امروز:
پنج شنبه 30 شهريور 1396
بازدید :
956
حوزه علميه اردبيل

شهرستان اردبيل در منطقه‎اي سردسير واقع و از جانب شمال به مشكين شهر و مرز ايران و جمهوري آذربايجان و از شرق به آستارا، طوالش و از جنوب به خلخال و ميانه و از مغرب به سراب و مشكين شهر محدود است.
هرچند زمينه هاي تشيع در اردبيل به اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم مي‎رسد، با گرايش شيخ علي سياهپوش (متوفي 830.ق) به مذهب شيعه بود كه اغلب مردم به مذهب اثناعشري روي آوردند.[1]

دوره نخست
دوره آغازين حوزه علميه اردبيل به قرن هشتم هجري مي‎رسد و علامه محقق شيخ آقابزرگ تهراني از دو شخصيت علمي در اين دوره ياد مي‎كند:
1. حسين بن اردشير بن محمد
2. علي بن عبدالله بن ابي الحسن بن ابي بكر اردبيلي[2]
علي بن عبدالله اردبيلي كه حدود 670 هجري تولد يافته از مكتب فلسفي قطب شيرازي (متوفي 710.ق) و نظام طوسي و كمال الدين حسن شيرازي بهره برده و حساب و هندسه آموخته است. وي در سي سالگي بيضاوي را درك نموده و در شهرهايي چون بغداد، مشهد، حله و مراغه به مسافرت پرداخته و پس از سفر حج به مصر وارد و در 17 رمضان 742.ق در قاهره از دنيا رفته است.[3]

دوره دوم
دومين دوره حوزه علميه اردبيل به قرن دهم تا قرن دوازدهم هجري متعلق است. مقدس اردبيلي، احمد بن محمد (متوفي 993.ق) از بزرگان علم در اين دوره است كه در نجف اشرف دوره عالي را طي كرده است و كتابهاي مختلفي در علوم اسلامي به رشته تحرير درآورده است و صدها مشتاق علم الهي را دانش آموخته است.[4]
سيد عزيز الله حسيني اردبيلي، از متكلمان اين دوره است كه در زمان شاه طهماسب در حوزه علميه اردبيل كرسي تدريس داشته است. وي يكي از كتب شيخ طوسي در اصول دين را كه به عربي نگاشته شده بود به فارسي ترجمه و تدوين كرده و به سال 963.ق از تأليف آن فراغت يافته است.[5]
علامه محقق شيخ آقابزرگ تهراني در قرن يازدهم هشت تن از عالمان اردبيل را نام مي‎برد كه «حسين اردبيلي» جزء آنهاست.
«حسين اردبيلي» فرزند موسي ساكن گرگان و از فقيهان و صالحان عصر خويش و معاصر شيخ بهايي است. «شرح الرسالة الصومية» اثر شيخ بهايي و حاشيه بر «تهذيب الوصول» عميدي از آثار علمي اوست.[6]
«خان محمد اردبيلي» و «خداويردي اردبيلي» از ديگر فرزانگان اين ديار هستند كه اولي از علامه مجلسي اجازه روايي دارد و دومي شرح اشارات را در مدرسه جده اصفهان تحرير نموده است. «زبدة الرجال» از آثار خداويردي اردبيلي است.[7]
«محمد اردبيلي» فرزند مقدس اردبيلي، «محمد طاهر اردبيلي» مؤلف «الشجرة المباركة» نيز از ديگر عالمان بزرگ قرن يازدهم محسوب مي‎گردند.[8]
اردبيل پايتخت صفويان بود و توجه به عالمان شيعه و نشر فرهنگ علوي سرلوحه كار آنها قرار داشت، و همين امر موجب شد تا حوزه اردبيل نيز در پرورش عالمان شيعي ايفاي نقش نمايد. ليكن با انتقال پايتخت به تبريز، از رونق آن كاسته شد و با حمله تركان عثماني از رشد علمي بازماند. لذا با توجه به رونقي كه در قرون پيش داشت در قرن دوازدهم هجري جز معدود افرادي كه حيات حوزه را استمرار بخشيده‎اند، به رجال علمي بر مي‎خوريم.
«محمد بن احمد» معروف به «عابد اردبيلي» و فرزندش «صدرالدين اردبيلي» از دانشمندان ساكن در حوزه علميه اردبيل هستند كه حيات علمي و فرهنگي شيعه را در قرون دوازدهم دوام داده‎اند. عابد اردبيلي «تشريح الافلاك» را ترجمه كرده و به ظاهر مؤلف شرح مثنوي تحت عنوان «المغني» است كه حدود 1100.ق نگاشته است.[9]
البته عالمان ديگري چون «عبدالله اردبيلي»، «علي نقي اردبيلي»، «محمد اردبيلي» و «نظام الدين اردبيلي» در اين قرن مي‎زيستند كه گويا به جهت رونق حوزه علميه اصفهان و مشهد در آن شهرها اقامت داشتند.[10]
«جامع الرواة و رافع الاشتباهات»‌ از آثار محمد اردبيلي و «شرح شواهد قطرالندي»، «شرح شواهد البهجة المرضية» و «شرح عوامل المحسنية» برخي از تأليفات نظام الدين اردبيلي است.

دوره سوم
سومين دوره از دوره هاي حوزه علميه اردبيل شامل قرون سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم قمري است كه از پررونق ترين ادوار آن محسوب مي‎گردد. شايد يكي از علل آن توجه به فقه جعفري و كناره گيري از مشرب صوفي گري است.[11]
غالب فرهيختگان اين دوره پس از طي علوم مقدماتي به حوزه علميه زنجان، اصفهان، قزوين، كاظمين، كربلا و نجف اشرف رفته و پس از فراگيري دوره عالي علوم ديني به اردبيل بازگشته و يا در همان حوزه به تدريس و تأليف و نشر علوم اسلامي همت گمارده‎اند. برخي از آنان عبارتند از:
1. شيخ ابراهيم اردبيلي (كاظمين 1326ـ1286.ق)
2. شيخ احمد اردبيلي (1350ـ1294.ق)
3. ميرزا اسحاق بن محمد كاظم اردبيلي (1306ـ1223.ق)
4. آيت الله حاج مير سيد صالح بن عبدالرحيم اردبيلي (1319ـ1246.ق)
5. شيخ عبدالستار اردبيلي (متوفي 1207.ق)
6. شيخ عبدالعظيم بن محمد شفيع اردبيلي (1381ـ1295.ق)
7. آقا ميرزا عبدالله بن ميرزا حسن مجتهد (متوفي 1334.ق)
8. آيت الله حاج ميرزا محسن مجتهد (1294ـ1212.ق)
9. آيت الله سيد محمدتقي بن سيد مرتضي اردبيلي (1361ـ1282.ق)
10. آيت الله آقا ميرزا علي اكبر مجتهد (1346ـ1269.ق)
11. آيت الله شيخ محمد صادق بن محمد قفقازي اردبيلي
12. آيت الله حاج ميرزا يوسف مجتهد (1339ـ1271.ق)
13. آيت الله حاج سيد يونس بن سيد تقي اردبيلي (1377ـ1293.ق)
14. آيت الله حاج سيد يونس بن مير محيي الدين يونسي (1353.ش برابر با1320.ق)
15. شيخ ابراهيم بن جليل علومي (1356ـ1262.ش)

آثار علمي حوزه اردبيل
در حوزه علميه اردبيل آثار علمي به زبانهاي عربي، فارسي و تركي تأليف و تدوين يافت كه در دوره سوم از جهت تعداد و تنوع موضوعات به اوج خود رسيد. چنانكه تنها شيخ عبدالعظيم معروف به «شيخ العلماء» و «شيخ العلماء صدوقي» از نوادگان شيخ صدوق بالغ بر 59 جلد كتاب در علوم قرآني، تفسير، فقه، كلام، منطق و اخلاق تأليف كرد و برخي از آنها را در تهران، تبريز و اردبيل به چاپ رساند. برخي از آثار علمي شيعه به قرار زير مي‎باشند:
 1. تكملة المتأملين في شرح تبصرة المتعلمين | شيخ احمد اردبيلي
2. غنائم الدهر في احكام الايام و الاسبوع و الشهر | شيخ احمد اردبيلي
3. تقريرات فقه آيت الله سيد حسين كوه كمري | آيت الله مير سيد صالح اردبيلي
4. حاشيه بر رسائل شيخ انصاري | آيت الله ميرسيد صالح اردبيلي
5. حاشيه بر صحيفة اسطرلاب | شيخ عبدالستار اردبيلي
6. شرح تشريح الافلاك | شيخ عبدالستار اردبيلي
7. احسن الحديث | شيخ عبدالعظيم اردبيلي
8. اساس الايمان |  شيخ عبدالعظيم اردبيلي
9. حقيقة الشفاعة | شيخ عبدالعظيم اردبيلي
10. مهمات الاصول و مهمات الفروع | شيخ عبدالعظيم اردبيلي
11. الكتاب المبين | شيخ عبدالعظيم اردبيلي
12. البعث و النشور، در اثبات معاد جسماني | آيت الله آقا ميرزا علي اكبر مجتهد
13. رسالة في تقليد الميت | آيت الله آقا ميرزا علي اكبر مجتهد
14. اصول الدين مسلمين | آيت الله آقا ميرزا علي اكبر مجتهد
15. ثمار الفرار (14 جلد) در فقه استدلالي | آيت الله ميرزا محسن مجتهد
16. مصباح الزينة در مناسك حج | آيت الله ميرزا محسن مجتهد
17. رساله در قطع | آيت الله محمد ابراهيم قلعه جوقي اردبيلي
18. ابتلاء الاولياء | شيخ محمد صادق نميني
19. اتمام الحجة في اثبات القائم الحجة (عج) | شيخ محمد صادق نميني
20. رساله در اثبات واجب | آيت الله ميرزا يوسف مجتهد
21. رساله در مكارم الاخلاق | آيت الله ميرزا يوسف مجتهد
22. دوره كامل فقه | آيت الله سيد يونس بن سيد تقي اردبيلي
23. رساله در فروع علم اجمالي | آيت الله سيد يونس بن سيد تقي اردبيلي
24. رساله در ترتب معتقدات قاصر (در اصول عقايد) | آيت الله سيد يونس بن سيد تقي اردبيلي
25. علم الهداية في شرح الكفاية | شيخ ابراهيم علومي
26. اساسات الاصول | شيخ ابراهيم علومي
علاوه بر حضور سياسي عالمان سترگ اردبيل در نهضت مشروطيت بايد به حضور «آيت الله سيد يونس بن سيد تقي اردبيلي» در قيام گوهرشاد اشاره كرد كه در آن زمان در مشهد رضوي زندگي را به تدريس و مرجعيت مي‎گذراند تا در واقعه گوهرشاد به اردبيل تبعيد شد و در سال 1361.ق به مشهد بازگشت و 21 ذيقعده 1377.ق در تهران به ديار باقي شتافت.[12]
مدارس علميه «ملا ابراهيم»، «صالحية»، و «حاج محمدحسن» از مدارس علوم ديني حوزه اردبيل هستند كه در آن علاوه بر طلاب ايراني، طلابي از كشورهاي مجاور چون آذربايجان به تحصيل مي‎پردازند و علاوه بر آن در شهرهاي ديگر استان همچون خلخال ، مشکين شهر و پارس آباد نيز حوزه هاي علميه مشغول فعاليت در امر تحصيل علوم ديني هستند .
--------------------------
[1] . دايرة المعارف تشيع، ج2، ص60.
[2] . طبقات اعلام الشيعه، الحقائق الراهنة في المائة الثامنة، ج3، ص15، 55، 144.
[3] . همان، ص144.
[4] . رك: حوزه علميه نجف اشرف و طبقات اعلام الشيعه، احياء الداثر، ج4، ص8 و 9.
[5] . رياض العلماء، ج3، صص314ـ315، معجم مؤلفي الشيعه، ص17.
[6] . طبقات اعلام الشيعه، ج5، ص157.
[7] . همان، ج5، صص197ـ198.
[8] . همان، ج5، ص301 و 494.
[9] . طبقات اعلام الشيعه، ج6، صص407 و 377.
[10] . رك: همان، ج6، ص448، 559، 640.
[11] . به يقين بين صوفي گري و عرفان اسلامي تفاوتهاي آشكاري است. و مقدس اردبيلي كه خود از مخالفان صوفيه محسوب مي‎گردد از عارفان سالك و فقهاي بزرگ اردبيل است كه در نجف اشرف مرجعيت عامه داشت.
[12] . دايرة المعارف تشيع، ج2، ص64 و رك: تاريخ اردبيل، تاريخ علماي خراسان.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان، با اندکی اصلاحات و تغییرات
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :