امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
720
حوزه علميه قزوين

قزوين از شهرهاي قديمي ايران است كه حمدالله مستوفي قدمت آن را به دوره شاپور ذوالاكتاف مي‎رساند. تاريخ تشيع در اين شهر همانند بسياري از شهرهاي ايران به دوره مهاجرت سادات علوي به اين منطقه مي‎رسد. بدين ترتيب تاريخ تشيع در قزوين به قرن سوم هجري مي‎رسد.
 
دوره نخست
با توجه به تاريخ تشيع در قزوين، حوزه علميه نيز از قرن سوم آغاز به فعاليت نموده و از قرن پنجم با تربيت فرزانگان برجسته به حوزه‎اي بزرگ و قدرتمند تبديل شده است و تا قرن هشتم تداوم يافته است. چنانكه «احمد بن ابراهيم قزويني» و «حسين بن ابراهيم قزويني» از مشايخ شيخ طوسي در اين دوره مي‎زيسته‎اند.[1]
«امام محيي الدين ابوعبدالله حسين بن مظفر بن علي حمداني» از ديگر دانشمندان شيعه در اين عصر است كه در قزوين ساكن شده است. وي از شاگردان شيخ الطائفه طوسي و داراي تأليفاتي است كه به قرار زير مي‎باشند:
1. هتك استار الباطنية
2. نصرة الحق
3. لولؤة التفكر في المواعظ و الزواجر[2]
«خليفة بن ابي اللجيم قزويني» از ديگر محدثان و فقيهان فاضلي است كه شيخ ابوالحسن علي بن وزيرك قمي از او علم دين آموخته است.[3]
از ديگر دانشمندان اين دوره از حوزه علميه قزوين به دانشوران زير مي‎توان اشاره كرد:
ـ داعي بن ظفر بن علي حمداني قزويني[4]
ـ علي بن محمد قزويني[5]
ـ محمد بن حمدان بن محمد حمداني قزويني[6] (مؤلف الفصول في ذم الاعداء ـ در اصول)
ـ هبة الله بن حمدان بن محمد حمداني قزويني[7]
ـ محمد بن علي قزويني(از مشايخ نجاشي)[8]
سلسله علمي قزوين در قرن ششم با حضور دانشمندان زير تداوم يافته است:
ـ حسن بن علي بن عبدالله
ـ حسين بن ابي الحسين بن ابي الفضل قزويني
ـ حسين بن محمد بن حمدان
ـ رضي بن عبدالله بن علي
ـ طاهر بن احمد قزويني نحوي (از مشايخ منتجب بن بابويه)
ـ ظفر بن داعي بن ظفر قزويني (شاگرد ابوعلي بن شيخ طوسي)
ـ عبدالجليل بن ابي الحسين قزويني (مؤلف «كتاب النقض» كه در قم سكونت داشت)
ـ عبدالعظيم بن حسين بن علي
ـ عبدالله بن احمد بن حمزة جعفري زينبي قزويني
ـ عبدالله بن علي بن عبدالله بن احمد بن حمزة
ـ علي بن جعفر بن علي
ـ علي بن عبدالله بن حمزه
ـ علي بن عبدالله بن علي بن عبدالله
ـ علي بن محمد بن جوسقي قزويني
ـ فضل بن ابي يعلي
ـ محمد بن ابي جعفر بن الفقيه اميركا بن ابي اللجيم.
ـ محمد بن حسين بن الحسين
ـ محمد بن حمدان بن محمد حمداني
ـ محمد بن علي بن ظفر بن علي
ـ محمد بن علي بن عبدالله بن احمد جعفري
ـ محمود بن حسين بن ابي الحسين
ـ مرتضي بن عبدالله بن علي
ـ مسعود بن حسين بن ابي الحسين
ـ مهدي بن علي بن اميركا (اميركيا)
ـ هبة الله بن محمد بن هبة الله.[9]
در قرن هفتم شمار دانشمندان قزوين به پنج نفر[10] و در قرن هشتم به يك نفر تقليل مي‎يابد.[11] و در قرن نهم حتي به نام يك عالم شيعي بر نمي‎خوريم.
بدين ترتيب حوزه قزوين در قرون پنجم و ششم از قويترين حوزه هاي ديني است كه برخي از رجال علمي آن از اساتيد شيخ طوسي و نجاشي مي‎باشند و يا از شاگردان آنها هستند كه پس از تحصيل در حوزه علميه نجف به قزوين مهاجرت كرده و در توانمندي جامعه شيعي قزوين كوشيده‎اند.
در قرن هفتم یعنی همزمان با تهاجم مغولها و نابودی اسماعیلیان تدابير خواجه موجب شد تا حوزه قزوين به حيات خويش ادامه دهد. و پس از اوست كه حوزه به ركود علمي مي‎رسد.
مؤلف «تاريخ مدارس ايران» به نقل از محمدعلي گلريز به «مدرسة التفاتيه» در قزوين اشاره كرده و گويد:
«عمارت اين مدرسه را به يكي از امراي مغول موسوم به خواجه التفات نسبت داده‎اند. اين مدرسه كه در برابر مسجد حاج ملا آقاي فقيه در قزوين واقع شد و يك طبقه است، تا حدود سي سال پيش از ديگر مدارس قزوين پر رونق تر بود، زيرا موقوفاتش از ساير مدارس بيشتر بود. در آن هنگام حدود سي طلبه از شهرهاي مختلف به ويژه شهرهاي شمال كشور، در آن ساكن بودند.»[12]
 
دوره دوم
دومين دوره حوزه علميه قزوين از قرن دهم آغاز و تا دوازدهم ادامه مي‎يابد. در خصوص ركود علم در قرن نهم و دهم هجري چنين به نظر مي‎رسد كه هرج و مرج ناشي از سياست بازي هاي خلفا در دنيای اسلام، دسيسه بازي ها و فرقه گرايي ها و حضور سپاه بيگانه مغول در ايران موجب شد تا شيعه به تقيه زندگي كند .
دانشمندان قرن دهم اين دوره كه پس از شكل گيري صفويه به تكاپوي علمي پرداخته‎اند، به قرار زير مي‎باشند:
1. احمد غفاري قزويني (مؤلف «تاريخ نگارستان» در سال 949.ق)
2. ميراحمد قزويني (نويسنده «تاريخ جهان آرا» و معاصر شاه اسماعيل)
3. شرف جهان قزويني (از تلاميذ ميرغياث الدين دشتكي)
4. ضياء الدين قزويني (فرزند درويش محمد اكرمي، كتاب كافي را از آغاز كتاب جهاد تا آخر روضه در سال 980.ق تحرير كرده است.)
5. ميرابوالفتح قزويني (مؤلف كتابهاي كلامي و منطقي)
6. محمد يمني (وي در زمان شاه طهماسب به قزوين آمده است).
7. يحيي قزويني (نگارنده كتاب «لب التواريخ»)
چنانكه پيداست حكومت صفوي با عنايتي كه به تشيع داشت زمينه رشد علوم اسلامي را فراهم آورده و در حوزه قزوين به علوم عقلي و نقلي چون كلام و منطق و تاريخ توجه خاص شده است. اين روند در قرن يازدهم نيز ادامه يافته و دهها فاضل و نويسنده و خطيب و مدرس در اين حوزه به نشر علوم اهل بيت مشغول شده‎اند. شيخ آقابزرگ به سي تن از عالمان قزوين در اين قرن اشاره مي‎كند كه شماري از آنها آثاري نيز از خود برجاي نهاده‎اند. در اين آثار توجه به فقه و اصول و حديث و مباحث كلامي و رياضي كاملاً مشهود است. از ويژگي هاي نويسندگان اين دوره توجه به زبان فارسي و همگاني كردن علوم اسلامي است. برخي از آنان به قرار زير مي‎باشند:
1. احمد قزويني (مؤلف حاشيه بر «عدة»)[13]
2. حاج بابا قزويني (از متكلمان قزوين و ملازمان شيخ بهايي، نگارنده «كشكول»)[14]
3. خليل قزويني (نويسنده كتابهايي در حديث و تفسير قرآن و فقه بسان «شرح الكافي»، «شرح عدة الاصول»، «رسالة الجمعة»، «حاشية مجمع البيان» و «الرسالة القمية»).[15]
4. رضي الدين قزويني (وي بر مسلك اخباريان بود و كتابهاي بسياري تأليف كرده كه برخي از آنها عبارتند از: «لسان الخواص»، «رسالة القبلة»، «شير و شكر»، «رسالة المقادير»، «رسالة التهجد»، تاريخ علماي قزوين به نام «ضيافة الاخوان و هداية الخلان، «كحل الابصار»، «رسالة النوروز»، «الرسالة المولودية»).[16]
5. محمد صالح روغني قزويني (وي از مؤلفان پركار حوزه قزوين است كه ترجمه عيون اخبار الرضا، ترجمه و شرح نهج البلاغه و ترجمه صحيفه سجاديه و شرح دعاي سمات برخي از آنهاست).[17]
6. عبدالله قزويني (او فرزند شاه منصور طوسي است كه از فقهاي عصر خود محسوب مي‎شد. «رسالة في اثبات امامة اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ» كه به «غديريه» شهرت يافته از آثار اوست).[18]
7. عبدالله قزويني (فرزند عبدالله، وي عالم توانايي بود و كتابي در وفات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و حوادث بعد از آن تأليف كرده است).[19]
8. علي اصغر قزويني (وي كتابي به نام «سفينة النجاة» دارد كه به مقالات خمس مشهور است).[20]
9. قاضي خان سيفي، صدر قزويني
10. محمد كاظم طالقاني قزويني (از مدرسان مدرسه نواب، پدر محمدجعفر طالقاني كه از علامه مجلسي اجازه روايتي داشت).[21]
11. محمد اشكوري قطب الدين لاهيجي (از شاگردان ميرداماد و از فقها و رياضيدانان حوزه قزوين كه كتب «محبوب القلوب» و «لطايف الحساب» از اوست).[22]
12. محمد قزويني (فرزند يوسف، از شاگردان خليل قزويني و از مدرسان حوزه علميه قزوين كه كتابهاي «آداب الحج»، «وضع المسجد الحرام» از اوست).[23]
13. محمدمفيد قزويني (وي كتاب «عدة الداعي» را ترجمه كرده است).[24]
14. محمد مؤمن طالقاني (كتاب «أكل آدم من الشجرة» و «تفسير سورة الملك» از اوست).[25]
شيخ آقابزرگ در قرن دوازدهم نيز بالغ بر چهل تن از دانشمندان حوزه قزوين را ذكر مي‎كند كه از بنيان قوي آن حوزه در اين سالها حكايت دارد.[26] هرچند در اين سالها قزوين پايتخت صفويه نيست و سلسله صفوي زوال يافته است[27]، ليكن حوزه شيعي قزوين همچنان به فعاليت علمي مشغول است.
بعضي تأليفات قرن دوازدهم حوزه قزوين به قرار زير است:
1. تحصيل الاطمينان في شرح زبدة البيان (شرح آيات الاحكام مقدس اردبيلي) اثر ابراهيم قزويني.[28]
2. شرح الطهارة من «بداية الهداية»، احمد طالقاني.[29]
3. مبادي الاحكام من شرح العضدي، محمدامين قزويني.[30]
4. رسالة في تحريم الجمعة، محمدباقر قزويني.[31]
5. الشهاب الثاقب في شرح القصيدة العينية للحميري اثر محمدحسين دره باغي قزويني.[32]
6. شرح شواهد مجمع البيان لعلوم القرآن، تأليف الطبرسي، اثر محمدحسين قزويني.[33]
7. اثبات حدوث الارادة بالبرهان العقلي اثر حكيم خليل قزويني.[34]
8. رسالة في حرمة الجمعة، اثر محمدرضي قزويني.[35]
9. رسالة الرفيق في آداب السفر، اثر محمدرضي قزويني.
10. التوفيق في افعال الحج، اثر محمدرضي قزويني.
11. محيي القلوب في الاصول و الفروع اثر محمد رفيع قزويني. [36]
12. مرآة الاعجاز في علم المعاني، اثر طاهر وحيد قزويني.[37]
13. التحفة القوامية في نظم اللمعة، اثر عبدالله سيفي.[38]
14. تعليقات علي رسالة «مطالب النفس و مسائلها» لحمزة الگيلاني، اثر حكيم عبدالنبي قزويني.[39]
15. رشح السحاب في شرح نظم الحساب، اثر محسن نحوي قزويني.[40]
16. مجموعة مسائل في المعقول و المنقول، اثر ابوالوفا قاضي قزويني.[41]
 
مدارس حوزه علميه قزوين
در دوره دوم از حوزه علميه قزوين چهار مدرسه تأسيس و مشغول به فعاليت شد كه بناي آن از سوي منسوبين به دولت صفوي و يا ثروتمندان شهر و رؤساي طوايف بوده است.
1. مدرسه خليفه سلطان
سيد علاء الدين حسين (متوفي 1064.ق) ملقب به خليفه سلطان، داماد شاه عباس صفوي كه در زمان شاه عباس دوم منصب صدارت داشت اين مدرسه را روبه روي جامع كبير قزوين تأسيس نمود.
2. مدرسه پيغمبريه
اين مدرسه متصل به بقعه پيغمبريه، در زمان صفويه تأسيس شده است. سال 1054.ق بناي آن اتمام پذيرفته و در سال 1150.ق تعمير شده است.
3. مدرسه پنجه علي
اين مدرسه در ضلع غربي خيابان پيغمبريه واقع است. نام باني و تاريخ بناي آن معلوم نيست مدتها پيش مدرسه را خراب كرده و به جاي آن دبستاني موسوم به محمدقزويني احداث نمودند.
4. مدرسه مولاويردي خان
مولاويردي خان از خوانين طايفه ذوالقدر است كه در زمان كريم خان زند مي‎زيست. بناي آن در سال 1177.ق به اتمام رسيده و در سال 1250.ق تجديد بنا شده است.[42]
 
دوره سوم
اين دوره به سه قرن سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم هجري تعلق دارد. روند رشد حوزه چون گذشته ادامه دارد و در دوره قاجار چهار مدرسه «مسعوديه»، «سردار»، «حيدريه» و «صالحيه»، بنا شده و به تربيت عالمان فرزانه مي‎پردازد.[43] شايد بتوان گفت «آل شهيد ثالث»[44] از خاندانهاي بزرگ علمي مبارز شيعه، مشهورترين خاندان علمي اين دوره از حوزه علميه قزوين است.
شهيد ثالث پس از تحصيلات مقدماتي در حوزه علميه قم از «علامه محقق ميرزا قمي» بهره برد. آن گاه به اصفهان رفت و از آنجا رهسپار حوزه علميه كربلا شد و از مؤلف رياض العلماء و پسرش سود جست و به قزوين بازگشت و مرجعيت ديني يافت. عصر وي معاصر فتنه باب بود و شهيد با مباحث عميق علمي نقشه استعماري آنها را برملا مي‎ساخت و مردم را به معروف دعوت و از منكر دور مي‎داشت. پيروان آن فرقه را كافر مي‎دانست. لذا بابيان نقشه قتل او را كشيده و در مسجد، به هنگام نماز شب در سال 1264.ق به شهادت رسانيدند.[45]
برخي از تأليفات او عبارتند از:
1. عيون الاصول، در اصول فقه
2. مجالس المؤمنين، مواعظ
3.منهج الاجتهاد در شرح شرايع الاسلام، از مبحث طهارت تا ديات
از ديگر عالمان اين خاندان مي‎توان به «محمد برغاني» (متوفي 1240.ق) فرزند محمدصالح برغانی برادر شهید ثالث اشاره كرد كه در جنگ ايران و روس به شهادت رسيد و يا از «اسحاق برغاني شهيدي» (متوفي 1311.ق) ياد نمود كه در تحريم تنباكو ايفاي نقش كرد.[46]
 
حوزه قزوين پس از انقلاب اسلامي
پس از پيروزي انقلاب اسلامي با دعوت از اساتيد حوزه علميه قم، قزوين رونق علمي خويش را كه با برنامه هاي ضد ديني پهلوي از دست داده بود، به دست آورد. و اينك تحت اشراف حجت الاسلام و المسلمين باريك‎بين مدارس علميه مولا ورديخان، امام صادق ـ عليه السلام ـ[47] و شيخ الاسلام... و تربيت طلاب علوم ديني را عهده دار شده است. و مدرسه علميه كوثر خواهران طلبه را آموزش مي‎دهد.
اين حوزه 180 طلبه از برادران و 110 نفر از خواهران را تحت پوشش دارد و بيش از 100 نفر روحاني مبلغ نيز، همگام با حوزه به امور فرهنگي و ارشادي شهر مشغولند. در حوزه علميه قزوين علاوه بر دروس مقدماتي و سطح، دو درس خارج برپاست كه فضلا از آن بهره مند مي‎شوند.[48]
-------------------------------
[1] . گويا اين دو با هم برادر بودند. طبقات اعلام الشيعه، ج2، صص13 و 57.
[2] . الفهرست، منتجب الدين، تصحيح ارموي، ص47، امل الامل، ص473، جامع الرواة، ج1، ص255، تنقيح المقال، ج1، ص349، طبقات اعلام الشيعه، ج2، ص68.
[3] . الفهرست، منتجب الدين، ص81، امل الامل، ص487، جامع الرواة، ج1، ص581، تنقيح المقال، ج2، ص290، طبقات اعلام الشيعه، ج2، ص73.
[4] . طبقات اعلام الشيعه، ج2، ص75.
[5] . همان، ص129.
[6] . همان، ص165.
[7] . همان، ص203.
[8] . همان، ص180.
[9] . طبقات اعلام الشيعه، الثقات العيون، ج2، صص223ـ224.
[10] . همان، الانوار الساطعة، ج3، ص137.
[11] . همان، الحقائق الراهنة، ج3، ص165.
[12] . تاريخ مدارس ايران، ص201، باب الجنة قزوين، محمدعلي گلريز، دانشگاه تهران، 561، چاپ 1337.ش
[13] . طبقات اعلام الشيعه، احياء الداثر، ج4، ص190.
[14] . طبقات اعلام الشيعه، ص64.
[15] . همان، ص203.
[16] . همان، صص223ـ224.
[17] . همان، صص283، 284.
[18] . همان، ص352.
[19] . همان، ص352.
[20] . همان، ص375.
[21] . همان، ص463.
[22] . همان، ص498.
[23] . همان، ص534.
[24] . همان، ص578.
[25] . طبقات اعلام الشيعه، ص595.
[26] . همان، ج6، صص597ـ598.
[27] . رك: علل برافتادن صفويان، رسول جعفريان.
[28] . طبقات اعلام الشيعه، ج6، ص16.
[29] . همان، ص41.
[30] . همان، ص80.
[31] . همان، ص92.
[32] . همان، ص204.
[33] . همان، ص213.
[34] . همان، ص245.
[35] . همان، ص277.
[36] . همان، ص282.
[37] . همان، ص401.
[38] . همان، ص465.
[39] . همان، ص478.
[40] . همان، ص637.
[41] . همان، ص798.
[42] . تاريخ مدارس ايران، ص328.
[43] . همان، ص330، مدارس ديگري چون «شعبانكردي»، «ابراهيميه»، «مدرسه جديد» «مدرسه حاج سيد ابراهيم تنكابني»، و «مدرسه آقا»، از ديگر بناهايي هستند كه تاريخ دقيق ساختمان آنها معلوم نيست.
[44] «شهيد ثالث، مولي محمدتقي برغاني» و سه فرزند ديگر شيخ محمد ملائكه برغانی
 [45] . ريحانة الادب، ج1، ص247، شهداء الفضيلة، صص476 و 479.
[46] . همان، صص179ـ187.
[47] . مدرسه پنجه علي سابق كه در سال 1366.ش تجديد بنا شده است.
[48] . پيام حوزه، شماره 5، صص122ـ131.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان با اندکی تغییر
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :