امروز:
سه شنبه 25 مهر 1396
بازدید :
1482
مبلغان و پيام‌آوران دين
تبليغ يعني رساندن از ريشه (بلغ) به معناي، رسيدن به حدّ كمال،[1] تبليغ رساندن پيام به طور كامل به مخاطب است، به طوري كه در جريان روند اين روش يك نوع فرهنگ در مخاطب و در جامعه مورد خطاب و موردنظر پيام تبليغي پديدار شود. مبلّغ به معناي كسي است كه امر تبليغ به عهده او گذاشته شده و مأموراست به رساندن آن پيام به فرد يا اجتماع مورد نظر.
تبليغ يكي از اساسي‌ترين ابزار نشر دين اسلام بوده و امري است كه خداوند پيامبران خود را به آن مأمور كرده است و در آيات قرآني آنها را به عنوان مبلغ معرفي كرده است.
«...الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه...»[2]، «يا ايها الرسول بلغ ما اُنزل اليك من ربك...».[3]
بر اساس بسياري از آيات قرآن كريم انبياي الهي به عنوان مبلغ دين الهي معرفي شده‌اند و پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ نيز يكي از مبلغين دين الهي بوده و متن پيام تبليغي آن حضرت قرآن كريم است. بر اين اساس اديان الهي و دين اسلام بر اساس و محور تبليغ بوده است، لذا تبليغ يك امر الهي و داراي ارزش بسيار والايي است و در روي زمين قدمتي بس ديرين دارد. و امروزه نيز يكي از مؤثرترين شيوه‌هاي القاء فرهنگها و پيامها محسوب مي‌شود، پيامبراكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ در مرحلة اول خودش عهده‌دار امر مهم تبليغ بوده و شخصا افرادي را مأمور ابلاغ پيام الهي به شهرهاي مختلف مي‌فرستاد. و به وسيله اين ابزار مهم به ترويج احكام اسلام اقدام مي‌نمود و براي اين امر ارزش والايي قائل بود و امير المؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ را چندين بار به تبليغ اسلام مأمور نمود و از عملكرد آن حضرت اظهار رضايت نمود، از جمله آن حضرت را براي تبليغ احكام به يمن فرستاد.[4] رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ در آغاز كار خويش دين اسلام را شخصاً و با سختي و در اطراف شهر مكه در دره‌هاي كوه‌هاي اطراف مكه تبليغ مي‌نمود و چون تبليغ مخفيانه بود، محل تبليغ را عوض مي‌كرد، مدتي در مكه از منزل، ارقم، به عنوان دار التبليغ استفاده مي‌كرد.[5]
ارزش تبليغ را پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ وقتي علي ـ عليه السّلام ـ را به يمن اعزام مي‌فرمود چنين تبيين مي‌فرمايد: اي علي قسم به خدا، اي علي هر كس را خداوند به بركت تبليغ تو هدايت فرمايد و به دست تو به اسلام گرايش پيدا كند، بهتر است براي تو از هر چيزي كه خورشيد بر آن طلوع و غروب مي‌كند، اگر يك نفر در اين راه ايمان بياورد پاداش و اجر آن براي تو در آخرت بسيار ارزشمندتر از تمامي موجوداتي كه خورشيد به آنها مي‌تابد تا قيامت ولايت تو بر اوست.[6] (يعني پاداش اين كار تو معادل تمام پاداش كساني است كه تا قيامت اعمال صالح انجام مي‌دهند.)
حكمتهاي تبليغ:
تبليغ براي رساندن پيام الهي است و حكمتهاي زيادي در آن نهفته است، چنان كه در تاريخ براي آن نمونه‌هاي بسياري ذكر شده است.
بهترين حكمتي كه براي تبليغ مي‌توان تصور كرد اين است كه خداوند متعال پيامبران خود را بدان مجهز كرده است.
در امر تبليغ، خصوصاً در روش حضوري و ارتباط مستقيم و بلاواسطه با مخاطب اسراري نهفته است كه مخاطب را تحت تأثير شديد و وافي قرارمي‌دهد و ارتباط مستمر را با مخاطب برقرار مي‌سازد، چنان كه در گذشته تاريخ اسلام چنين بوده است، خصوصاً اگر مبلغي با ويژگيهاي برتر و اوصاف نيكي در ميان مخاطبين به تبليغ بپردازد.[7]
شيوه‌هاي تبليغ: چنان كه در طول تاريخ براي امر تبليغ شيوه‌هاي كاربردي و موثري بوده است و در دين اسلام نيز به اين شيوه‌ها، خصوصاً در قرآن به اين اشاره شده است، يكي از شيوه‌هاي تشويقي كه در قرآن از آن به انذار و تبشير تعبير شده است و از انبياي الهي به عنوان مبشرين ومنذرين ياد شده است.[8]
1. انذار به معناي ترساندن و از پيامبران با عنوان منذرين در قرآن ياد شده است.[9]
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ هم از شيوه «تبشير»، «مژده» و هم از شيوه «انذار» «ترساندن» در تبليغ خود استفاده مي‌كردند و با هر كس و هر قومي به فراخور حال او برخورد مي‌كردند. آياتي كه در قرآن به مؤمنين بشارت پاداش‌هاي بزرگ را مي‌دهد، ‌از جمله روشهاي تبشير قرآن است كه پيامبر به مردم ابلاغ مي‌نمود و آياتي كه پيام‌هاي ترساننده از آتش خشم الهي و دوزخ را مي‌رساند از جمله پيامهاي تنذيري است كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ابلاغ كرده است.[10]
2. از جمله شيوه‌هايي كه پيامبر اكرم به كار برده است در راه تبليغ دين، عملكرد خودش بوده، يعني از طريق عمل خود و رفتار خود دين الهي را تبليغ كرده است، مثلاً در منابع تاريخي آمده است كه حضرتش اخلاق كريمانه و متواضعانه داشته است و قرآن نيز اين ويژگي منحصر به فرد آن حضرت را يكي از روشهاي مهم گسترش اسلام مي‌شمارد و مي‌فرمايد: «... فبما رحمةٍ من الله لنت لهم و لو كنت فظاً غليظ القلب لا نفضُّوا من حولك فاعف عنهم و استغفرهم و شاورهم في الامر...».[11] اخلاق نرم و نيكوي آن حضرت جذبه خاص و بي‌نظيري داشت چنان كه قرآن مي‌فرمايد: «... انك لعلي خلق عظيم...».[12]
در اين آيه به چند روش كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در تبليغ خود بدانها عمل مي‌فرمود اشاره شده است. از جمله بخشش: پيامبر از جرم مردم بخشش مي‌نمود و گذشت داشت و اين روش در تشويق قلوب و گرايش آنها به اسلام بسيار مؤثر بود.
3. شيوه ديگرش كه در اين آيه اشاره شده است: استغفار نسبت به مردم بود يعني براي آنها از خداوند طلب مغفرت مي‌نمود، اين شيوه نيز، دل آنها را نسبت به پيامبر و اسلام نزديكتر مي‌نمود، به طوري كه به پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ عشق مي‌ورزيدند و از جان خويش در راه او مي‌گذشتند. شيوه ديگري كه در آيات قرآن به آن اشاره شده است، اين است كه پيامبر به مردم دعا مي‌كرد و درود مي‌فرستاد كه براي آنها بسيار مسرّت بخش بود «... و صل عليهم...».[13] «... ان صلاتك سكن لهم...»؛[14] اي پيامبر دعا كن براي آنها كه دعاي تو در حق آنها مايه آرامش خاطرشان است.
4. يكي از شيوه‌هايي كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ استفاده كرد فرستادن نامه بود، و تبليغ خود را منحصر به افراد اطراف خود نمي‌كرد بلكه با ارسال نامه يا ارسال پيك و مبلغين توانمند، به ارشاد و هدايت مردم مي‌پرداخت. علماي اسلام نيز اين روشها را در تبليغ دين اعمال مي‌كنند و بكار مي‌گيرند، تمام روشهاي فوق كه ذكر شده توسط علماي اسلام به عنوان روش پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ بهترين روش به كار گرفته شده و در راه ترويج اسلام مؤثر بوده است.
علماي اسلام در گذشته و حال در ايام مخصوص و در هر فرصت به دست آمده از سيره و روش پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و اهلبيت ـ عليهم السّلام ـ عصمت و طهارت كه مبلغان الهي و برترين الگوها بوده‌ و هستند در تبليغ اسلام و تبيين احكام اسلامي تبعيت نموده و به آن تأسي نموده و مي‌كنند. روشهاي ديگري نيز كه از جمله روش جديدي است كه بايد به كار برده شود روش استفاده از ارتباطات و ابزار ارتباطي است كه از طريق ابزار و تكنولوژي‌هاي جديد و مدرنيته در خدمت فرهنگ و تبليغ قرار گرفته است، اگر چه اين ابزارهاي ارتباطي توسط استعمارگران و دشمنان اسلام به منظور محو اسلام و ارزشهاي جوامع اسلامي به وجود آمده است ولي مي‌توان از اين ابزارها با استفاده صحيح و بهينه، نتيجه مثبت به بار آورد و از طريق، ماهواره و اينترنت و وسايل صوتي و تصويري، شبكه‌هاي ارتباطي ديگر، چهره واقعي اسلام را به راحتي به جهانيان كه تشنة معارف ديني هستند عرضه نموده و تبليغ كرد و اين ابزار وسيع و جهاني را در خدمت فرهنگ اسلامي مورد استفاده قرار داد، از جمله ابزارها كه در اثر تبليغ مي‌توان از آن بهره گرفت آموزش و يادگيري علوم و مباحث جديد و زبانهاي خارجي است كه بايد مبلغان به اين سلاح كاربردي تأثيرگذار مسلح شوند، چون روش حضوري و تبليغ و ارتباط مستقيم با مخاطب تأثير بسيار مهمي در تبليغ و ترويج دين دارد كه بايد به كارگرفته شود و امروز حوزه‌هاي علميه به اين مهم در حد محدودي پرداخته‌اند كه بايد گسترده شود كه از آرزوهاي رهبر معظم انقلاب مي‌باشد.
تبليغ شيعه داراي امتيازات بسيار برجسته و ويژه است كه از جمله اين ويژگي‌هاي برجسته استفاده از سيره معصومان در امر تبليغ است، چون متون شيعه به بركت آثار امام معصوم از لحاظ محتوا و الگو دهي غني است، چون هم سيره معصومان در پيش روي ماست و هم ديدگاه‌هاي علمي و نوراني آنها در تمام موضوعات فرهنگي، هنري، علمي و اجتماعي و اقتصادي، لذا غناي تبليغ شيعه از اين جهت بي‌نظير است، فراگير بودن متون حديثي شيعه از امتيازات ديگر است كه وقتي به درستي به مخاطب رسانده شود نور كلام آنها تأثير مهمي در روح مخاطب داشته و به هدايت او مي‌انجامد.[15]
يكي از امتيازات مهم تبليغ شيعه، وجود اسوه‌هايي نظير نهضت عاشوراست، نهضت عاشورا يكي از اساسي‌ترين عناصري است كه مايه پويايي تبليغ شيعه شده است، و اصولاً تمسك به اهل بيت از امتيازات منحصر به فرد تبليغ شيعه است كه سبب پويايي بوده، اجتهاد و ولايت در تشيع نيز از درون مايه‌هاي حياتي تبليغ شيعه است كه در هيچ يك از فرقه‌هاي اسلامي اين برجستگي وجود ندارد.[16]
[1] . فرهنگ لاروسي، ج 1، واژه البلاغ.
[2] . احزاب، 39.
[3] . مائده، 67.
[4] . شيخ مفيد، ‌الارشاد، چ اول، قم، آل البيت، 1413 هـ .ق، ج 1، ص 55 و 65 و 139 و 5ـ194.
[5] . دكتر محمد ابراهيم آيتي، تاريخ پيامبر اسلام، چ ششم، تهران، دانشگاه، 78، ص 78 ـ 79.
[6] . علامه مجلسي، بحار الانوار، چ دوم، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 63، ج 21، ص 3ـ360.
[7] . آيتي، پيشين، ص 145 ـ 146 و 147 ـ 148، و مجلسي، بحار، پيشين، ص 360 ـ 363.
[8] . فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين...؛ بقره، 213.
[9] . و ما نرسل المرسلين، الا مبشرين و منذرين، 48 انعام و 56 كهف، يا ايها النبي انا ارسلناك شاهداً و مبشراً و نذيراً؛ احزاب، 45؛ اسراء، 105؛ فرقان، 56.
[10] . مانند آياتي كه در توصيف بهشت به عنوان جايگاه ابدي مؤمنين و جهنم به عنوان جايگاه كافران و گناه‌كاران كه در آيات قرآن نظير 82 و 111 و 214، 221، 265 و 266 بقره و درباره جهنم آياتي نظير 12 و 162 و 197 آل عمران و 55 و 93 و 97 و 115 سوره نساء.
[11] . آل عمران، 159.
[12] . قلم، 4.
[13] . توبه، 103.
[14] . توبه، 103.
[15] . ر.ك: شهيد مطهري، سيري در سيرة ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ و اسلام و مقتضيات زمان و ر.ك؛ مجموعه بحار الانوار مجلسي كه مملو از نكات برجستة درباره سيره معصومين است.
[16] . ر.ك: شهيد مطهري، امامت و رهبري، چ دوازدهم، تهران، صدرا، 1370، صص 46، 51، 89 الي 92؛ و ر.ك: شهيد مطهري، ولاءها و ولايتها، چ ششم، تهران، صدرا، 1370، ص 40 ـ 49 و 50 ـ 60.
@#@ با استفاده از اين ابزارها كه در تبليغ علماي اسلام به كار گرفته شده است، دين اسلام زنده و پويا بوده است، چنان كه اسلام ناب در جهان امروز توسط تبليغ علماي اسلام پايدار است، علما با به كارگيري روشهاي متعدد و شيوه‌هاي تبليغي، تمام جزئيات و احكام اسلام را در مناطق دوردست (قبل از دوره پيدايش ابزار ارتباطي فعلي) به طور مستقيم و حضوري تبليغ مي‌نموده و مردم را با احكام اسلام آشنا مي‌كردند، به طوري كه فرهنگ اسلام در تمام عرصه‌هاي زندگي مردم غالب شده و رايج گرديده است. اگر حضور و تلاش و تبليغ علما به طور مستمر در طول تاريخ نبود، تمام آثار اسلام و مظاهر از بين مي‌رفت و در اثر حوادث تاريخي نابود مي‌شد، تبليغ دين و عرفي شدن فرهنگ اسلام با تلاش علماي شيعه بوده است. و علماي شيعه در اين راه حقيقتاً تلاش بسيار سرسختانه و جدي همراه با ايثار‌گري‌ها و جان‌نثاريها بوده است.
حضرت امام خميني (ره) در اين باره مي‌فرمايد: ترديدي نيست كه حوزه‌هاي علميه و علماي متعهد در طول تاريخ اسلام و تشيع، مهمترين پايگاه محكم اسلام در برابر حملات و انحرافات و كج‌رويها بوده‌اند... صدها سال است كه روحانيت اسلام تكيه‌گاه محرومان بوده است، هميشه مستضعفان از كوثر زلال معرفت فقهاي بزرگوار سيراب شده‌اند... در هر نهضت وانقلاب الهي و مردمي، علماي اسلام اولين كساني بوده‌اند كه بر تارك جبين‌شان خون و شهادت نقش بسته است.[1]
آري اين تلاشها ، آثار و بركات عيني بي‌شماري داشته است كه در اين مجال به تفصيل قابل بيان و احصاء نيست. فرهنگ‌سازي در لايه‌هاي مختلف اجتماعي، به طوري كه علما با امر تبليغ تمام آداب و سنن اجتماعي گذشته را تبديل به فرهنگ و آداب و رسوم اسلامي كرده‌اند كه مسلمانان از بدو تولد اين آداب را تا آخر عمرشان به كار گرفته و رعايت مي‌كنند، چون مراحل ايجاد يك فرهنگ و فرآيند فرهنگ سازي و تبديل و جايگزين نمودن فرهنگ جديد، (خصوصاً فرهنگي كه داراي آداب و سنن و فرائض ويژه‌اي است) كاري بس دشوار و طاقت‌فرسا است كه هم احتياج به زمان طولاني و هم نيازمند امكانات بي‌شماري است، در جهت فرهنگ سازي در ساختار جامعه‌اي اسلامي، اين كاركردها بر عهده علماي اسلامي بوده است، در راه فرهنگ سازي موانعي به وجود مي‌آيد و موانعي نيز بالذات در جامعه‌اي كه بايد ساختار فرهنگي آن تغيير يابد وجود دارد كه هم بايد موانع ذاتي محو و از راه برداشته شود و هم موانعي كه عارضي است بايد در اين جريان از بين برود تا زمينه‌هاي رشد يك فرهنگ بستر سازي ‌شود و مخاطرات عظيم كه در اين راه وجود دارد، برداشته شود. تمام اين كاركردها برعهده علماي شيعه بوده است. در اين مسير علماي شيعه شرايط سختي را تحمل نموده‌اند، گاهي شرايط، تقيه[2] و گاهي شرايط سخت‌تر از آن حاكم بوده است ولي همه شرايط براي علماي شيعه قابل تحمل بوده و با توجه به اين بردباري تحسين برانگيز علماي شيعه بوده است كه ما امروز آثاري از اسلام را در بين جوامع مختلف مي‌بينيم، علماي اسلام در تمام دوره‌هاي تاريخي و در بين تمام نسلهاي بشري در جوامع مختلف حضور يافته و با درك شرايط زماني و به حسب درك و مقتضيات زماني، به تدريج به حفظ دين همت نموده‌اند، چون در گذشته‌هاي دور روش تبليغ غالباً از طريق ارتباط مستقيم با مخاطب انجام مي‌گرفت و عمده طبقات اجتماعي قدرت يادگيري و خواندن را نداشتند، لذا تنها وسيله آموزش دين به طور شفاهي و با روش سنتي موعظه و منبر بوده است. علما با اين شرايط خود را وفق مي‌دادند و با تشكيل كلاسهاي قرآن و مكتب‌ خانه‌ها در مناطق مختلف هم قرآن ياد مي‌دادند و هم احكام اسلام را آموزش مي‌دادند و تمام احكام را در عرف مردم زنده مي‌داشتند، مبلغان اسلام همان شرايط را كه در مبلغان بزرگ اسلام از پيامبر تا امامان معصوم بود، بايد در خود ايجاد كرده تا در راه تبليغ موفقيتي نظير موفقيت آنها كسب كنند و از نتايج به دست آمده در طول تاريخ و از اوصافي كه ما در علماي اسلام سراغ داريم، ‌اين شرايط در آنها بوده است وگرنه از اسلام ناب و راستين تا اين عصر با وجود هجمات بسيار سخت چيزي باقي نمانده بود. همين انقلاب اسلامي كه ما به بركت آن طلوع اسلام را در دنيا مشاهده مي‌كنيم يكي از آثار و بركات تبليغ علماي راستين و بزرگي چون امام خميني و ياران مخلص او به وجود آمده و شكل گرفته است كه خود منشأ آثار و بركات بي‌شماري در جهان شده است.

[1] . صحيفه نور، ج 21، ص 89، پيام امام خميني به علماي سراسر كشور.
[2] . دكتر سيد حسين محمد جعفري، تشيع در مسير تاريخ، ترجمه سيد محمد تقي آيت اللهي، چ هفتم، تهران، دفتر نشر فرهنگي اسلامي، 1373، ص 344 و ر.ك: رسول جعفريان، تاريخ تشيع در ايران، چ سوم، تهران، سازمان تبليغات، 71، ص 248 و 127.
امير علي حسنلو
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :