امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
827
حوزه علميه شيراز

شيراز در سال74 هجري به دست مسلمانان فتح شد. هجرت امام رضا ـ عليه السلام ـ به ايران خيل عاشقان ولايت و سادات علوي را راهي ايران نمود كه برخي از آنان در شيراز به دست حاكمان عباسي به شهادت رسيدند.
برخي از اين بزرگان عبارتند از:
1. احمد بن موسي كاظم ـ عليه السلام ـ ، معروف به شاهچراغ
2. محمد بن موسي كاظم ـ عليه السلام ـ
3. علي بن حمزة بن امام كاظم ـ عليه السلام ـ
4. ابراهيم عسكر بن موسي بن ابراهيم الاصغر بن امام كاظم ـ عليه السلام ـ
5. حسين بن اسحاق بن امام موسي كاظم ـ عليه السلام ـ
6. محمد صوراني بن حسن بن حسن بن حسين بن اسحاق بن امام كاظم ـ عليه السلام ـ
7. قاسم بن احمد بن حسن بن سليمان بن قاسم الرسي ابن ابراهيم طباطبا بن اسماعيل بن ابراهيم بن حسن بن حسن بن علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ[1]. در واقع، شيعه از قرن دوم در شيراز حضور يافته و در طي سالها به جايگاه رفيعي نايل آمده است.
 
دوره نخست
اين دوره از قرن دوم شروع و تا قرن دهم ادامه مي‎يابد. حكومت آل بويه موجب شكوفايي حوزه علميه شيراز در اين دوره است و برخي از فقها و حكيمان از اين ديار به كاروان دانش مي‎پيوندند. اواسط قرن چهارم هجري شيراز به تصرف ديلميان درآمده و تشيع به عنوان مذهب رسمي مورد توجه قرار گرفته است.[2] از فعاليتهاي فرهنگي آل بويه در اين دوره مسجد جمعه و كتابخانه عضدالدولة است.[3] اين روند موجب گشت تا در قرن پنجم هجري دانشمنداني شيعي از اين سرزمين پا به عرصه نهند.
«حسن بن احمد بن حبيب» «ابوعبدالله فارسي» از مشايخ شيخ مفيد[4]، «زيد بن علي بن عبدالله، ابوالقاسم فارسي فسوس»[5]، «عباس بن عمر بن عباس بن محمد فارس»، از مشايخ نجاشي[6]، «عبدالواحد بن محمد فقيه، ابوعبيد جوزجاني»، شاگرد ابن سينا[7]، «كردي بن عكبر بن كردي فارسي» ساكن حلب از فقهاي ثقه و شاگردان ابي جعفر محمد بن حسن طوسي[8]، «محمد بن حسين بن محمد بن حسين فارسي» و «محمد بن زيد بن علي فارسي»[9] از شاگردان شيخ طوسي، و «محمد بن عبدالرحمان، ابوعبدالله فارسي»[10] برخي از مشاهير علم حوزه شيراز هستند كه با حوزه علميه نجف در ارتباط مي‎باشند و بعضي از آنها خود از اساتيد حوزه نجف محسوب مي‎گردند. اين روند در قرن ششم نيز ادامه دارد[11] چنانكه نام سه مدرسه بزابه، مجير بغدادي و خوارزمشاه در تاريخ ياد شده است.[12]
در دوره هاي بعد كه به هفتم تا دهم تعلق دارد نام 31 مدرسه علميه در حوزه شيراز ثبت شده است:
1. مدرسه فزاري
2. مدرسه قراجه
3. مدرسه منكربري
4. مدرسه لالا
5. مدرسه شريفي
6. مدرسه زاهده خاتون
7. مدرسه تاجي
8. مدرسه سنقريه
9. مدرسه اميني
10. مدرسه عميد
11. مدرسه مقربي
12. مدرسه فخر الدين ابوبكر
13. مدرسه اتابكيه
14. مدرسه رفيعي
15. مدرسه عضديه
16. مدرسه شاهي
17. مدرسه نصيريه
18. مدرسه بنجير خوزي
19. مدرسه سادات طويل
20 مدرسه نجيبيه
21. مدرسه مجديه
22. مدرسه مزار احمد بن موسي
23. مدرسه مقبره امام قطب
24. مدرسه مزار شمس الدين سمناني
25. مدرسه دارالشفا
26. مدرسه بقعه بي بي دختران
27. مدرسه مسعوديه
28. مدرسه دارالصفا
29. مدرسه منصوريه
30. مدرسه مولانا محيي الدين
31. مدرسه حسن كيا[13]
 
دوره دوم
صفويان در نشر تشيع در ايران هرچند پيشگام نيستند و برخي ديگر از حكومتهاي شيعه چون آل بويه و علويان بر آنان پيشي دارند، ليكن آنها در دايره گسترده تري تمدن اسلامي و فرهنگ شيعي را نشر داده‎اند. آغاز دوره دوم حوزه علميه شيراز با استقرار دولت صفوي آغاز و تا قرن پانزدهم ادامه مي‎يابد.
 
مهاجرت علماي بحرين
با رواج فرهنگ شيعي در ايران بسياري از دانشمندان بحرين از اوايل قرن يازدهم به شيراز مهاجرت نموده و در اين شهر مقيم شدند. برخي از آنان عبارتند از:
1. سيد ابوعلي ماجد، فرزند سيد هاشم بحراني (متوفي 1028.ق)
2. احمد بن عبدالسلام بحراني (زنده به سال 1028.ق)
3. شيخ صالح بن عبدالكريم بحراني (متوفي 1098.ق)
4. سيد ماجد فرزند سيدمحمد بحراني (زنده به سال 1097.ق)
5. شيخ يوسف بحراني (1107ـ1186.ق) صاحب، «الحدائق الناضرة»[14]
در اين دوره نيز دهها مدرسه علميه در شيراز به عنوان نهاد آموزشي به فعاليت مشغول بودند. مدارس اين دوره به قرار زير هستند:
1. مدرسه محبيه
2. مدرسه خان
3. مدرسه ميرزا لطفي
4. مدرسه هاشميه
5. مدرسه اسماعيلي
6. مدرسه حكيم
7. مدرسه نظاميه
8. مدرسه اماميه
9. مدرسه صالحيه
10. مدرسه مقيميه
11. مدرسه بابله
12. مدرسه حاجي ميرزا قاسم خان
13. مدرسه آقا باباخان
14. مدرسه شفاعيه[15]
از بزرگان اين دوره «صدرالمتألهين شيرازي» و «حاج ميرزا محمدحسن» معروف به «ميرزاي شيرازي» است كه هرچند هيچ كدام در شيراز اقامت دايم نداشته‎اند، ليكن نام شيراز را به عنوان دياري شيعي كه فرزانگاني در فلسفه و فقه را به جهان تشيع عرضه نموده است در خاطره ها زنده مي‎كنند. به خصوص ميرزاي شيرزاي كه نهضت ضد استعماري تنباكو را به وجود آورد و قدرت ديني عالمان شيعه را به نمايش گذاشت.
 
دانشمندان حوزه علميه شيراز
از اواخر قرن سيزدهم هجري حوزه علميه شيراز شاهد تعداد قابل توجهي از دانشمندان فرزانه در فقه و اصول و معارف الهي است كه برخي از آنان با موضع گيري در مقابل شيخيه كرمان، كتابهايي را در ردّ فرقه شيخيه به رشته تحرير درآورده‎اند و برخي بر ضد استعمار انگليس موضعگيري نموده مردم را عليه آنان بسيج نموده‎اند. بعضي از مشاهير دانشمندان شيراز به قرار زير هستند:
1. حجت الاسلام ميرزا محمدابراهيم شيرازي (قرن سيزدهم)
2. حجت الاسلام آقا سيد ابوالحسن دستغيب شيرازي (متوفي بعد از 1300.ق)
وي در علوم عقلي و رياضي مهارت بسزايي داشت.
3. سيد ابوالقاسم شيرازي (متوفي حدود 1280.ق)
وي از مدرسين حوزه علميه شيراز بود.
4. حجت الاسلام سيد احمد بن سيد عبدالكريم موسوي شيرازي (متوفي حدود 1250.ق)
وي از دانشمندان متبحّر حوزه شيراز بود، «كشف الاسرار، جبر و اختيار» از آثار اوست.
5. آيت الله سيد اسماعيل بن سيد رضي حسيني شيرازي (1258ـ1305.ق)
وي پدر حضرت آيت الله العظمي ميرزا عبدالهادي شيرازي و پسرعموي ميرزاي بزرگ مجدد شيرازي بوده و از علماي جليل القدر و فقهاي عصر خويش محسوب مي‎شده است.
6. آيت الله سيد ميرزا آقا ابن احمد مستوفي حسيني شيرازي
وي داماد ميرزاي شيرازي است.
7. آيت الله العظمي شيخ محمد باقر شيرازي
وي از معاصرين وحيد بهبهاني و علامه بحرالعلوم است.
8. آيت الله العظمي سيد محمد باقر موسوي طيب شيرازي (متوفي حدود 1235.ق)
وي از عالمان متبحر قرن سيزدهم هجري است.
9. آيت الله شيخ محمد جعفر بن محمد، «ملا آقابزرگ شيرازي» (متوفي حدود 1300.ق) معظم له از مراجع قضاء و افتاء شيراز محسوب مي‎شد.
10. حجت الاسلام شيخ جعفر تجوري شيرازي
وي از شاگردان مجدد شيرازي است.
11. حجت الاسلام شيخ محمد جواد بن محمدرضا آيت اللهي (متولد 1309.ق)
12. حجت الاسلام ملا محمد جواد شيرازي (متوفي حدود 1260.ق)
ايشان از فقهاي شيراز و مؤلفان آن سامان است. «الكواكب المضيئه» از جمله تأليفات او مي‎باشد.
13. حجت الاسلام سيد حسين بن محمدرضا حسيني شيرازي
وي عالمي فاضل و از شاگردان شيخ فضل الله نوري است.
14. حجت الاسلام شيخ محمدرضا بن اسدالله عالمي (متوفي حدود 1340.ق)
وي از اديبان شيراز است. «بصير السعداء» و «عقود الدر النضيد» از آثار اوست.
15. حجت الاسلام سيد محمدرضا بن اسماعيل موسوي شيرازي (1223ـ1300.ق)
وي از شاگردان حاجي كلباسي است و كتابهايي در معارف اسلامي نگاشته است. «جامع الدعوات»، «درراللئالي»، «الانوار الرضوية»، «العقائد»، «مدائن العلوم» و «مصباح الرضوي» از آن جمله است.
16. آيت الله شيخ عبدالجبار شيرازي (متوفي 1319.ق)
وي از فقهاي شيراز و از شاگردان شيخ اعظم انصاري و ميرزاي بزرگ شيرازي و مرجع مردم شيراز در مسايل شرعي و احكام ديني بوده است.
17. آيت الله العظمي عبدالهادي حسيني شيرازي (1305ـ1383.ق)
18. آيت الله سيد علي اكبر فال اسيري شيرازي (متوفي 1319.ق)
وي از فقهاي بزرگ عصر خويش و از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتي است كه نهضت تنباكو را در شيراز هدايت نمود.
19. آيت الله حاج سيد محمد باقر آية اللهي (متولد 1322.ق)
وي فرزند آيت الله العظمي ميرعبدالباقي است كه از حوزه علميه شيراز، نجف، اصفهان و قم بهره برده سپس به شيراز بازگشته و به خدمات ديني مشغول شده است.
20. حجت الاسلام سيد محمد كاظم آية اللهي (متولد 1332.ق)
وي فرزند ديگر آيت الله ميرعبدالباقي است كه در حوزه علميه شيراز و قم به تحصيل پرداخته و كتابها و رساله هايي در فقه به رشته تحرير درآورده است.
21. آيت الله سيد ابوالقاسم ارسنجاني (متولد 1318.ق)
وي از طلاب شيراز بود كه براي تكميل تعاليم ديني راهي نجف اشرف شده بود ليكن با تبعيد آيات عظام نجف به قم در سال 1342.ق به ايران آمد و پس از تحصيل در مكتب مرحوم‌ آيت الله حائري يزدي و سيد علي يثربي كاشاني، به شيراز رفته و به تدريس در‌ آن حوزه و ترويج احكام دين پرداخت.
22. حضرت آيت الله سيد عبدالحسين دستغيب شيرازي
معظم له از عالمان بزرگ و عارفان نامي شيعه است كه مدارج عالي را در حوزه نجف به اتمام رساند و در شيراز به ارشاد امت اسلامي پرداخت. «گناهان كبيره»، «قلب سليم»، «حاشيه بر كفاية الاصول» بعضي از تأليفات اوست.
23. آيت الله سيد نورالدين بن ميرزا ابوطالب حسيني شيرازي
ايشان از آيات عظام نجف اشرف اجازه اجتهاد دريافت كرده و به تأليف كتاب و ارشاد مردم مشغول بود.
«اسلام و جهان امروز»، «اصل الاصول»، «تفسير قرآن مجيد»، «حاشيه بر عروة الوثقي»، «حكمت الهي» «سياست اسلام» «علم رجال و درايه» و «علم كلام» از آثار اوست.
24. آيت الله سيد صدرالدين مجتهد شيرازي (متولد 1221.ق)
ايشان از دانشجويان حوزه شيراز و نجف مي‎باشند كه پس از  تحصيل به موطن خويش بازگشته و «جمعيت انصار» را تشكيل دادند. از آثار ايشان يك دوره دايرةالمعارف بيست جلدي به نام «مجموعة الاشتات» است.
25. آيت الله العظمي ميرزا ابراهيم بن محمدعلي مجتهد محلاتي شيرازي (متوفي 1336.ق)
ايشان از فقها و مجتهدان جامع الشرايط و از شاگردان مجدد شيرازي است كه تقريرات درس استاد در فقه و اصول را به رشته تحرير درآورده است.
«حاشيه بر مبحث استصحاب» از رسائل شيخ انصاري و «رساله‎اي در ردّ حاج محمد كريم خان كرماني» از تأليفات اوست.
26. آيت الله العظمي شيخ جعفر بن محمد حسين محلاتي شيرازي (متولد 1243.ق)
معظم له از مجتهدان شيراز بود كه از اساتيد حوزه هاي علميه شيراز، سامرا و نجف بهره برده و در شيراز اسكان يافته بود. وي در جنگ جهاني اول 1332ـ1337.ق مردم را به دفاع از ايران و جنگ با دولت متجاوز انگليس فراخواند. در اين ايام خود نيز لباس رزم پوشيده و به صف مبارزان پيوست تا اينكه انگليسي ها بوشهر را تخليه كردند.[16]
27. حضرت آيت الله ناصر مكارم شيرازي (متولد 1347.ق /1305 ش.) معظم له مقدمات و سطح را در حوزه علميه شيراز به پايان رساند، سپس در حوزه علميه قم و نجف سطوح عالي را از محضر آيات عظام بروجردي، علامه طباطبايي و ديگران فراگرفت و به مقام رفيع اجتهاد نايل آمد. ايشان علاوه بر تأليف و تدريس در حوزه و مباحث فقهي و اصولي با نگارش كتابهايي در رد اصول فلسفه ماركسيست و تبيين مباني عقيدتي، اقتصادي و حقوقي اسلام پاسخگوي نسل جوان گرديد و اينك در حوزه قم يكي از اساتيد فقه و اصول و تفسير قرآن كريم محسوب مي‎شوند كه صدها جلد كتاب و مقاله در زمينه هاي گوناگون علمي به رشته تحرير درآورده‎اند. قواعد الفقهيه، انوار الاصول و نظارت بر تفسير نمونه برخي از آنهاست.
-------------------------------------
[1] . آرامگاههاي خاندان پاك پيامبر، صص160ـ162.
[2] . تاريخ بافت قديمي شيراز، كرامت الله افسر، صص44ـ47.
[3] . همان، ص51.
[4] . طبقات اعلام الشيعه، النابس، ج2، ص48.
[5] . همان، ص83.
[6] . همان، ص100.
[7] . همان، ص110.
[8] . همان، ص143.
[9] . همان، ص164.
[10] . همان، ص167.
[11] . الثقات العيون، ص214.
[12] . تاريخ مدارس ايران، ص138.
[13] . تاريخ مدارس ايران، صص193ـ200.
[14] . دايرة المعارف تشيع، ج3، ص101ـ109.
[15] . تاريخ مدارس ايران، صص314ـ325.
[16] . گنجينه دانشمندان، ج5، صص417ـ461.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان، با اندکی تلخیص و تغییر
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :