيان به هنگام انتقال حكومت از امويان به عباسيان به كلي از بين رفته بود، بسياري از راويان به جمع و تدوين احاديثي كه خود آنها را از امامان شيعه - عليهم السلام - به ويژه از امام صادق - عليه السلام - روايت كرده بودند، پرداختند.
در اين دوره رساله هاي متعددي تدوين يافت که بعدها به نام «اصول چهار صدگانه» مشهور شد اگر چه تمام دانشنمدان تاريخ تدوين تمامي اين اصول را در اين دوره نمي دانند ولي بيشتر اين اصول در اين دوران نگاشته شد به هر روي اين امر خود، سر آغازي در گسترش تدوين حديث شيعه به شمار مي رود. [4]
مجموعه‏هاي حديث
پس از اين اصول چهار صدگانه كتابهايي موسوم به «جوامع الحديث» تأليف گرديد كه مؤلفان آنها اصول فوق الذكر را مبناي كار خود قرار دادند و به تهذيب و تنقيح آنها پرداختند و سپس مجموعه‏هايي از احاديث ترتيب دادند كه معروفترين آنها عبارت است از:
1ـ كتاب «الجامع» تأليف محمد ابن ابي نصر بزنطي.
2ـ كتاب «الجامع» تأليف ابو طاهر وراق حضرمي، محمد بن ابي تسنيم.
3ـ كتاب «الجامع» تأليف محمد بن احمد بن يحيي اشعري.
4ـ كتاب «الجامع» تأليف ابو جعفر محمد بن حسن بن احمد بن وليد ـ متوفي سال 343 ه.ق [5] ـ .
تاليف چنين مجموعه‏هاي حديث تا اواخر قرن چهارم هجري نزد شيعيان معمول بوده است.
كتابهاي چهارگانه
آنگاه سه تن از دانشمندان شيعه كتابهايي در علم حديث تأليف كردند كه به «كتابهاي چهارگانه» معروف شد.آنان در اين تأليفات، اصول چهارصدگانه و مجموعه‏هاي‏حديث را اساس كار خويش قرار داده به تنظيم و تدوين احاديث به وجهي پسنديده همت گماردند كه همين كتابهاي چهارگانه از آن روزگار تا به امروز مورد توجه خاص بوده و در حوزه‏هاي علميه شيعه تدريس مي‏شده است.پس از مؤلفان كتابهاي چهارگانه دانشمنداني آمدند و به شرح و تعليق آن كتاب‏ها پرداختند كه ما در جاي خود بدانها اشاره خواهيم كرد.
ديگر مجموعه‏ها
پس از تأليف كتابهاي چهارگانه، مجموعه‏هاي ديگري از احاديث نيز صورت تدوين پذيرفت كه حكم دائرة المعارف را دارند و متضمن معارف شيعي در باب روايات منقول از امامان - عليهما السلام - هستند و همگي از كتابهاي چهارگانه و ديگر كتب مربوط به علم حديث اقتباس و گردآوري شده‏اند.
به همين منظور گروهي از بزرگان شيعه، هر يك با اسلوب و روش خاص خود، در اين زمينه دست به كار تدوين و تأليف شدند و مجموعه‏هايي از احاديث ترتيب دادند كه مشهورترين آنها عبارتند از:
1ـ كتاب «تفصيل وسائل الشيعة الي تحصيل احكام الشريعة» تأليف شيخ محمد بن حسن، معروف به «حر عاملي» كه به سال 1104 هجري قمري در گذشته است [6] .
2ـ كتاب «الوافي» تأليف شيخ محمد محسن، معروف به فيض كاشاني ـ متوفي سال 1091 ه.ق [7] ـ او همچنين كتاب «النوادر» را به عنوان مستدركي بر کتاب الوافي ملحق کرد.
3ـ كتاب «بحار الانوار» تأليف شيخ الاسلام محمدباقر مجلسي كه به سال 1111 ه.ق در گذشته است [8] .
مجموعه‏هاي ديگري از اين قبيل نيز وجود دارند كه برخي از آنها تاكنون به صورت خطي باقي مانده و هنوز به چاپ نرسيده‏اند كه از آنجمله مي‏توان كتابهاي زير را نام برد:
1ـ كتاب «عوالم العلوم» تأليف شيخ عبد الله بن ـ نورالدين بحراني كه در بيست و پنج مجلد چاپ شده است [9] .
2ـ كتاب «جامع الاحكام» تأليف سيد عبد الله شبر كه در بيست و پنج مجلد به چاپ رسيده است.
3ـ كتاب «جوامع الاحكام» تأليف سيد محمد بن ـ شرف الدين جزائري [10] .
دانشمندان شيعه از آغاز تا امروز براي گشايش باب اجتهاد در مذهب شيعه اثني عشري همواره به بحث و تحقيق پيرامون حديث از نظر نقلي و عقلي پرداخته و به ذكر اسناد و ادله اهتمام ورزيده‏اند.
به همين سبب ميان مجتهدان در صدور فتاوي از جهت مفاد و معني روايات يا صحت اسناد آنها به راويان حديث اختلاف نظر وجود دارد.

[1] . به مجلد اول اين كتاب، باب كتابة العلم كه به سال 1314 ه.ق در قاهره به چاپ رسيده است، رجوع كنيد.
[2] . به كتاب «تدريب الراوي» ، ج 1، ص 69، چاپ قاهره به سال 1383 ه.ق رجوع كنيد.
[3] . به كتاب «تأسيس الشيعة» ـ تأليف سيد صدر، ص 279 و كتاب «اعيان الشيعة» ـ تأليف سيد محسن امين، ج 1، ص 147 رجوع كنيد.
[4] . در اين باره به بحث مفصل ما در كتاب «دائرة المعارف الشيعة» ، ج 5، ص 33 و در بخشهاي ديگر همين كتاب كه به سال 1393 ه.ق در بيروت به چاپ رسيده است، رجوع كنيد.
[5] . به كتاب «الذريعة الي تصانيف الشيعة» ، ج 5، ص 29 رجوع كنيد.
[6] . كتاب «وسائل الشيعة» در سه مجلد بزرگ چندين بار با چاپ سنگي انتشار يافت و نيز در فاصله سالهاي 1376 تا 1389 ه.ق در بيست مجلد در تهران به زيور طبع آراسته شد و چاپ ديگري از آن در سال 1391 ه.ق در بيروت صورت پذيرفت.شيخ ميرزا محمد حسين نوري ـ متوفي سال 1320 ه.ق ـ بسياري از احاديث اين كتاب را تصحيح و اصلاح كرد و مستدركي در سه مجلد بزرگ به نام «مستدرك الوسائل» ترتيب داد كه پس از وي به سال 1321 ه.ق در تهران به چاپ رسيد و همين كتاب «مستدرك الوسائل» به همراه كتاب «وسائل الشيعة» با نام «وسائل ـ الشيعة و مستدركاتها» به ترتيبي نيكو در قاهره چاپ شد كه پنج جلد آن در سال 1377 ه.ق 1958 م به اهتمام آقاي سيد مرتضي رضوي، سرپرست مؤسسه انتشاراتي «النجاح» در قاهره چاپ و منتشر گشت.
[7] . كتاب «الوافي» در سه مجلد بزرگ چندين بار با چاپ سنگي در تهران به زيور طبع آراسته شد و بعدا كتابخانه اسلاميه در تهران نيز به چاپ افست آن همت گمارد.
[8] . كتاب «بحار الانوار» يكبار در بيست و پنج مجلد با چاپ سنگي منتشر شده و بار ديگر نيز در فاصله سالهاي 1376 تا 1393 ه.ق در 110 جلد با چاپ حروفي در تهران انتشار يافته است.
[9] . به كتاب «تأسيس الشيعة» ، ص 290 رجوع كنيد.
[10] . به كتاب «الذريعة» ، ج 5، ص 253 رجوع كنيد.
استاد محمد حسين جلالي- مأخذ حديث از ديدگاه شيعه، ص 13
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :