امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
740
حوزه علميه رشت

رشت مركز استان گيلان است. گيلان پيش از اسلام به «ديلم» مشهور بود. در منابع تاريخي آمده است: «اين شهر به احتمال قوي قبل از اسلام، در زمان ساسانيان وجود داشته است.»[1]
در دوران صفويه مركز گيلان، «بيه پس»[2] از فومن به رشت منتقل گشت و موجب فزوني اهميت بيش از پيش اين شهر گرديد. رشت را در گذشته «دارالعمارة» (دارالمرز) نيز مي‎ناميدند.

دوره نخست
هرچند در قرن سوم و چهارم، حكومت علويان بر اين ديار نيز استيلا داشتند و آل بويه از اين سرزمين برآمده‎اند، ليكن منابع تاريخي نخستين مدارس ساخته شده از سوي علويان را به شهر آمل نسبت مي‎دهند.[3]
علامه محقق شيخ آقا بزرگ تهراني هم تنها به ذكر هفت تن ديلمي در قرن ششم اشاره نموده است[4] كه نام غالب آنها تركيبي از واژه هاي فارسي است و نشانگر اين موضوع است كه اين دوره فرهنگ اسلامي آنچنان كه بايد در بين ديلميان رسوخ نكرده است. وقتي پا به قرن هفتم مي‎گذاريم هرچند شمار عالمان شيعي تنها دو نفر ذكر شده، ليكن نامهاي اصيل اسلامي، «ابوالفضل بن شهر دوير» و «حسن بن محمد» بر آنها نهاد شده است.
«حسن بن محمد ديلمي» مؤلف كتابهايي بسان «ارشاد القلوب»، «غرر الاخبار» و «اعلام الدين» است كه در اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم مي‎زيسته است.[5] و «ابوالفضل بن شهر دوير» گويا از علماي زيدي است، ولي شيخ آقابزرگ با ارائه دليلي از كتاب «تفسير الكبير» او، ابوالفضل را شيعه امامي مي‎داند.[6]
در قرن هشتم نيز «حسن بن محمد ديلمي» تنها عالم شيعي اين ديار معرفي شده است.[7]

دوره دوم
دوره دوم حوزه علميه رشت از قرن نهم آغاز و تا قرن پانزدهم تداوم مي‎يابد. تنها عالم شيعه در قرن نهم هجري عارف نامدار «عبدالكريم گيلاني» (811ـ767.ق) است كه كتابهاي «الانسان الكامل»، «الكهف الرقيم»، «المناظر الالهية»، «السفر القريب»، «حقيقة اليقين»، «مراتب الوجود»، «شرح مشكلات الفتوحات»، «الكمالات الالهية»، «الناموس الاعظم» و «قاب قوسين» را به رشته تحرير درآورده است.[8]
دانشوران قرن دهم گيلاني به قرار زير مي‎باشند:
1. احمد گيلاني
2. پيله فقيه گيلاني اشكوري (پدر عبدالوهاب گيلاني)
3. جلال الدين طالقاني (فرزند شاهين گيلاني)
4. محمدصالح طالقاني
5. علي اكبر طالقاني
6. محمود طالقاني
7. عبدالله گيلاني (شارح «رسالة الاخلاق»)
8. محمد گيلاني (فرزند احمد، مؤلف «اثبات واجب» در شرح كتاب حسين آلهي اردبيلي به همين نام)[9]
در قرن يازدهم يك نوع تحول در حوزه رشت ديده مي‎شود و آن مهاجرت دانشمندان گيلان به شهرها و يا حوزه هاي علميه ديگر براي فراگيري علوم يا نشر فرهنگ شيعه است. در اين عصر به عالمان فرزانه‎اي چون «احمد كچايي زرّافه» بر مي‎خوريم كه از اساتيد شيخ بهايي مي‎باشد.[10] و يا دانشوراني كه از حوزه اصفهان، مكتب شيخ بهايي و ميرداماد بهره برده‎اند. شماري از اين عالمان حوزه رشت به قرار زير هستند:
1. رفيع الدين محمد بن ملا محمد مؤمن، مشهور به رفيعا گيلاني
وي از شاگردان شيخ بهايي است. «الذريعة الي حافظ الشريعة» در مراثي حضرت سيد الشهداء و «تعليقات علي اصول الكافي»، از تأليفات اوست.[11]
2. محمد صالح گيلاني (متوفي 1087.ق)
حكيم محمد صالح گيلاني از شاگردان شيخ بهايي است كه پس از تحصيل علم به يمن رفته و در آنجا مسكن اختيار كرده است. او از دانشمندان بزرگ منطق و رياضيات و از پزشكان ماهر عصر خويش در يمن بود كه دانش پزشكي را همزمان با آموزش علوم عقلي در بيمارستانهاي اصفهان فراگرفته بود.[12]
3. عبدالباقي گيلاني
4. عبدالغفار رشتي
او از شاگردان ميرداماد است و بر بعضي از كتابهاي او تعليقاتي نگاشته كه حاشيه بر «الايماضات» و «التقديسات» او را شيخ آقابزرگ نقل كرده است. «آداب المناظرة» و رساله «المسائل في الحكمة» به زبان فارسي از كتابهاي اوست. البته وي بر بسياري از كتب فلسفي چون «شرح حكمة العين»، «الهيات شفاء» و... حاشيه دارد.[13]
5. عبدالوحيد گيلاني
وي از شاگردان شيخ بهايي و متكلمان، فقها و مفسران عصر خويش است. «اثبات الشوق»، «اعلي علّيّين»‌، «آينه غيب نما»، «اسرار التوحيد» و... از آثار اوست.[14]
شيخ آقا بزرگ بالغ بر سي تن از علماي گيلان در قرن يازدهم را ذكر كرده است. ما جهت اختصار برخي از مؤلفان اين حوزه را نام مي‎بريم:
1. محمد سليم گيلاني، نگارنده شرح الالفية.[15]
2 فيلسوف حكيم شمساي گيلاني، مؤلف «التحقيقات» و «حدوث العالم» از شاگردان حكيم الهي ملاصدراي شيرازي.[16]
3. زين الدين علي گيلاني، مؤلف «الامر بالمعروف و النهي عن المنكر»، «فضل القرآن»، «رساله‎اي در اصول دين».[17]
4. صدرالدين علي گيلاني، مؤلف «شرح القانون» در پزشكي.[18]
5. نظام الدين علي گيلاني، ملقب به «حكيم الملك» شارح نهج البلاغه به فارسي به نام «انوار الفصاحة و اسرار البلاغة».[19]
6. ملاميرقاري گوكه‎اي گيلاني، مؤلف «زبدة الحقائق».[20]
علامه تهراني دانشوران گيلاني قرن دوازدهم را به تعداد عالمان قرن يازدهم ذكر كرده كه از فعاليت مستمر حوزه رشت در دوره دوم حكايت دارد و اگر پس از برافتادن صفويان حوزه اصفهان به نوعي ركود علمي رسيد دانشوران حوزه رشت چون ديگر عالمان فاضل براي تكميل علوم به حوزه علميه نجف مهاجرت نمودند و شماري از آنان پس از تحصيل دوره عالي به رشت بازگشتند.
سه مدرسه در دوره دوم حوزه علميه رشت تأسيس شده‎اند كه به حسب ظاهر هر سه در زمان قاجار بنا گرديدند. هرچند تاريخ بناي «مدرسه حاجي حسن» معلوم نيست ليكن «مدرسه صدريه» سال 1212.ق به اتمام رسيده و «مدرسه مستوفي» در سال 1242.ق بنا شده است.[21]
-------------------------
[1] . جغرافياي كامل ايران، ج2، ص1028.
[2] . بيه در لهجه گيلكي به معناي رودخانه است. سفيد رود بزرگترين رودي است كه گيلان را دونيم مي‎كند. يك سوي سرزمينهاي سفيدرود را «بيه پس» و طرف ديگر را «بيه پيش» يا «لاهيجان» مي‎گويند. سيماي رشت، محمدرضا سماك اماني، ص23.
[3] . تاريخ مدارس ايران، ص98، تاريخ رويان، مولانا اولياء الله آملي، ص110.
[4] . طبقات اعلام الشيعه، ثقات العيون، ج2، ص98.
[5] . طبقات اعلام الشيعه، «الانوار الساطعة»، ج3، ص43.
[6] . همان، ص131 و 132.
[7] . الحقائق الراهنة، ج3، ص77.
[8] . طبقات اعلام الشيعه، الضياء اللامع، ج4، صص77ـ78.
[9] . همان، احياء الداثر، ص195.
[10] . طبقات اعلام الشيعه، ج5، صص34ـ35.
[11] . همان، ص226.
[12] . همان، ج5، صص287ـ288.
[13] . همان، صص333 و 334.
[14] . همان، صص361ـ362.
[15] . همان، ص249.
[16] . همان، ص266.
[17] . همان، ص413.
[18] . همان، ص413.
[19] . همان، ص413.
[20] . همان، ص604.
[21] . تاريخ مدارس ايران، ص312ـ313.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان با اندکی تغییرات
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :