امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
2055
روزه

«روزه آن است كه انسان براي انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چيزهايي كه روزه را باطل مي كند... خودداري نمايد.»[1]
«روزه» در فرهنگ اسلام از جايگاه والايي برخوردار است و آثار و بركات فراواني با خود به ارمغان مي آورد و از معدود عباداتي است كه نصيب امّت اسلامي گشته است.
ميهماني خدا
پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ از روزه با عنوان «ضيافة الله» يعني مهماني الهي ياد مي كند و درباره ماه رمضان مي فرمايد:
«هو شهر دعيتم فيه الي ضيافة الله»[2]
رمضان، ماهي است كه در آن، به ميهماني خدا خوانده شده ايد.
حضرت امام خميني رحمةالله عليه پيرامون «ضيافت الله» مي فرمايد:
«شماها در ماه مبارك رمضان، مهمان خدا هستيد، مهماندار خداست، و مخلوق، مهمان اوست... ما بايد حساب كنيم ببينيم كه اين ضيافت چي بوده است و ما چقدر راه يافتيم به اين ضيافت ... اين ضيافت، همه اش ترك است، ترك شهوات از قبيل خوردنيها و نوشيدنيها و جهات ديگري كه شهوات انسان اقتضا مي كند. خداوند دعوت كرده ما را به انيكه شما بايد وارد بشويد در اين مهمانخانه و اين ضيافت هم جز ترك، چيزي نيست. ترك هواها، ترك خوردنيها، ترك مني ها، منيت ها ... من به شما آقايان و به هر كس كه اين كلمات مي رسد و خصوصاً طبقه جوان عرض مي كنم كه آيا در اين مهمان خانه رفتيد؟ استفاده كرديد؟ از شهوات، خصوصاً شهوات معنوي، چشم پوشيديد؟ ...»[3]
خداوند با فراخواني مؤمنان به مهمانسراي خويش، در واقع او را از زندگي مادّي، كه سفره مشترك انسان و حيوان، مؤمن و كافر، و نيكوكار و بدكار است جدا كرده و در جوار خويش جاي داده است. در اين جشن پرشكوه:
ميزبان: خداوند بزرگ.
قاصد: رسول بزرگوار اسلام.
نامه دعوت: قرآن مجيد.
ميهمان: بندگان مؤمن.
پذيرايي كنند: فرشتگان الهي.
و موعد: ماه مبارك رمضان است.
خداوند براي هر چه باشكوه برگزار كردن اين «سور» «تحفه» هاي زير را به مهمانان خويش تقديم مي كند:
آنها را كرامت ويژه مي بخشد.
نَفَس كشيدن آنها را «تسبيح» محسوب مي كند.
خواب آنها را عبادت مي داند.
اعمالشان را مي پذيرد.
دعايشان را مستجاب مي كند.
درهاي بهشت را به رويشان باز مي كند.
درهاي دوزخ را بكلي مي بندد.
شياطين را به زنجير مي كشد.
به هر آيه اي كه تلاوت كنند، ثواب يك ختم قرآن مي دهد.[4]
حكمت روزه
روزه هم مانند ساير احكام متين اسلام، از حكمت و مصلحت خاصي سرچشمه مي گيرد. روايات متعدّدي با تعبيرهاي گوناگون، گوشه اي از حكمت نهفته آن را بيان مي كند، در زير به چهار مورد آن اشاره مي كنيم:
الف ـ اخلاص و خودسازي
حضرت زهرا سلام الله عليها فرموده است:
«فرض الله الصيام تثبيتاً للاخلاص»[5]
خداوند، روزه را براي تثبيت اخلاص (در دل مردم) واجب كرده است.
«صائم» با خودداري از خواسته هاي نفساني، فرمان خدا را به اجرا مي گذارد و با عالم ملكوت، پيوند معنوي برقرار مي كند و چون كارهاي حيواني را رها كرده، درونش صفا و جلا مي يابد. همين طور، همگام با امساك از لذّات جسماني، از لذّتهاي حرام روحاني نيز پرهيز مي كند و امتناع مي ورزد.
ب ـ تعديل قواي جسماني
دوّمين حكمتي كه در روزه نهفته است، تعديل و تنظيم بدن صائم است؛ به اين بيان كه دستگاههاي مختلف بدن در طول يك سال فعاليت شبانه روزي، ممكن است دچار عارضه و فرسودگي يا خستگي مفرط گردند كه اگر به آنها رسيدگي نشود. آسيب كلي ببيند. از اين رو، خداوند حكيم براي حفظ سلامتي و ترميم و تعديل قواي جسماني مؤمن، روزه را واجب كرده است. شاهد اين گفتار، سخن حكيمانه رسول خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ است كه فرمود:
«صوموا تصحوا»[6]
روزه بگيريد تا سالم بمانيد.
ج ـ تمرين تقوا
سوّمين حكمت مهمّ روزه داري، ممارست و تمرين «پرهيزكاري» است. مسلمان با تمرين يك ماهه خود در ماه مبارك رمضان، از ارضاي تمايلات نفساني خودداري مي كند تا به نفس خويش بقبولاند كه توانايي ايستادگي در برابر كارهاي ناروا را دارد، به عنوان نمونه روزه دار:
با نخوردن غذاي حلال خود، تمرين مي كند كه به اموال ديگران دست درازي نكند. با نرفتن نزد همسر خويش، درك مي كند كه به ناموس ديگران نبايد چشم طمع دوخت.
با بستن زبان از دروغ بر خدا و پيامبر ـ صلي الله عليه و اله ـ ياد مي گيرد كه هر كلامي را بر زبانش جاري نكند.
مسأله تمرين تقوا و افزايش درجه آن را قرآن در آيه «روزه» بصراحت بيان كرده، پس از بيان وجوب روزه فرموده است:
«لعلكم تتقون»[7]
شايد شما تقوا پيشه كنيد.
د ـ كم شدن فاصله فقير و غَني
احساس نياز و نداري و چشيدن طعم گرسنگي و تشنگي و محروميت، حكمت ديگر روزه است. به اين معنا كه ثروتمندان مسلمان در طول سال، از نعمت و رفاه برخوردارند و هر زمان، هر چه اراده كنند، در اختيارشان قرار مي گيرد، ديگر چگونه به ياد محرومان باشند؟ و از كجا بفهمند كه «گرسنگي» چه دردي است؟ آنان بايد يك ماه با گرسنگي و تشنگي
دمساز شوند تا طعم تلخ آن را بچشند و دل رفاه زده آنان قدري به حال محرومان بسوزد: از امام حسين ـ عليه السلام ـ پرسيدند: چرا خدا روزه را واجب كرده است؟ فرمود:
«ليجد الغني مس الجوع فيعود بالفضل علي المسكين»[8]
تا توانمند گرسنگي را لمس كند و مازاد بر نياز را بر مستمند باز گرداند.
ه ـ يادآوري آخرت
آخرين حكمتي كه در اينجا به آن مي پردازيم به خاطر آوردن آخرت است. حضرت رضا ـ عليه السلام ـ طي گفتار متيني اين پرسش را طرح مي كند كه:
چرا فرمان روزه داري بر بندگان صادر شده است، آن گاه در پاسخ مي فرمايد:
«لكي يعرفوا ألم الجوع و العطش فيستدلوا علي فقر الاخرة»[9]
تا درد گرستگي و تشنگي را بفهمد و بر بيچارگي سراي ديگر رهنمون گردند.
از اين رو، پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و اله ـ در يكي از خطبه هايي كه در آستانه ماه مبارك رمضان ايراد كرد، فرمود:
«... و اذكروا بجوعكم و عطشكم فيه جوع يوم القيمة و عطشه ...»[10]
با گرسنگي و تشنگي تان در اين ماه گرسنگي و تشنگي روز قيامت را به ياد آوريد.
مراتب روزه داري
اميرمؤمنان، صلوات الله عليه روزه را داراي سه مرتبه دانسته، و مي فرمايد:
«صوم القلب خير من صيام اللسان و صيام اللسان خير من صيام البطن»[11]
روزه دل بهتر از روزه زبان و روزه زبان برتر از روزه شكم است. ملا مهدي نراقي اين مراتب را نام گذاري كرده و در توضيح هر يك مي نويسد:
«1. روزه عام كه نگه داشتن شكم و شهوت است و فايده آن، رفع تكليف و آزادي از دوزخ است.
2. روزه خاص كه بايستي علاوه بر مرتبه اوّل، چشم، گوش، زبان، دست، پا و ديگر جوارح را نيز از آلوده شدن به گناه حفظ كرد و ثوابهاي وعده داده شده از سوي خدا (بيشتر) به چنين روزه اي تعلق مي گيرد.
3. روزه خاص الخاص كه در اين مرحله، علاوه بر رعايت دو مرحله پيش، دل نيز از افكار دنيوي، اخلاق زشت و همّت پست، روزه مي گيرد و از غير خدا بكّلي گسسته مي گردد.»[12]
آداب روزه داري
آيا تاكنون ديده ايد كسي در مجلس عزا و سوگواري، اشعار شاد و فرحزا بخواند و شاد و خندان باشد؟ يا ديده ايد شخصي با شال عزا در مجلس جشن و سرور شركت كند و گريه كند؟
اگر پاسختان منفي است، دليلتان چيست؟ شايد شما هم به اين مطلب اذعان داشته باشيد كه شركت در هر مجلسي تشريفات خاص خود را مي طلبد.
حال، با توجه به اينكه «صائم» در مدّت روزه داري، در حريم قدس الهي و ضيافت الله داخل مي شود و از سوي پروردگار پذيرايي مي شود. شايسته است آداب ويژه چنين محفلي را مراعات كند، تا بيشتر مورد لطف «صاحب خانه» قرار گيرد. اينك از آن آداب:
الف ـ پرهيز از گناهان
هر گناهي، خشم و غصب الهي را برمي انگيزد؛ امّا در ماه مبارك رمضان، آلوده شدن به گناه، زشتي بيشتري دارد، بدين خاطر ميهمان خدا نبايد گرد آن بگردد.
روزي پيامبر ـ صلي الله عليه و اله ـ پيرامون ماه مبارك رمضان سخن مي گفت، اميرمؤمنان ـ عليه السلام ـ پرسيد:
اي رسول خدا! برترين عمل در اين ماه چيست؟
پيامبر ـ صلي الله عليه و اله ـ پاسخ داد:
پرهيز از هر چه خدا حرام كرده است.[13]
با اين وصف، بسياري از روزه داران اگر دست از گناه نشويند، جز تشنگي و گرسنگي، طرفي نمي بندند. حضرت زهرا سلام الله عليها مي فرمايد:
«ما يصنع الصائم بصيامه إذا لم يصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه»[14]
روزه داري كه زبان، گوش، چشم و اعضا و جوارحش را (از گناه) حفظ نكند، با روزه خود چه مي كند؟
يعني اين روزه چه سودي براي او دارد؟
ب ـ انجام واجبات
دوّمين وظيفه ميهمان خدا اين است كه بقيه دستورات الهي را ناديده نگيرد، كه اين خود، بزرگترين بي ادبي در محضر ربوبي است و چنين ميهماني نزد ملكوتيان انگشت نما مي شود. به نظر شما آيا روزه داشتن و نماز نخواندن، روزه گرفتن و خمس ندادن، روزه داري و مردم آزاري و ... با هم سازگاري دارد؟
ج ـ پرستش و نيايش
از ديگر آداب ماه خدا، نيايش و پرستش داوطلبانه است. فراواني نمازها و دعاهاي ماه رمضان، گوياي اهميّت آن است. روزه دار با تشريفات ويژه به «ضيافت الله» دعوت شده و چه نيكوست كه با هديه گرانبهايي به محضر خداي سبحان شرفياب گردد و زيباترين هديّه به پيشگاه الهي، ساييدن پيشاني به خاك و بالا بردن دست نياز است.
[1] . توضيح المسائل، امام خميني، احكام روزه.
[2] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 356.
[3] . صحيفه نور، ج 20، صفحه 210.
[4] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 356، 358 (اقتباس از خطبه شعبانيه رسول اكرم ـ صلي الله عليه و اله ـ )
[5] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 368.
[6] . همان، صفحه 255
[7] . بقره (2)، آيه 183.
[8] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 375.
[9] . همان، صفحه 396.
[10] . همان، صفحه 356.
[11] . شرح غررالحكم، ج 4، صفحه 223.
[12] . جامع السعادات، ج 3، صفحه 381، بيروت.
[13] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 358.
[14] . همان، صفحه 295.
@#@
د ـ تلاوت قرآن
ماه رمضان، بهار قرآن است، قرآن و رمضان؛ پيوندي ديرينه دارند زيرا يكي از شبهاي مبارك رمضان، يعني شب قدر ظرفيت نزول قرآن را دارا بوده و سزاوار است كه روزه دار، اين پيوند را نگسلد و با ترتيل آيه هاي روح بخش قرآن، فضاي ملكوتي ماه خدا را عطرآگين سازد كه به گفته آورنده قرآن:
«من تلا فيه آية من القرآن كان له مثل أجر من ختم القرآن في غيره من الشهور»[1]
كسي كه يك آيه از قرآن را در ماه رمضان تلاوت كند، به اندازه اجر يك ختم قرآن در ديگر ماهها نصيبش مي شود.
ه ـ آداب ديگر
آنچه گفته شد، مهمترين آداب ميهماني خدا بود، به برخي ديگر فقط اشاره مي كنيم.
صدقه به فقرا و مستمندان، احترام به بزرگترها، مهرباني نسبت به كوچك ترها، صله رحم، ترحّم به يتيمان، توبه و استغفار، افطاري دادن، خوش خلقي، مدارا نسبت به زيردستان، صلوات بر محمد و آل محمد و ... .»[2]
آثار ارزشمند روزه داري
ارزنده ترين اثر هر عبادتي، همان اطاعت از دستور خداوند بزرگ است و آثار ديگر به دنبال آن نصيب شخص عابد مي گردد. اما انسان روزه دار علاوه بر تمام آثار گرانبهايي كه از اين رهگذار به دست مي آورد، مشمول لطف ويژه الهي مي گردد. خداوند درباره آن چنين فرموده است:
«الصوم لي و أنا أجزي به»[3]
روزه براي من است و من به آن پاداش مي دهم (يا من خود پاداش آن هستم).

[1] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 357.
[2] . بحارالانوار، ج 96، صفحه 356، 357.
[3] . همان، صفحه 255. (كلمه اجزي را اُجْزي هم خوانده اند كه معنايش مي شود: من خود پاداش آنم.)
علي اصغر الهامي نيا- غلامعباس طاهر زاده - اخلاق عبادي، ص169
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :