امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
731
حوزه علميه گرگان

گرگان در شرق استان مازندران واقع شده و نام كهن آن «استرآباد» است. و به جهت حكومت علويان و حضور سادات در اين سامان به «دارالمؤمنين» شهرت يافته است.
 
دوره نخست
سال 255.ق حسن بن زيد گرگان را فتح كرد و به محمد بن ابراهيم علوي سپرد[1]و از اين عصر مذهب تشيع در اين شهر رونق يافت. بدين ترتيب گرگان در زمان حكومت علويان و پس از آن در عصر آل بويه[2] با تشيع آشنا شد و از قرن پنجم حوزه علميه گرگان فعاليت فرهنگي خويش را آغاز كرد. هرچند پيش از آن حوزه علميه اهل سنت در آن شهر داير بود ليكن با رويكرد به مذهب تشيع حوزه علميه آن نيز رونق گرفت و اين سلسله علم بي هيچ وقفه تا زمان ما به فعاليت خويش ادامه داد.
علامه خبير شيخ آقابزرگ عالمان شيعي قرن پنجم را چهارتن[3]، قرن ششم را هشت تن[4] قرن هفتم را دو نفر[5] و قرن هشتم را پنج نفر[6] ذكر مي‎كند. همچنين وي عالمان قرن نهم را پنج تن[7] و قرن دهم را بيست و نه نفر[8] ذكر مي‎نمايد. تعداد عالمان در هر قرن  گرايشات دولتها نسبت به مذهب شيعه را نشان مي‎دهد. دولتهاي شيعي علاوه بر اينكه باعث مي‎شدند تا مردم از تقيه خارج شده و مذهب خويش را آشكار نمايند، در ترويج مكتب جعفري نيز مي‎كوشيدند، چنانكه به دليل استقرار حكومت سربداران و تسلط آنان بر گرگان در قرن هشتم روند علم نيز در اين شهر رو به رشد نهاده است و يا در قرن دهم كه معاصر با حكومت صفويان است رشد حوزه علميه گرگان از تمام سده‎هاي پيش از آن بيشتر بوده و اين تعالي در قرن يازدهم ادامه يافته است چنانكه تعداد دانشيان آن سامان رقمي بالاتر از سي نفر را نشان مي‎دهد.[9]
برخي از رجال اين دوره به قرار زير مي‎باشند:
1. محمد استرآبادي
وي فرزند علي و از بزرگان اهل حديث است. شيخ صدوق از وي روايت نقل كرده است.[10]
2. علي بن محمد استرآبادي
او به «فصيحي» مشهور است از شاگردان شيخ عبدالقاهر جرجاني است و پس از خطيب تبريزي در مدرسه نظاميه بغداد مدرس آنجا بود .[11]
3. محمد بن حسن، رضي استرآبادي
وي امام نحويان و شارح كافيه ابن حاجب است. او شافيه را در نجف اشرف به سال 683.ق به پايان برده و خود در سال 686.ق به ديار باقي شتافته است.[12]
4. ابوالقاسم حسيني موسوي فندرسكي مشهور به میرفندرسکی
5. مير محمدباقر داماد استرآبادي ملقب به میرداماد و مشهور به «معلم ثالث»
 
دوره دوم
دوره دوم از حوزه علميه گرگان از قرن دوازدهم هجري و روي كار آمدن افشاريان آغاز مي‎شود. اين دوره به واسطه درگيري هايي كه پس از سقوط صفويان روي داده نسبت به دوره قبل ركود علمي نشان مي‎دهد، چنانكه شيخ آقا بزرگ عالمان قرن دوازدهم هجري را در اين شهر قريب به بيست تن[13] ذكر مي‎كند. البته در قرن سيزدهم يك نوع انقلاب فرهنگي و مدرسه سازي در اين حوزه نمايان است. مؤلف تاريخ مدارس ايران به تأسيس شش مدرسه در اين قرن اشاره مي‎كند كه به قرار زير هستند:
1. مدرسه شفائيه
2. مدرسه صالحيه
3. مدرسه خسرويه
4. مدرسه والده ملك آرا
5. مدرسه مفيديه
6. مدرسه آقامحسن[14]
مؤلف گنجينه دانشمندان نيز كه عالمان قرن چهاردهم اين حوزه را نقل مي‎كند علاوه بر مدارس فوق به مدارس زير اشاره مي‎نمايد:
7. مدرسه تقويه
8. مدرسه سعيديه
9. مدرسه سادات
10. مدرسه سردار
11. مدرسه عماديه[15]
لازم به ذكر است كه حوزه علميه گرگان نيز چون شهرهاي مجاورش، در نهضت مشروطه و جنگل به ايفاي نقش پرداخت. «شيخ حمزه و شيخ غلامحسين» از سران مشروطه در گرگان محسوب مي‎شدند.[16] و «ميرزا مهدي مجتهد طاهري»، «شيخ محمدباقر شاهكويي» و «شيخ موسي بالاجاده‎اي» در شمار افرادي بودند كه در محله ميدان، حسينيه سيد مفيد براي تشكيل «اتحاديه استرآباد و مازندران» گرد هم آمده بودند و شيخ محمد باقر فاضل به اتهام همكاري با جنگليان از استرآباد به «خواصه رود» (روستاي زيارت فعلي) تبعيد شد.[17]
----------------------
 [1] . تاريخ طبرستان، ابن اسفنديار، صص230 تا 245.
[2] . رك: استرآباد و گرگان، اسدالله معطوفي، ص111، درخشش، 1374.
[3] . طبقات اعلام الشيعه، النابس، ج 2، ص29.
[4] . همان، الثقات العيون، ج 2، ص19.
[5] . طبقات اعلام الشيعه، الانوار الساطعه، ج 3، ص16.
[6] . همان، الحقائق الراهنة، ص15.
[7] . طبقات اعلام الشيعه، الضياء اللامع، ج 4، ص12.
[8] . همان، ص20.
[9] . طبقات اعلام الشيعه، ج 5، ص40 و 41.
[10] . استر آبادنامه، «شرح حال علما و ادباي استرآباد» تأليف محمدصالح بن محمدتقي استرآبادي، ص112، ابن سينا، 1348.
[11] . استرآبادنامه، ص115.
[12] . همان، ص120.
[13] . طبقات اعلام الشيعه، ج 6، ص54.
[14] . تاريخ مدارس ايران، صص265، 266.
[15] . وي از مدارس «محسنيه» و «دارالشفاء» نيز ياد مي‎كند كه احتمالاً همان مدرسه آقا محسن و مدرسه شفائيه باشد. گنجينه دانشمندان، ج 6، ص406.
[16] . استرآباد و گرگان، ص296.
[17] . همان، ص317.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان، با اندکی تغییر
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :