امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
1100
در روايت ابن عباس، تعداد سوره‏هاي قرآن را 113 و بيهقي آن را 111 سوره ذكر كرده است. ابن عباس سوره‏هاي حمد و اعراف و بيهقي شوري و اعراف را نشمرده است؛ علّت چيست؟
هر كتابي براي خود مختصات و صفات خاصّي دارد و از علامت‏ها و نشانه‏هاي خاصّي در آن استفاده مي‏شود و قسمتي از كتاب به بيان همين مطلب اختصاص داده مي‏شود. از باب نمونه در كتاب مقدس فعلي براي ارجاع دادن، ابتدا نام كتاب و آن‏گاه شماره‏ي باب و سرانجام شماره‏ي فقرات ذكر مي‏شود؛ مثلاً مي‏گويند سِفْر پيدايش، باب 1، فقره‏ي 27. يعني اين كتاب به اين شكل تنظيم شده است.[1]
در قرآن كريم نيز مانند ديگر كتاب‏ها از كلمات و اصطلاحاتي براي معرفي قسمت و بخش‏هاي آن استفاده مي‏شود كه براي شناخت بيش‏تر آن از كتاب‏هاي علوم قرآني كمك گرفته مي‏شود كه بحث‏هايي از قبيل حزب سوره، وحي و كيفيت آن و سوره‏هاي مكي و مدني و راه شناخت آن‏ها و... را در بر دارد.
تعريف سوره
از جمله بحث‏هاي علوم قرآني اين است كه قرآن كريم چند سوره دارد؟ سوره چيست و تعداد و ترتيب نزول آن و... چگونه است؟
سوره به معني مرتبه‏ي بلند است. مرحوم طبرسي مي‏افزايد: سوره از سور النباء گرفته شده است... هر سوره از قرآن به مثابهِ درجه‏ي بلند هر منزل عالي است كه قاري قرآن از يكي به ديگري بالا مي‏رود تا به آخر قرآن برسد. راغب گفته است: علّت اين تسميه آن است كه سوره مانند حصار بلند قرآن را احاطه كرده و يا منزلتي است مانند منازل ماه. اين سخن كاملاً صحيح است؛ چه اين كه رواياتي آن را تأكيد مي‏كند. در اصول كافي، كتاب فضل القرآن، در ضمن حديثي از موسي ابن جعفرعليه السلام چنين نقل شده است: "فَاِن درجات الجنة علي قدر آيات القرآن يُقال لَهُ اقرءْ و ارقَ؛ مراتب و درجات بهشت به عدد آيات قرآن است؛ به او گفته مي‏شود بخوان و بالا برو. پس مي‏خواند و بالا مي‏رود". و نيز از امام صادق‏عليه السلام نقل شده كه هر كه سوره‏اي از قرآن را فراموش كند، در صورتي نيكو و درجه‏اي عالي در بهشت، براي او ممثّل مي‏شود، چون آن را بيند گويد: تو چيستي و چه زيبايي؟! اي كاش براي من بودي! مي‏گويد: مرا نمي شناسي؟ من فلان سوره هستم. اگر فراموش نمي‏كردي، به اين جايت بالا مي‏بردم.[2]
البته لازم است ذكر كنيم كه سوره‏هاي قرآني به فصول كتاب‏ها مي‏ماند و گروهي از آيه‏ها را كه در نظم قرآني ميان دو "بسم اللَّه الرحمن الرحيم" و از پي هم قرار گرفته، سوره مي‏نامند به غير از سوره‏ي برائت كه "بسم اللَّه الرحمن الرحيم" ندارد و سوره‏ي نحل كه در آيه‏ي سي ام آن يك بار ديگر نيز تكرار شده است. البته اين نوع تقسيم‏بندي و نظم قرآني، آثار و فوايدي دارد كه جهت اطلاع بيش‏تر به كتب علوم قرآني ارجاع داده مي‏شود.[3]
تعداد سوره‏هاي قرآن
همان طوري كه تلويحاً اشاره نموده‏ايد، قرآن 114 سوره دارد و همه‏ي دانشمندان بر اين مطلب اتفاق نظر دارند كه اول آن فاتحه الكتاب و آخر آن سوره‏ي الناس است. البته بودند كساني كه سوره‏هاي قرآن را غير از اين مي‏دانستند.
گفته‏اند: عاصم الحجدري و مجاهد، قرآن را 113 سوره دانسته‏اند. آن‏ها سوره‏هاي انفال و توبه را كه ميانشان بسم اللَّه الرحمن الرحيم نيست، يكي گرفته‏اند.
مصحف عبدالله بن مسعود، 112 سوره بود؛ چون معوذتين را نداشت؛ ولي چنان چه در مصحف او ديديم و مجموع دو روايت را سنجيديم، هم معوذتين را نداشت و هم فاتحه را. بنا بر اين مصحف او 111 سوره داشت.
مصحف ابي ابن كعب، 116 سوره بود؛ چون دعاي استفتاج و قنوت را به نام سوره‏هاي "خلع" و "حفد" داشته است (در پايان اين بخش به اين دو سوره اشاره مي‏كنيم) ولي به عقيده‏ي سيوطي اين مصحف بايد 115 سوره باشد؛ زيرا سوره‏هاي فيل و قريش را يك سوره گرفته است. به نقل سيوطي اين مصحف 6 سوره را نداشت. مصحف علي بن ابيطالب‏عليه السلام طبق نقل يعقوبي 5 سوره كم داشت و مصحف ابن عباس 114 سوره‏ي كامل برد.
اين را هم اضافه كنيم كه گفته‏اند بر حسب حكم امام صادق‏عليه السلام مجموع سوره‏ها 112 سوره است. چون ايشان دو سوره‏ي فيل و قريش را يكي مي‏دانست و هم‏چنين سوره‏هاي "والضحي" و "اَلَم نشرح" را در حكم يك سوره مي‏گرفت.
روي همين نكته علماي شيعه خواندن هر كدام از اين دو سوره را با هم، جانشين يك سوره‏ي كامل در نماز واجب ضروري مي‏دانند.[4]
امّا دو سوره‏اي كه ابي ابن كعب افزوده:
1ـ سوره‏ي خلع (سوره‏ي رَد و انكار)
بسم اللَّه الرحمن الرحيم(1) اِنّا نستعيتُكَ و نستغفِرُكَ(2) و نُثْني عَلَيكَ و لا نُكَفِّروك(3) و نَخْلَعُ و نَتْرُكُ مَن يَفجُرُك؛ پروردگارا! از تو ياري مي‏طلبيم و از تو آمرزش مي‏خواهيم. بر تو ثنا مي‏خوانيم و بر تو كفر نمي‏ورزيم و آن‏ها را كه بر تو گناه ورزند ترك كنيم و از خود دور سازيم.
2ـ سوره‏ي حفه (سوره‏ي سابقه)
(1) اللهم اياك نعبد (2) و لك فُصَلّي و نسجُدُ (3) و اليك نسمي و نَحْفِد (4) نَرْجُوا رَحْمَتَكَ (5) و فخشي عَذابَكَ (6) اِن عَذابَكَ بالكفّار مُلْحقّ؛ پروردگارا! تنها تو را مي‏پرستيم و بر تو نماز مي‏خوانيم و سجده مي‏بريم و به سوي تو گام برمي‏داريم و مي‏شتابيم به رحمت تو اميدواريم و از عذاب تو ترسانيم همانا كه عذاب تو به كافران ملحق است.
علّت اختلاف در تعداد سوره‏هاي قرآن
عمده‏ي كلام در اين است كه چرا عده‏اي در شمارش سوره اختلاف نموده‏اند و آن را 112 و 113 و 114 و 115 و 116 شمارش نموده‏اند؟ اختلاف‏هايي كه در تعدادِ سوره‏ها ديده مي‏شود، ناشي از اختلاف مصاحف است. نوشته‏اند كه در مصحف عبدالله ابن مسعود در آغاز سوره‏ي برائت "بسمله" وجود داشت و مصحف او 112 سوره بوده است؛ چون در اين مصحف سوره‏ي فلق و سوره‏ي ناس نيامده بود و نيز نوشته‏اند كه عبدالله ابن مسعود علاوه بر اين دو، سوره‏ي فاتحه را در مصحف خود نياورده، چون مي‏دانست كه مردم كاملاً آن را در حافظه‏ي خود سپرده، و هرگز در مورد آن‏ها دچار نسيان نمي‏شوند[5] و يا حتّي درباره‏ي مصحف ابي ابن كعب كه دو سوره‏ي حَفد و خَلْع را اضافه كرده بود، مي‏نويسد: اين دو سوره در مصاحف برخي از صحابه وجود داشته و حتّي عمر بن خطاب بعد از ركوع در قنوت نماز، اين دو را با ذكر "بسمله" مي‏خواند. و اين دو سوره در مصحف عبدالله ابن عباس و ابو موسي اشعري نيز آمده است.[6]
به هر حال يكي از محققان قرن پنجم هجري، براي توجيه كار ابي ابن كعب و ديگر صحابه، يادآور مي‏شود كه اگر ابن ابي كعب دعاي قنوت را به عنوان سوره‏اي از قرآن شمرده باشد ـ در صورتي كه اين مطلب صحيح باشد ـ مبني بر آن نيست كه وي اين دعا را به عنوان جزئي از قرآن نگاشته باشد؛ بلكه بدين منظور آن را در مصحف خود آورد تا مردم آن را فراموش نكنند. چون او اين دو دعا را در قنوت نماز وتر از رسول خداصلي الله عليه وآله شنيده بود؛ پس اين دو دعا هستند، نه دو سوره از قرآن.[7]
در پايان به اين نتيجه دست مي‏يابيم كه علّت اختلاف از ناحيه‏ي بعضي به خاطر ذوق و سليقه‏ي درست يا نادرست بوده و يا به آنان نسبت داده شده است؛ البته عدد 114 سوره مورد اتفاق اكثر محققان به نام اسلامي مي‏باشد.
تعداد سوره در بيان پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله
پيامبر اكرم فرمودند: مجموع سوره‏هاي قرآن 114 سوره است و تعداد آيات آن 6236 آيه و همه‏ي حروف آن به 321250 حرف مي‏رسد. به تعلم اين قرآن روي نمي‏آورند، و قرائت و تلاوت آن را جزء اولياي خداوند به عهده نمي‏گيرند.
منابع
الاتقان في علوم القرآن، سيوطي، جلد 1، صص 113 و 112.
مجمع البيان، طبرسي، جلد 8، ص 406.
تاريخ قرآن، دكتر راميار، ص 582 ـ 581 و 80، (تهران: مؤسسه انتشارات اميركبير، چاپ دوّم)
تاريخ قرآن كريم، دكتر سيد محمدباقر حجتي، ص 107 ـ 109، (دفتر نشر فرهنگ اسلام، چاپ هفتم).
تفسير كشاف، زمخشري، جلد 2، ص 226، ذيل آيه‏ي 10 سوره‏ي يونس (انتشارات دارالفكر)
قاموس قرآن، دكتر اكبر قريشي، جلد 3، ص 351، (انتشارات دارالكتب الاسلاميه، چاپ سوم)
اديان زنده‏ي جهان، استاد حسين توفيقي، ص 102، (مركز مديريت حوزه‏هاي علميّه‏ي خواهران)
[1] . اديان زنده‏ي جهان، حسين توفيقي، ص 102
[2] . اكبر قريشي، قاموس قرآن، جلد 3، ص 51، (ماده‏ي سوره(.
[3] . راميار، تاريخ قرآن، ص 107 ـ 109 580.
[4] . دكتر اميار، تاريخ قرآن، ص 581 ـ 582.
[5] . سيد محمدباقر حجتي، تاريخ قرآن كريم، ص 91 ـ 92، نقل از مقدمتان، ص 75.
[6] . سيد محمدباقر حجتي، تاريخ قرآن كريم، ص 93، نقل از سيوطي، اتقان، جلد 1، ص 113 و 112.
[7] . سيد محمدباقر محبّي، تاريخ قرآن، ص 94.
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :