امروز:
جمعه 31 شهريور 1396
بازدید :
1694
آثار مدح و مرثيه سرايي
در فرهنگ تشيع مرثيه سرايي و مدح ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ از اهميت ويژه اي برخوردار است و شعر و شاعر، منزلت و جايگاه بلندپايه دارد و شاعران و مديحه سراياني كه در راستاي تبيين انديشه معصومان والاگهر و اشاعه فضيلت و اخلاق، شعر مي سرايند و شعرشان رويكرد ولايي و معنوي دارد به عنوان تأييدشدگان و الهام يافتگان روح قدسي ياد شده اند رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند: «ان من الشعر الحكمة» همانا برخي از اشعار حكمت است.[1]
مرثيه سرايي و مدح اهل بيت ـ عليهم السلام ـ علاوه بر اينكه از تعظيم شعائر الهي است داراي آثار و فوايد فرهنگي، ديني، مذهبي، اخلاقي، اجتماعي و سياسي است.
الف: احياي ارزش هاي اسلامي
مرثيه سرايان، الگوهاي جاودانه در تاريخ و جريانات آموزنده مهم و مستمر در سراسر زندگي بشر را احياء مي كنند. مرثيه سرايي در خصوص ائمه اطهار احياء پاكيها و مبارزه با ظالمان و بيدادگران جامعه است و در طول تاريخ ظالمان و بيدادگران با مرثيه سرايي و مجالس مرتبط با ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ مخالف بوده اند و سعي داشتند كه مرثيه سرايي را به تعطيلي بكشانند و يا به گونه اي از مسير الهي آن را منحرف سازند. تا فوايد و آثار آن را از بين ببرند چون از آثار آن در هراس بودند.
مرثيه از جمله عواملي است كه مي تواند فرهنگ را حفظ و منتقل كند خصوصاً فرهنگ عاشورا به وسيله مرثيه زنده مانده است. فرهنگ مي تواند به فكر و نهضت امام حسين ـ عليه السلام ـ تجسم بخشد و حق را براي همگان واضح و روشن كند مرثيه سرايي تبيين زواياي زندگي ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ است و در اين راستا مرثيه سرايي نشان دهنده فضيلتهاي خاندان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است.
ب: زنده ماندن اهداف و شعارها:
مدح و مرثيه سرايي منجر به تبيين اهداف و برنامه هاي زندگي ائمه اطهار است به ويژه مرثيه سرايي پيرامون حادثه عاشورا و كربلا مخاطب خود را با اهداف آن امام همام هر چه بيشتر آشنا مي سازد و احياي امر به معروف و نهي از منكر است. در مرثيه سرايي شعائر تقويت مي شود و براي مسلمانان و همه جهانيان حق از باطل جدا شده و از ممزوج شدن حق و باطل در بستر زمان جلوگيري مي كند. مرثيه ها و سرودهاي انقلابي عامل تقويت روحيه شيعيان و حفظ مكتب است كه شهادت طلبي، ايمان به ولايت و ائمه اطهار، عدالت محوري، امر به معروف و نهي از منكر و مبارزه با فساد را ترويج مي كند.
ج: القاء انديشه ظلم ستيزي در جوامع بشري
مدح اهل بيت ـ عليهم السلام ـ ظلم ستيزي و توجه به ارزشهاي اسلامي و پيوستگي و اتحاد مسلمين و احياء انديشه «آل الله» را در بردارد و آرمانها و قوانين اسلامي را تثبيت مي كند.
مرثيه سرايي يكي از راه هاي پاس داشت ارزشها است، دفاع از مرام اهل بيت و ذكر مصائب آنها نوعي فرهنگ سازي است «ادبيات آل الله»، عنوان يك سلسله آثار ادبي ـ در قالبهاي گوناگون ـ مي تواند باشد كه همخط و همخون با «اهل بيت _ عليهم السلام _» باشد، چهره پرفضيلت آنان را معرفي كند، جهات الگويي اين خاندان را روشن سازد حماسه هاي پرشور و عرفان ناب و اخلاق والا و انديشه هاي تابناكشان را به قلم آورد و بسرايد، غبار بي خبري و ماسك انحراف و تحريف را در معرفي سيمايشان بزدايد و پيشينه بلندآوازه و سراسر افتخار اينگونه ادبيات مكتبي و ولايي را به امروزيان بازگو كند.[2]
د: گسترش فرهنگ اهل بيت ـ عليهم السلام ـ :
مرثيه و مدح اهل بيت فرهنگ متعالي شيعه را به توده هاي شيفته اهل بيت ـ عليهم السلام ـ منتقل مي كند و اگر شعر و مرثيه پر مضمون و برخوردار از عمق و با پشتوانه اي از مطالعه و شناخت باشد، به هواداران «آل الله» رشد فكري مي دهد.
سهم بزرگي كه مديحه سرايان و شاعران عالم و انديشمند و اهل مطالعه بر گردن امت محمديه دارند فراموش شدني نيست و مرثيه هايي كه با الهام از مطالعه و معلومات و آگاهي از معارف دين باشد به همان ميزان كه پرمغز است احياگر انديشه و فرهنگ اهل بيت ـ عليهم السلام ـ است.
پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در فضيلت سرودن شعر درباره خاندان رسالت مي فرمايد: «من قال فينا بيت شعر بنا الله له بيتاً في الجنه» (وسائل الشيعه 10 / 467)
امروزه مدح و مرثيه و شعر خوب، محكم، زيبا، دلنشين و جذاب درباره اهل بيت پيامبر مثل دوران سلطه فرهنگي سياسي امويان و عباسيان «جهاد» است و داراي فضيلت بسيار.[3]
ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ شاعران را ترغيب مي كردند كه در رثاء سيدالشهداء شعر بسرايند زيد شحام مي گويد: با گروهي از اهالي كوفه در خدمت حضرت صادق ـ عليه السلام ـ بوديم كه جعفر بن عفان وارد شد امام به او توجه و اكرام كرد و او را نزديك خود نشاند و فرمود .... به من خبر رسيده كه در رثاي حسين ـ عليه السلام ـ شعر مي گويي! عرض كرد: آري، فدايت شوم. فرمود: پس بخوان و چون جعفر مرثيه خواند، امام و حاضران گريستند و آن حضرت به حدي گريه كرد كه اشك بر محاسن مباركش جاري شد آنگاه فرمود به خدا سوگند فرشتگان مقرّب الهي در اينجا حضور يافتند و مرثيه تو را براي امام حسين ـ عليه السلام ـ شنيدند و بيش از ما گريستند همانا خداوند متعال بهشت را با همه نعمتهايش براي تو واجب ساخت و گناهانت را آمرزيد. آنگاه فرمود اي جعفر، مي خواهي بيشتر بگويم؟ عرض كرد: آري، سرور من. فرمود: هر كه در رثاي حسين ـ عليه السلام ـ شعري مي گويد يا بگويد قطعاً خداي متعال بهشت را بر او واجب مي سازد و او را مي آمرزد.[4]
شيعه چهارده قرن براي امامان خود مجلس عزا به پا مي كند، مظلوميت و غربت آن حوادث شكننده را باز مي گويد. اين سوگواريها و ذكر مراثي زمينه ساز انس و الفت و يگانگي با محتواي حادثه، و نفرت نسبت به قساوت پيشه گان و بيدادگران است و مؤثرترين روش در انتقال فرهنگ كربلا و احياء ارزشهاي انساني ذكر مراثي و سوگواري براي شهداي كربلا و ائمه طاهرين است.
سوگواري و ذكر مراثي زمينه ساز تلطيف عواطف و سلامت درون است و بيانگر نفرت از ستم و ستمگران است. مرور شخصيت و خاندان رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ باعث اتصال به ارزشهاي الهي مي گردد و فاصله ها از نظرگاه تاريخي با خاندان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ كم مي شود و اين كم كردن و برداشتن فاصله ها در يگانگي و همسويي و همراهي با اهل بيت ـ عليهم السلام ـ بسيار مؤثر است و همين باور و فرهنگ باعث شده است كه شيعه عاشقانه و سوگوارانه با به پا ساختن مجلس عزا و ذكر مراثي اباعبدالله و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به تبيين افكار و انديشه هاي بزرگان دين بپردازد.
پيروزي انقلاب اسلامي ايران نيز در سايه ذكر مصائب و مراثي اهل بيت و شهداي كربلا صورت گرفت و رزمندگان در دوران هشت سال دفاع مقدس، در هر موقعيت و مناسبتي، حتي در پيروزيها نام و ياد اباعبدالله و حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ را فراموش نمي كردند و شب هاي عمليات ذكر اباعبدالله توان مي بخشيد.
مرثيه و سوگواري و زيارت عاشوراي اباعبدالله ـ عليه السلام ـ ، برپايي مجالس عزاداري و سرودهايي كه به هنگام اعزام نيروها نام و ياد اباعبدالله محور و مدار اصلي آنها بود.
مراثي و نوحه هاي دفاع مقدس افزون بر اندوه و حزن، لحن حماسي و هيجاني داشت و نقش برانگيزانندگي و مهيج براي حضور در جبهه ها يا شركت در عمليات ها را ايفا مي كرد.[5]
با توجه به مطالبي كه بيان شد مي توان نتيجه گرفت كه مدح و مرثيه سرايي در خصوص اهل بيت ـ عليهم السلام ـ علاوه بر اجر معنوي و اخروي كه دارد و در رديف جهاد در راه خدا است موجب مي شود كه ارزشهاي انساني و الهي زنده شود، اهداف ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ تبيين شود و چهره پرفضيلت آنها شناسانده شود و از همه مهمتر فرهنگ شهادت طلبي احياء مي شود و جوامع اسلامي را در مقابل ظالمان و طغيانگران بيمه مي كند. و مرثيه سرايي در طول هشت سال دفاع مقدس از عوامل مقاومت و پايداري رزمندگان اسلام بود.

[1] - محمد باقر پوراميني، ابو فراس حمداني، چاپ اول، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم، سال 1380 صص 41 ـ 39.
[2] - جواد محدثي، شعر متعهد شيعي، ماهنامه كوثر، شماره ششم، سال اول شهريور 1376، ص 80.
[3] - همان صص 81 و 97.
[4] - عمادالدين رضايي همداني،گريه و عزاداري امام حسين ـ عليه السلام ـ ، بصائر، شماره 24، سال سوم 1376، ص 55.
[5] - محمدرضا سنگري و مهدي عبداللهي، عوامل معنوي و فرهنگي دفاع مقدس، چاپ اول، مركز تحقيقات اسلامي، سال 1380، ص 190 تا ص 198.
ابوالقاسم عظيمي- مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :