امروز:
جمعه 31 شهريور 1396
بازدید :
5687
شعراي مشهور اهل بيت(ع)
در طول چهارده قرني كه از اسلام مي گذرد شعراي متعددي با زبان ماندگار شعر در مدح و رثاي اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ بالاخص در رابطه با حماسه عاشوراي حسيني و مظلوميت هاي اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به سرودن شعر پرداخته و به نشر فضايل و مناقب ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ در قالب شعر جامع عمل پوشانده اند.
شعراي دوستار اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ از همان قرون ابتدائي اسلام و در دوران سياه استبداد اموي و عباسي همواره حاكمان خود سر و هوسران و غاصب را به شدت نكوهيده و به افشاگري آنان پرداخته و رهبران راستين و مظلوم خويش را ستوده، و در اين راه غرامتهاي سنگين پرداخته اند. هاشميّات كُميت، مراثي دِعبل و مدايح سيد اسماعيل حِميَري و ... نمونه هايي از اين دسته است.
شعراي دوستدار اهل بيت در عهد امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ تنها به جنبه بُكائي شعر اكتفا نمي كردند، بلكه فرياد مي زدند، مي خروشيدند و گوش دشمن را مي خراشيدند. مي كوشيدند تا خفتگان را بيدار و بي خبران را آگاه كنند. مي كوشيدند كه مكتب زندگي بخش اهل بيت را احيا كنند و نقاب تزوير را از چهره‌ي زشت دشمنان حق و عدالت به يك سو نهند. لذا در اين مبارزه بسياري از شاعران اهل بيت، سالهائي از عمر خود را به آوارگي و يا در زندان گذرانيده اند و يا همواره دار خويش را بر دوش داشته اند . چنانكه دِعبل خزاعي گفته است: پنجاه سال است كه دار خويش را بر دوش خود حمل مي كنم.
شاعران اهل بيت از آن جا كه در خلال مدح آل محمد ـ صلّي الله عليه و آله و سلّم ـ حقايق دين و صفات لازم حاكم ديني را ياد مي كردند و با ذكر صفات اسلامي امامان و مقايسه و تحقير زمامداران دلها را به حق و حكومت حق توجه مي دادند براي حكومتهاي فاسد، خطري بزرگ محسوب مي شدند و از جانب حاكمان، تحت تعقيب و آزار و حتي به قتل مي رسيدند.
در اين زمينه شاعران عرب چه ازلحاظ كثرت و چه از لحاظ محتواي سخن بر شاعران فارسي گوي برتري دارند. در اين مختصر به برخي از شعراي مشهور اشاره مي شود:
1. ابو المستهل كُميت بن زيد اسدي (60 ـ 126 هـ)
يكي از بهترين شاعران و از اولين شعرايي است كه در مدح و منقبت اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ شعر گفته و در اين راستا متحمل سختي و مشقت نيز شده است او اول كسي است كه استدلال و احتجاج در شعر را به شيعه آموخت و نيز نخستين سراينده هاشميات مي باشد. [1]
2. دعبل خزاعي
ابو علي دعبل خزاعي (148 ـ 246 هـ) از بزرگان شعراي عرب در دوره عباسيان بوده و عالمي بلند مرتبه و آشنا به ايام العرب و طبقات الشعراء، متكلم ماهر و فصيح و خبره در انواع شعر بوده حضور سه امام شيعه يعني امام كاظم و امام رضا و امام جواد ـ عليهم السّلام- را درك كرده و ديوان شعري دارد كه در آن بيشتر به مدح اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ مي پردازد. و قصيده تائيّه از معروفترين قصايد اين شاعر اهل بيت مي باشد كه آن را براي امام رضا ـ عليه السّلام ـ خواند.[2]
3. ابوعامر
ابو هاشم (ابو عامر) اسماعيل بن محمد معروف به سيد حميري (105 ـ 173 هـ) از ادبا و شعراي مشهور عرب و از بزرگان شعراي اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به شمار مي آيد سيد حميري در ابتدا از خوارج بود وقتي كه بي اساس بودن اين گروه برايش روشن شد به كيسانيه رو آورد و در اين عقيده نيز نتوانست دوام بياورد در نهايت نور حقيقت در دلش روشن شده و به حقانيت شيعه امامي پي برد و شيعه امامي شد و شرف حضور به محضر امام صادق و امام كاظم ـ عليهما السّلام ـ نائل گرديده و با آن حضرات ملاقات نمود از سيد حميري ديوان شعري باقي است كه در مدح و مراثي اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ سروده است.[3]
ابو فراس
حارث بن ابي العلاء سعيد بن حمدان مكني به ابو فراس از اديبان بزرگ و شعراي اهل بيت در قرن چهارم هجري بوده، اشعار او در ساده و روان بودن و جذابيت معروف است و اشعار وي نوعاً در حماسه و مباهات بوده و در مدايح اهل بيت عصمت ـ عليهم السّلام ـ قصائد بسياري سروده است قصيدة ميميه او كه به شافيه نيز معروف است در منقبت اهل بيت ـ عليهم ‌السّلام ـ و مظلوميت خاندان رسالت و ظلم بني عباس انشاء گرديده است و داراي پنجاه و چهار بيت است در نهايت شهرت و داراي تمام فصاحت و بلاغت مي باشد.[4]
5. شيخ صفي الدين حلي (677 ـ 752 هـ)
اديب و شاعر بزرگ شيعه و از شاگردان علامه حلي و جزو دانشمندان شيعه محسوب مي شود و يكي از شاعران بزرگ شيعه است كه در سدة هشتم اسلامي در مدح و منقبت پيامبر ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ اشعار بسياري سروده است.[5]
6. كفعمي
شيخ تقي الدين ابراهيم بن علي معروف به كفعمي (840 ـ 900 هـ) از مشاهير علما لبنان و از ادباي بزرگ عصر خود بوده و ديوان شعري در مدح و رثاي اهل بيت و ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ دارد.[6]
7. عطار نيشابوري
فريد الدين عطار نيشابوري (متوفاي 627 هـ) شاعر معروف فارسي گوي ايران اگر چه خيلي ها بر اين اعتقادند كه او سني بوده ولي اشعاري كه در كتاب مظهر العجايب وي درباره ائمه اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ مخصوصاً حضرت علي ـ عليه السّلام ـ گفته است گوياي علاقه او به اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ مي باشد.
عطار اين كتاب را در شأن انسان كامل نوشته و مصداق آن را حضرت امير المؤمنين امام علي ـ عليه السّلام ـ كه مظهر كامل كمال انساني و انسان كامل است قرار داده در واقع اين كتاب در شأن امام علي ـ عليه السّلام ـ است. و از نظر عطار اين كتاب بهترين و ارزشمند ترين اثر وي است.
مرا مظهر بود چشم كتبها ازو ظاهر شود پنهان و پيدا
عطار در اين كتاب ارادت كامل خود به حضرت علي و ائمه طاهرين ـ عليهم السّلام ـ را به نحوي نشان مي دهد. با اين كه عطار و شعراي معاصر او مانند مولوي ، حافظ، سعدي، سنايي، نظامي و ... در زماني زندگي مي كردند كه شيعه و دوستداران اهل بيت به راحتي نمي توانستند اظهار عقيده كنند و از طرف حكام وقت در تنگنا بودند. با اين حال ديوان ها و كتب آنان مملو از اشعاري است كه در عظمت مقام و مرتبت اهل بيت و نقش آنها در نظام هستي سروده اند.[7]
اين چند بيت از مظهر العجايب عطار است:
جـملــه فرزندان حيدر ز اولـيـا جمله يك نورند حق كرد اين ندا
پاك و معصوم و مطهّر چون نبي ايــن سخن را مي نداند هر صبي
سالـكــان كـار حق ايشان بُدنـد مظهـر انــوار حـق ايشان بـدنـد
8. محتشم كاشاني
كمال الدين محتشم كاشاني (متوفاي 996 هـ) از شعراي دوره صفوي است و با توجه به اين كه در اين دوره فضاي مناسبي براي شيعه بوجود آمده بود و از طرفي هم پادشاهان صفوي در اين دوره مذهب شيعه را در ايران رسمي كرده و از آن حمايت نمودند شعراي مهمي پا به عرصه وجود گذاشتند و بالاخص در مورد اهل بيت رسالت ـ عليهم السّلام ـ‌ شعرها سرودند كه از معروفترين آنها محتشم كاشاني است كه با سرودن مرثيه دوازده بند خود كه شايد در ادبيات فارسي اولين نمونه از اين طرز شعر باشد. با آن كه قرنها از سرودن آن مي گذرد و هزاران شاعر به پيروي از وي به تركيب بند هاي مختلف پرداخته اند به جرأت مي توان گفت كه هنوز هيچ كدام گيرائي و تأثير عمق آن در روح نمي رسد.[8]
9. ابن حسام
(محمد بن حسام الدين) از شاعران مشهور سده نهم، سخن سراي توانا و عالمي بلند همت بوده كه عمري را در ستايش خاندان رسول گذرانده است.[9]
10. شيخ محمد حسين غروي اصفهاني
شيخ محمد حسين غروي اصفهاني (معروف به کمپاني)، عالم و حکيم دوره اخير عالم تشيع است. در 2 محرم 1296 هـ ق در کاظمين ديده به جهان گشود. وي با حمايت پدر که از بازرگانان متدين بود، تحصيلات ديني خود را با جديت شروع و ادامه داد. اساتيد او شيخ محمد حسن توبيرکاني، آقا سيد محمد فشارکي اصفهاني و حاج آقا رضا همداني هستند و بعداً از شاگردان آخوند خراساني گرديد. محضر تدريس او بسيار دقيق بود. او علاوه بر فقه و کلام در علوم تفسير، حکمت، تاريخ، ادبيات و عرفان نيز مهارت داشت.
در فلسفه حکيمي عرفان مشرب و در اخلاق و سير سلوک به مقام مشهور رسيده بود. ديوان اشعار او حاوي اشعار زيبا در مدح اهل بيت عليهم السلام و موضوعات ديگر است. نيز از اين عالم بزرگوار 10 کتاب و رساله بر جاي مانده است. وي در سپيده دم 5 ذي حجه 1611 هـ ق در اثر سکته قلبي درگذشت و پيکر پاکش در کنار مقبره علامه حلي در نجف به خاک سپرده شد.[10]
11. صاحب بن عباد
ابوالقاسم اسماعيل بن عبّاد فرزند عباس ملقب به صاحب و مشهور به صاحب بن عبّاد به سال 326 ق در اصفهان ديده به جهان گشود.[11]
پدر و اجداد صاحب از بزرگان و سرشناسان اصفهان بوده و مرتبه وزارت داشتند. عباس پدر صاحب بدان مرتبه از بزرگي و احترام رسيده بود که مردم او را «شيخ امين» مي­گفتند.
پدر صاحب و همسرش نهايت کوشش خود را در تربيت فرزند خود به کار بستند. اولين استاد صاحب، پدرش پس از فراگيري مقدمات به تحصيل فقه، حديث، تفسير، کلام و ديگر علوم رايج پرداخت.
پس از چندي که او خود را از اساتيد و بزرگان اصفهان بي­نيا ديد به «ري» که از مراکز علم و ادب آن زمان بود مهاجرت کرد و در آن شهر به حلقه درس «ابن عميد» وزير دانشمند و شهير آل بويه پيوست. ابن عميد توانايي «صاحب» در انشاي متون ادبي را مشاهده کرد و او را از نويسندگان مقام وزارت قرار داد.
کارداني و توانايي صاحب در انجام اين امور، راه پيشرفت را بر او هموار ساخت تا آنجا که چون رکن الدوله، فرزندش مؤيّد الدوله را به حکومت اصفهان منصوب کرد. صاحب نيز در مقام دبيري او و نويسندگي وي به زادگاهش اصفهان بازگشت.[12]
بسياري از بزرگان به تشيع و برخي به دوازده امامي بودن او تصريح کرده­اند. سيد بن طاووس، شيخ صدوق، علامه مجلسي، شيخ حر عاملي، شيخ بهايي، شيخ آقا بزرگ طهراني، شيخ عباس قمي، علامه اميني و بسياري ديگر از اين جمله­اند. جز تصريح بزرگان، دقت در اشعاري که از صاحب باقي مانده و شور و شوق او به ولايت و دوستي ائمه معصومين - عليهم السلام - بهترين شاهد بر تشيع اين شخصيت بزرگ است.[13]

[1] . ذبيح الله صاحبكار، سيري در مرثيه عاشوراي، تهران انتشارات تاسوعا، چاپ اول، 1379، ص 55.
[2] . عبد الحسين شبستري، مشاهير شعراء الشيعه، ج2، قم، مكتبه الادبيه المغتصه، چاپ اول 1421 هـ ، ص 133.
[3] . همان، ج1، ص 191.
[4] . محمد علي مدرس تبريزي، ريحانه الادب ، ج7، تهران، انتشارات كتاب فروشي خيام، چاپ سوم 1369، ص 4 ـ 231.
[5] . محمد رضا حكيمي، ادبيات و تعهد در اسلام، تهران، انتشارات فجر، چاپ اول ( بيتا 9، ص 157.
[6] . شبستري پيشين ، ج1، ص 36.
[7] . قادر فاضل، فرهنگ موضوعي ادب فارسي ( مصيبت نامه و مظهر العجايب ) عطار نيشابوري، ج 4، تهران، انتشارات طلايه، چاپ، اول 1374، ص 18.
[8] . محتشم كاشاني ، دويان، بكوشش مهر علي گرگاني، تهران، كتابفروشي محمودي، چاپ اول 1344 هـ ، (مقدمه).
[9] . مدرس تبريزي پيشين، ج7، ص 476.
[10] . صاحبکار پيشين، ص70.
[11] . وفيات الاعيان، ابن خلکان، ج1، ص206؛ شذرات الذهب، ابن عماد حنبلي، ج3، ص115.
[12] . صاحب بن عباد، شرح حال و آثار، احمد بهمنيار، ص37؛ معجم الادباء، ياقوت حموي، ج6، ص221.
[13] . براي آگاهي کامل از اشعار صاحب ر.ک: الغدير، علامه اميني، ج7، ص103؛ اعيان الشيعه، ج3، ص353، يتيمة الدهر، ثعالبي، ج3، ص247.
قهرمان کرمي- مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :