امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
730
حوزه علميه همدان

شهر همدان پس از جنگ نهاوند در سال 23 هجري به جهان اسلام ملحق گرديد و از آن پس تفكر شيعي در آن رواج يافت. و در اندك مدتي بزرگان علم و فضل از خواص صحابه و وكلاي ناحيه، همدان را به يكي از مراكز ثقل جهان تشيع تبديل كردند.
 
دوره نخست
اولين دوره از حوزه علميه همدان به وكلاي امامان شيعه و مهاجران علوي تعلق دارد كه از حجاز و عراق به آن شهر هجرت نموده و در همان جا از دنيا رفته و يا به شهادت رسيده‎اند. اين دوره از قرن دوم تا قرن پنجم هجري تداوم يافته است. مؤلف «منتقلة الطالبيه» شماري از اولاد امام حسن و امام كاظم ـ عليهما السلام ـ را كه به اين شهر مهاجرت كرده‎اند، نقل مي‎كند[1] و سيد عبدالرزاق كمّونه حسيني، فرزنداني از خاندان امام حسن و امام صادق ـ عليه السلام ـ را ذكر كرده است، آنچه كه بر اهميت اين دوره از حوزه علميه همدان مي‎افزايد و سابقه تشيع در آن شهر را بيان مي‎كند، حضور اصحاب ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ در اين ديار است.
هفت تن از وكلاي ناحيه ای امامان معصوم ، در همدان مي‎زيستند و برخي از آنها، همزمان با ديگران به امر وكالت مي‎پرداختند، ليكن يكي از آنها بر ديگران تقدم داشت.
حضور وكلاي امامان شيعه در اين شهر، حوزه علميه همدان را از نيمه دوم قرن دوم هجري به يكي از پرتحرك ترين حوزه‎ها و مراكز علمي فرهنگي تبديل كرد. فرهنگ علوي در آن سامان باليدن گرفت و تشيع، مذهب مردم آن ديار گرديد. چنانكه در زمان حكومت شيعه آل بويه (ديلميان) (322ـ447.ق) همدان به سبب بافت فرهنگي متناسب با حكومت شيعه يكي از مراكز مهم آل بويه شناخته شد.
حوزه فقهي همدان
حوزه فقهي همدان در قرن دوم و سوم با حضور وكلاي ناحيه رونق خاصي داشت كه متأسفانه در قرن چهارم به حال ركود رسيد ليكن در قرن پنجم همزمان با رونق حوزه فلسفه اسلامي، حوزه فقهي نيز داير شد ولي حوزه فلسفي آن، نسبت به فقه در اوج قرار دارد.
شيخ آقابزرگ تهراني در قرن پنجم از دو تن عالم شيعه به نامهاي «ابوجعفر محمد بن حسن بن حسن همداني» و «عبدالجبار بن احمد بن ابي المطيع خليل بن عبدالله» نام مي‎برد كه ابوجعفر محمد علوم ديني را در گرگان از ابي عبدالله حسين بن حسن بن زيد حسيني قصبي جرجاني فراگرفته[2] و عبدالجبار در علوم عقلي و نقلي تبحر داشته و به قضاوت نيز مي‎پرداخته و تأليفاتي از خود برجاي نهاده است
 
دوره دوم
اين دوره از قرن ششم تا نهم را شامل مي‎شود و با اينكه در قرن ششم به تأسيس مدارسي همت گمارده شده در قرن نهم با كم رونقي حوزه روبه رو هستيم. دانشمندان اين دوره بيشتر به قرآن، حديث و عرفان پرداخته‎اند. در قرن ششم به هشت عالم برجسته در حوزه علميه همدان بر مي‎خوريم كه عبارتند از:
ـ احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن عبدالكريم.[3]
ـ حسن بن احمد بن حسن
ـ حسن بن علي مرعشي همداني[4]
ـ عبدالله بن محمد
ـ محمد بن احمد بن محمد وزيري[5]
ـ محمد بن حمزة بن اسماعيل بن حسين[6]
ـ محمد بن سليمان بن محمد خيام[7]
ـ يعقوب بن محمد بن داود[8]
«عبدالله بن محمد بن علي بن حسن» مشهور به «عين القضاة همداني» از دانشمندان فرزانه قرن ششم در همدان است. جدش علي بن حسن قاضي همداني بود و خودش از عرفاي نامدار روزگارش محسوب مي‎شود. برخي وي را از اهل سنت مي‎دانند ولي با توجه به اينكه در شهر شيعه نشين همدان تولد يافته و جدش در آن شهر منصب قضاوت داشته بعيد مي‎نمايد كه از اهل سنت بوده باشد. شيخ آقابزرگ، نام وي را در شمار عالمان شيعه قرن ششم ذكر كرده است.[9] عين القضاة به اتهام زندقه به دستور قوام الدين ابوالقاسم درگزيني وزير طغرل شاه سلجوقي، در هفتم جمادي الثاني 525.ق به دار آويخته شد.[10]
در قرن هفتم به دانشمنداني چون «علي بن حسين بن حسن همداني»[11] و «علي بن زيد همداني»[12] و «محمد بن علي بن حسن»[13] بر مي‎خوريم كه با تدريس علوم ديني حوزه همدان را دوام بخشيده‎اند. در اين دوره مدارسي كه در قرن ششم هجري بنا شده بود مورد استفاده قرار گرفت. اين مدارس عبارتند از:
1. مدرسه سلطان طغرل
2. مدرسه سربرزه
3. مدرسه ارسلان بن طغرل
4. مدارس مادر سلطان ارسلان
5. مدرسه محله سابقاباد (جماليه)
6. مدرسه حاجبيه[14]
«محمود بن علي بن حسن» از مدرسان مدرسه جماليه بود.[15]
شمار عالمان همدان در قرن هشتم به چهارنفر[16] و در قرن نهم به يك نفر[17] تقليل مي‎يابد. عالم قرن نهم «حسن معلم همداني» فردي حكيم و عارف است و كتاب «غذاء العارفين» را در حكمت، به زبان فارسي در سال 848.ق براي سلطان ناصرالحق، اميرمازندران نگاشته است.[18]
 
دوره سوم
اين دوره از قرن دهم آغاز و تا دوره معاصر تداوم مي‎يابد. در اين دوره، حوزه همدان به عصر شكوفايي نايل آمده و فقها و عرفايي را به جهان اسلام عرضه داشته است كه با تأليفات و فعاليتهاي خود فرهنگ علوي را بيش از پيش گسترش داده‎اند. در قرن دهم، از حوزه علميه همدان با دو نفر به نامهاي «حسين همداني» و «مقصود علي همداني» روبه رو مي‎شويم كه اولي قاضي همدان در زمان شاه طهماسب صفوي است[19] و دومي كاتب كتب فقهي است.[20] اما در قرن يازدهم شمار دانشمندان حوزه همدان به ده نفر مي‎رسد و در بين آنها افرادي چون «محمد صادق كرباسي همداني» كه از محمدتقي مجلسي اجازه روايت دريافت مي‎دارد[21] و «مير ذوالفقار همداني» جامع منقول و معقول، به چشم مي‎خورند.[22] تعداد فرزانگان همدان در قرن دوازدهم همچنان روبه فزوني مي‎نهد[23] و در قرنهاي بعد فقهايي را به جهان اسلام عرضه مي‎كند.
اسامي برخي از دانشمندان همدان در دوره سوم به قرار زير است:
1. آيت الله شيخ محمد بهاري (متوفي 1325.ق) مؤلف «تذكرة المتقين»
2. آيت الله شيخ محمدباقر بهاري (متوفي 1332.ق)
3. سيد جمال الدين واعظ همداني، مشهور به سيد جمال الدين اصفهاني
4. آخوند ملا حسينقلي (حسينعلي) همداني (1239ـ1311.ق)
5. شيخ آقارضا همداني (متولد حدود 1250ـ1322.ق)
6. عارف رباني شهيد شيخ عبدالصمد همداني (شهيد به سال 1216.ق)
7. حاج شيخ علي گنبدي (متوفي 1328.ق)
8. شهيد شيخ محمد تقي همداني (شهيد در سال 1313.ق)
9. شهيد آيت الله دكتر محمد مفتح (1307ـ1358 ش.)
10. آيت الله آخوند ملاعلي معصومي همداني (1312 ـ1357.ق)
11. ملا محمدتقي همداني (متوفي 1340.ق)
12. شيخ ميرزا محمدعلي ناظم الشريعة (متوفي حدود 1313.ق)
13. آيت الله شيخ حسين نوري همداني (متولد 1304 ش.)
از ويژگي هاي اين دوره از حوزه علميه همدان مقابله علما با فرقه ضاله بهائيت، شيخيه و برخي از اقليتهاي مذهبي چون يهوديان است.
از ويژگي هاي ديگر حوزه علميه همدان در دوره اخير همگامي علماي آن با نهضت مشروطه است، چرا كه غالب عالمان اين دوره از شاگردان آخوند خراساني محسوب مي‎شدند و با نظريات سياسي ـ اجتماعي او موافق بودند.
 
فعاليتهاي فرهنگي حوزه همدان
علاوه بر فعاليتهاي فرهنگي دانشمندان حوزه علميه همدان در دوره هاي نخست، در دوره سوم نيز با رونق فرهنگي حوزه همدان روبه رو هستيم. در اين دوره دهها اثر فقهي، اخلاقي و عرفاني و... به رشته تحرير درآمده است. برخي از آثار اين دوره به شرح زير است:
الدرة البهية | آخوند ملاحاج محمد | منظومه‎اي در نحو
رساله‎اي در رضاع | شهيد شيخ قي همداني | فقه
رساله‎اي در اجتهاد و تقليد | آيت الله ملاعلي معصومي | فقه
رساله‎اي در قاعده لاضرر | آيت الله ملاعلي معصومي | قواعد فقهي
رساله‎اي در سير و سلوك | آيت الله ملاعلي معصومي | عرفان
منطق خداشناسي | آيت الله حسين نوري همداني | اعتقادات
جهاد | آيت الله حسين نوري همداني | فقه
امر به معروف و نهي از منكر | آيت الله حسين نوري همداني | فقه
بيت المالديدگاه نهج البلاغه | آيت الله حسين نوري همداني | فقه
 در حوزه علميه همدان شخصيت مبارز و انقلابي ديگري چون استاد شهيد آيت الله دكتر محمد مفتح پرورش يافت كه پس از تحصيل مقدمات و سطوح در مدرسه آخوند ملا علي همداني عازم حوزه علميه قم گرديد و از محضر حضرت امام خميني (ره)، آيت الله محمد حجت كوه كمري (ره)، آيت الله بروجردي (ره)، آيت الله محقق داماد (ره) و علامه طباطبايي (ره) بهره برد و از سال 1348.ش به تدريس در دانشگاه پرداخت. از آثار آن شهيد بزرگوار ترجمه برخي از مجلدات «مجمع البيان»، «روش انديشه در علم منطق» و «حاشيه بر منظومه سبزواري» است. وي كه به سال 1307.ش در همدان تولد يافته بود، در سال 1358 با شهادت در دانشكده الهيات تهران، رايت فتح بر فرهنگ غرب را افراشته داشت و بناي اتحاد حوزه و دانشگاه را مستحكم تر نمود.
هم اكنون سه مدرسه آخوند ملاعلي، دامغاني زاده و شيخ علي زنگنه به فعاليت علمي فرهنگي مشغول مي‎باشند.[24]
--------------------------------
[1] . مهاجران آل ابوطالب، ابواسماعيل ابراهيم بن ناصر بن طباطبا، ترجمه محمدرضا عطايي، صص427ـ430.
[2] . طبقات اعلام الشيعة، «النابس في القرن الخامس»، ج2، ص163.
[3] . طبقات اعلام الشيعة، «الثقات العيون في سادس القرون» ج2، ص14.
[4] . همان، ص65.
[5] . همان، صص247ـ248.
[6] . همان، ص263.
[7] . همان، ص265.
[8] . همان، ص343.
[9] . طبقات اعلام الشيعة، ص166.
[10] . فرهنگ معين، ص1227، شكوي الغريب، عين القضاة، ص2، سيماي ميانه، عبدالرحيم اباذري، ص189.
[11] . الانوار الساطعة في المائة السابعه، ص105.
[12] . همان.
[13] . همان، ص178.
[14] . تاريخ مدارس ايران، صص147ـ149.
[15] . الانوار الساطعة، ص178.
[16] . الحقائق الراهنة، ص237.
[17] . الضياء اللامع، ص150.
[18] . همان، ص45.
[19] . احياء الداثر، ص76.
[20] . همان، ص251.
[21] . طبقات اعلام الشيعة، ج5، ص277.
[22] . همان، ج5، ص212 و 213.
[23] . همان، ج6، صص814ـ815.
[24] . گنجينه دانشمندان، ج7، ص361.

سيد علي رضا كباري - حوزه‎هاي علميه شيعه در گستره جهان، با اندکی تلخیص و تغییر
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :