امروز:
پنج شنبه 2 شهريور 1396
بازدید :
1733
آثار گوناگون مسجد
آثار فردي
1. بررسي آثار عبادي مسجد
يكي از اركان اساسي اديان الهي و به ويژه اسلام، عبادت است. عبادت؛ يعني راز و نياز كردن با خداوند و نجوا گفتن با او. جوهر و جان اين نيايش، حضور قلب و توجه به خداست.[1]
براي فراهم شدن عبادتي اين چنين، به شرايط و عوامل فراواني نياز هست كه مكان عبادت، يكي از آن هاست. براي نمونه، نماز در كوچه و خيابان، حتي در صورت درست بودن، نمي تواند با حضور قلب همراه باشد. اسلام با در نظر گرفتن مكاني به نام مسجد و قرار دادن مقرراتي ويژه براي آن، در حقيقت مكان مناسبي را براي نماز و ارتباط بندگان با خداوند پيش بيني كرده است. نام مسجد، گواه درستي اين سخن است. مسجد؛ يعني جاي سجده، كرنش در پيشگاه خداوند و به ديگر سخن؛ يعني جايگاه نماز و تقرب جستن به خداوند بزرگ؛ زيرا سجده، برترين نمونه و شكل عبادت و بندگي است.
جايگاه معبد در اسلام و ديگر اديان الهي
بشر بر پاية فطرت خود، توحيد و يگانگي خداوند را درك مي كند و ذات پاك حق را از وابستگي به زمان و مكان خاص، منزه مي داند. با اين حال، گويا يك گرايش فطري ديگر نيز او را وادار مي كند تا در مكاني كه انتساب بيشتري با خداوند دارد به عبادت او بپردازد. گويا جايگاهي كه منسوب به خداست، بهتر مي تواند بشر را از امواج دغدغه ها و اضطراب ها دور و به ساحل آرامش نزديك كند.
از همين رو، تاريخ معبد و پرستش گاه، به اندازه عمر انسان قدمت دارد. باستان شناسان از معبدهايي خبر مي دهند كه از آغاز پيدايش انسان وجود داشته اند. قرآن مجيد نيز نام معروف اديان الهي را با نام پرستش گاه هاي آن ها همراه كرده است.[2] پيروان اديان گذشته وظيفه داشتند كه نماز را فقط در پرستش گاه هاي خود به جا آورند و نمازگزاران در خارج از معبد، تنها از روي ناچاري براي آنان روا بوده است.
در اسلام با آن كه بر نمازگزاران در مسجد تأكيد فراوان شده، ولي نماز در خارج از مسجد نيز صحيح است.
اين حكم الهي علاوه بر آن كه كار را براي امت پيامبر آسان كرده است، نكته اي لطيف نيز در خود پنهان دارد كه عالمان الهي آن را چنين بيان كرده اند:
در حقيقت، با آن كه همه زمين با خداوند نسبت يكساني دارد، ولي خداوند به لطف خويش با مسجد، معامله خانه را مي كند؛ يعني آن ها را محل ديدار و مجلس انس و زيارت قرار داده است. اين بدين معناست كه تعيين مجلس ديدار و حضور را به اختيار ما واگذار فرموده و اين از بزرگ ترين بزرگواري هاست.[3]
با آن كه همة گسترة خاك براي امت پيامبر همچون، مسجد است، ولي مسجد به معناي اصطلاحي آن، جايگاه و محفلي ويژه براي عبادت خالصانه به شمار مي رود. از همين رو، جنبه هاي عبادي مسجد، از ديگر جنبه هاي آن برجسته تر و پر فروغ تر مي نمايد.
قرآن و جنبه هاي عبادي مسجد
در قرآن، هر جا سخن از مسجد به ميان آمده، جنبه هاي عبادي آن به عنوان نقش اوليه و بنيادين اين جايگاه مقدس، مورد تأكيد قرار گرفته است. خداوند بزرگ مي فرمايد:
و مساجد ويژه خداست. پس هيچ كس را با خدا مخوانيد. (جن: 18)
و در آيه ديگر مي فرمايد:
پروردگارم بر دادگري فرمان داده است و اينكه در هر مسجدي روي خود را مستقيم (به سوي قبله) كنيد و در حالي كه دين خود را براي او خالص گردانيده ايد وي را بخوانيد. همان گونه كه شما را پديد آورد و به سوي او باز مي گرديد. (اعراف: 29)
اين آيه به روشني مي فهماند كه مسجد، كانون پرستش خالصانه است. خداوند بزرگ در جايي ديگر، مسجد را جايگاهي معرفي مي كند كه در آن نام خداوند فراوان برده مي شود.
و مساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا؛ و مساجدي كه نام خدا در آن ها بسيار برده مي شود. (حج: 40)
با توجه به آيه هاي 36 و 37 سوره نور نيز مسجد، پايگاه تجمع مرداني است كه صبح و شام در آن جا به تسبيح و عبادت مشغولند و هيچ تجارت و معامله اي آنان را از ياد خداوند باز نمي دارد.
پس مسجد نخست، كانون عبادت و نماز و راز و نياز مؤمنان با خداست. از همين رو، قرآن كريم كساني كه مردم را از ياد كردن خدا در مسجد باز مي دارند، از ستم پيشه ترين انسان ها به شمار مي رود.[4]
جنبه هاي عبادي مسجد در گفتار معصومان _ عليهم السلام _
پيشوايان معصوم نيز به پيروي از قرآن، بر جنبه هاي عبادي مسجد بسيار تاكيد كرده اند. نيم نگاهي به آداب و احكام مسجد، اين نكته را روشن مي كند. بيشتر اين احكام نشان مي دهد كه اسلام در پي آن است كه مسجد جايگاهي مناسب براي ياد كردن پروردگار باشد و مؤمنان بتوانند در آن جا با حضور قلب، خدا را پرستش كنند. به اين منظور، در احكام اسلامي، انجام دادن هر كاري كه ممكن است مسجد را از ايفاي چنين نقشي باز دارد، نامطلوب شمرده شده است.
آراستن مسجد با طلا، نقاشي كردن مسجد، خريد و فروش، قضاوت كردن و اجراي حدود در مسجد، ورود ديوانگان و خردسالان به مسجد، هم چنين انجام كارهايي چون بلند كردن صدا و بيان سخنان بيهوده و اعلام اشياي گم شده و كارهايي از اين دست در مسجد، هر كدام مي تواند انسان را از توجه به نماز و عبادت باز دارد.
تاكيد بر حضور در مسجد، با حالت طهارت و پاكيزگي، ترغيب نمازگزاران نسبت به آراستن خود و استفاده از عطر و بوي خوش و زدودن بوي بد از دهان و بدن به هنگام حضور در مسجد نيز به همين سبب است. گاه ديده مي شود كه بوي ناخوشايند بدن كسي در مسجد، فضا را براي جمعي از نمازگزاران غير قابل تحمل مي كند و آنان را از عبادت باز مي دارد. سخن گفتن درباره امور دنيوي نيز با محيطي كه براي عبادت و ياد خداوند بنا شده، تناسبي ندارد و زمينه را براي تشويش انديشه هاي نمازگزاران فراهم مي كند.
بر اين اساس، انجام دادن دو دسته از كارها در مسجد روا نيست: دسته اول اموري است كه انجام آن در مسجد، با شأن و منزلت خانه خدا سازگاري ندارد. دسته دوم كارهايي است كه به جنبه عبادي مسجد آسيب مي رساند. بر اين مسئله بسيار تاكيد كرده اند و در اين باره چنين گفته اند:
اگر مسجد را براي روضه خواني چادر بزنند و فرش كنند و سياهي بكوبند و اسباب چاي در آن ببرند، در صورتي كه اين كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود، اشكال ندارد.[5]
امور فرهنگي و آموزشي در مسجد، فعاليت هاي اجتماعي _ سياسي و بخشي از امور نظامي كه انجام آن در مسجد رواست، با آن كه هر يك فضيلت ويژه اي دارد، ولي نبايد به جنبه عبادي مسجد و پرستش گاه بودن آن خدشه وارد كند و نمازگزاران را از نماز خواندن در مسجد باز دارد.
جالب است بدانيم فقيهاني همچون امام خميني (ره) كه همواره بر جنبه هاي اجتماعي _ سياسي و انقلابي مسجد تاكيد مي كنند، انجام هر عملي را كه مانع عبادت مؤمنان در مسجد باشد، روا نمي دانند. در فتواهاي گوناگوني از امام خميني بر لزوم پرهيز از عمليات ورزشي و حتي آموزش نظامي در مسجد، با همه اهميتي كه دارد، تاكيد شده است.[6]
2. بررسي آثار تربيتي مسجد
يكي ديگر از آثار فردي مسجد، آثار تربيتي آن است. مسجد علاوه بر آثار عبادي با گستره فعاليت ها و مفاهيم حاشيه اي، در امور تربيتي نيز نقش مهمي ايفا مي كند. آثار تربيتي مسجد را در سه بخش بررسي مي كنيم:
تربيت ديني
تربيت، در لغت به معناي رشد و پاكيزه كردن است. در اصطلاح، تربيت عبارت است از تبديل كردن قوه ها به فعليت و استخراج نيروها و استعدادهاي دروني انسان كه سبب شكوفايي و پرورده ساختن است.[7]
تربيت ديني، تربيت بر اساس آموزه هاي ديني است كه به دين داري پايان مي پذيرد و شكوفايي ديني را دربر دارد.
«هدف از تربيت ديني، ايجاد تقويت و پرورش روح تقوا و هدايت پذيري است؛ زيرا نجات، در گرو ايمان و تقواي مستمر و رسيدن به مقام رضا مي باشد».[8]
در دنيايي كه هدف و فلسفه زندگي، گم شده و پذيرش حيات پوچ و بيهوده، زمينه ساز پي آمدهاي نامطلوبي است كه به صورت هاي گوناگون در زمينه هاي فردي و اجتماعي بروز مي كند، تنها دين و تربيت ديني است كه عامل هدايت انسان در مسير زندگي مي شود.
در اين ميان مسجد با احياي تربيت ديني، انسان را به خويشتن باز مي گرداند و با زدودن غبارهاي خود فراموشي از فطرت، انسان را به سوي هويت ديني راهنمايي مي كند. مسجد از راه هاي گوناگون بر تربيت ديني اثر مي گذارد.
ايجاد شناخت
تربيت، بدون ايجاد شناخت و آگاهي امكان پذير نيست. بنابراين، تربيت ديني به اطلاع رساني و انتقال مفاهيم نياز دارد تا در سايه آن وظيفه هاي ديني شكل يابد. برگزاري جلسه هاي سخنراني ديني در مسجدها، مناسبت هاي گوناگون و بيان احكام، تلاش ارزشمندي در اين مسير است. در اين سخنراني ها شناخت و آگاهي ديني افراد افزايش مي يابد و با تبيين جامعيت ديني و ارزش هاي اسلامي، يكي از مهم ترين جنبه هاي تربيت ديني شكل مي گيرد و در نهايت، ارزش ها و آرمان هاي ديني تقويت مي شود.
تربيت عملي
تربيت تنها به ايجاد و انتقال آگاهي ها مربوط نيست، بلكه تربيت عملي نيز بسيار مؤثر است. برگزاري نماز جماعت، جلسه هاي دعا و نيايش، اعتكاف و مراسم هاي ديني در مناسبت هاي مذهبي از اين قبيل است.
تربيت الگويي
تربيت الگويي، يكي ازبهترين شيوه هاي تربيتي است. مسجد در اين مورد نيز مؤثر است. امام جماعت و افراد نمازگزار در مسجد، مسلمانان برتري هستند كه بيشتر از ديگران به احكام ديني پاي بندند.
[1] . نك: امام خميني، چهل حديث، ح 27، عبادت و حضور قلب.
[2] . حج: 39.
[3] . سيداحمد فهري، پرواز در ملكوت، صص 238- 239.
[4] . بقره: 114.
[5] . حضرت امام خميني، رساله توضيح المسائل، مسئله 907.
[6] . نك: رحيم نوبهار، سيماي مسجد، ج 2، ص 10.
[7] . مجيد رشيدي پور، آشنايي با تعليم و تربيت اسلامي، ص 8 تا 12.
[8] . محمدمهدي پورعلي فرد، نكته هايي درباره روش تربيت ديني نسل جوان و نوجوان، ج، انتشارات شاكر، ص 19.
@#@ اين افراد كه تربيت شده مسجد هستند، الگوهاي تربيت ديني به شمار مي روند و در هدايت و تمايل ديگران به باورها و اعمال ديني مؤثرند.
مسجد با افزايش شناخت و آگاهي، تبيين، حفظ و گسترش ارزش ها و آرمان هاي اسلامي، تربيت عملي ديني و تربيت الگويي، نظام تربيتي منسجم و قوام يافته اي را ايجاد مي كند كه بر شاخصه هاي هويت ديني تأثير مي گذارد و آن ها را تقويت مي كند.[1] به اين ترتيب مسجد، سبب تقويت تشخيص ديني و تداوم دين داري مي گردد.
تربيت اخلاقي، تربيت فقهي، تربيت عقيدتي، تربيت سياسي از ابعاد تربيت ديني است كه مسجد بر آن ها مؤثر است.[2]
فروتني
در نظام تربيتي اسلام، فروتني يكي از مهم ترين ويژگي هاي اخلاقي است كه در سايه غلبه بر هواي نفس و تكبر، ايجاد مي شود. مسجد نيز به عنوان پايگاهي مذهبي كه در تربيت ديني مؤثر است، اين جنبه شخصيتي ارزنده را در انسان تقويت مي كند. مسجد با شيوه هاي گوناگون سبب تقويت فروتني مي شود؛ زيرا مسجد تنها به گروه ويژه اي از مسلمانان با سطح سواد و ثروت و جايگاه اجتماعي بالا تعلق ندارد، بلكه همه قشرهاي جامعه اسلامي مي توانند براي اجراي مراسم ديني خود، در خانه خدا حاضر شوند. حضور همه طبقه هاي اجتماعي در مسجد و ارتباط آنان با يكديگر به ايجاد و روحيه فروتني در انسان كمك مي كند. در مسجد ثروتمندان با فقيران، عالمان با بيسوادان و جوانان با پيرها در ارتباطند. بي شك، كسي كه در جريان روابط اجتماعي با افراد گوناگون ارتباط داشته باشد و از نشست و برخاست با قشرهاي متوسط و ضعيف خودداري نمي كند، معمولاً از رفتارهاي متكبر به دور مي ماند.[3] از سوي ديگر از نظر مقررات ديني در مسجد، همه افراد در يك سطح هستند و كسي حق ندارد نسبت به ديگران تكبر ورزد. آداب و مقررات مسجد براي همه يكسان است و كسي امتيازي بر ديگران ندارد و همه بايد آداب مسجد را رعايت كنند. در نماز جماعت همه به يك شكل و در يك قالب كلي نماز مي گذارند و كسي نمي تواند با تكبر و غرور خود را از ديگران برتر بداند و خارج از اين چارچوب رفتار كند. افزون بر اينكه نماز در مسجد سبب افزايش تقوا مي شود و تقوا نيز در ايجاد فروتني نقش مهمي دارد.
بنابراين، با توجه به جنبه هاي آموزشي و عبادي مسجد، بايد گفت مسجد به عنوان مهم ترين پايگاه ديني با ايجاد و گسترش مفاهيم و تعاليم ديني در ايجاد فروتني نقش مؤثري دارد.
يافتن دوست خوب
يكي از مهم ترين عوامل مؤثر در شكل گيري شخصيت انسان، دوست است. اين موضوع در دين اسلام اهميت بسياري دارد. هم چنين اسلام ويژگي هاي دوست خوب را نيز بيان مي كند.
مسجد پايگاهي ديني و فرهنگي است كه نمازگزاران مؤمني در آن رفت و آمد مي كنند[4] و دوستي با اين افراد، در بينش انسان مؤثر است. با ايجاد پيوند و آشنايي ميان مؤمنان، نخبگان و صالحان جامعه، بستري مناسب براي پرورش و تربيت روحي انسان فراهم مي آيد.
كسي كه با خوبان ارتباط دارد، حتي اگر به آن درجه از تكامل نرسد كه به سبب خداترسي، مرتكب گناه نشود، به سبب حيا و شرم از برادران ديني خود، راه انحراف را در پيش نمي گيرد.
3. بررسي آثار آموزشي مسجد
از آغاز اسلام، مسجد به عنوان يك پايگاه آموزشي، كاربردهاي گوناگوني داشته است. در سال هاي آغاز بعثت، با وجود جو اختناق و شرايط سختي كه بر مكه حاكم بود، پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ در دوراني، ياران خويش را در مسجدالحرام گرد مي آورد. براي آنان قرآن مي خواند و واجبات و محرمات الهي را به آنان آموزش مي داد. چنين جلسه هايي در مسجد، گاه به مناظره و گفت و گوهاي طولاني علمي با سران قريش مي انجاميد.[5]
پس از هجرت پيامبر به مدينه و ساختن مسجدالنبي، فصل نويني در فعاليت هاي آموزشي مسجد آغاز شد. پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ بيشتر پس از نماز صبح و عشا به سخنراني و گفت و گوهاي علمي مي پرداخت.[6] اين جلسه ها با حضور مردان و زنان مسلمان برپا مي شد[7] كه اين از آشكارترين جلوه هاي آموزشي مسجد در مدينه بود. تفسير قرآن و سخن گفتن پيرامون معاني آن، بخش در خور توجهي از سخنراني هاي پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ را تشكيل مي داد.[8] علاوه بر جلسه هاي سخنراني پيامبر، كلاس هاي آموزشي گوناگوني نيز در مسجد تشكيل مي شد.[9]
با اين توضيحات، اهميت جنبه هاي آموزشي مسجد معلوم مي شود. پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ مي فرمايند:
هرگونه توقفي در مسجد لغو و بيهوده است، مگر براي سه دسته: كسي كه پس از نماز به تلاوت قرآن مي پردازد، آن كه سرگرم ذكر و ياد خداست و كسي كه به مباحثات علمي اشتغال داشته باشد.[10]
از ديد روايت، تشكيل جلسه هاي علمي در مسجد، نسبت به جلسه هاي دعا، جايگاه والاتري دارد[11] و پاداش آن، ثواب عمره كامل يا حج كامل [12] و جهاد در راه خدا است[13] كه رحمت خدا آنان را فرا مي گيرد.[14] در اين ميان، طرح مباحث ديني در مسجد، فضيلت بيشتري دارد.[15]
پس از پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _، ائمه _ عليهم السلام _ نيز براي حفظ جنبه هاي آموزشي مسجد، تلاش هاي ارزنده اي انجام دادند.[16]
مسجد، ابزارها و موقعيتي را در اختيار دارد كه به كمك آن مي تواند به آموزش و افزايش شناخت ديني نمازگزاران بپردازد. مسجد مكاني است كه مسلمانان براي برپايي فرائض الهي و مجالس مذهبي در آن حاضر مي شوند و اين فرصت مناسبي است تا معارف و احكام دين نشر پيدا كند. البته نقش امام جماعت در اين ميان بسيار مهم است.
بدون در نظر گرفتن تاريخ بناي مسجدها، محققان و مورخان پذيرفته اند كه بيش از پيدايش مدرسه، مسجد يگانه مركز مهم آموزشي _ فرهنگي در جهان اسلام بوده است. هرچند برخي از محققان از جايگاه هاي آموزشي ديگري همچون مكتب هاي خانگي و دارالقرّا نيز ياد كرده اند،[17] ولي فعاليت هاي آموزشي در اين مراكز چنان محدود بوده است كه ما امروزه اطلاعات قابل توجهي درباره چگونگي آموزش در اين مكان ها در اختيار نداريم. حال آن كه نام مسجدهاي مهم اسلامي كه جايگاه فعاليت هاي آموزشي بوده، در تاريخ ماندگار شده است. حتي نام مدرسان اين مسجدها، همراه با اطلاعات قابل توجه ديگري درباره مطالبي كه در مسجد تدريس مي شده، در اختيار ماست.[18] پس از پيدايش مدرسه نيز تا سال ها، مدرسه در دامان مسجد بنا مي شد. از همين رو، در بيشتر كتاب هايي كه درباره مسجد به نگارش در مي آمد، از مدرسه بسيار سخن گفته مي شد كه اين به سبب ارتباط بسيار نزديك مسجد و مدرسه است.[19]
چند نكته درباره آثار آموزشي مسجد
الف) همان گونه كه اشاره شد، جنبه هاي آموزشي مسجد، رسالت اساسي اين نهاد در تمامي دوره ها و مكان هاست. مسجد با ويژگي هايي كه دارد، براي هميشه آموزشگاه مباني ديني و معارف اسلامي است.
از اين رو مسجدي كه نقش مؤثر خود را در زمينه هاي فرهنگي _ آموزشي ايفا نكند، در حقيقت در اجراي بخش مهمي از رسالت خويش باز مانده است. بر پايه همين ارزيابي است كه اميرالمؤمنين _ عليه السلام _ ، مسجدي را كه در آن خبري از هدايت، تبليغ و ترويج دين نباشد، مسجد خراب برشمرده است.[20]
ب) بي ترديد شكوفايي علمي مسجد و طرح دانش هاي گوناگون در آن، كمالي براي مسجد به شمار مي آيد، ولي پرداختن به اين امور، نبايد سبب شود تا رسالت اوليه مسجدي كه پرداختن به دانش هاي ديني است، فراموش شود.
از نگاه اميرالمؤمنين، يكي از رسالت هاي مهم و اساسي مسجد آن است كه به معناي حقيقي كلمه، كانون هدايت مسلمانان باشد.[21]
ج) در ميان بحث ها و علوم ديني، پرداختن به علوم قرآني در مسجد، اهميت ويژه اي دارد؛ زيرا قرآن و مسجد، پيوند ويژه اي با يكديگر دارند. پيامبر در اين باره مي فرمايد:
انما نُصِبَت المساجِدُ لِلقُرآنِ؛[22] مساجد را براي (خواندن و فهميدن) قرآن بنا كرده اند.
و نيز:
مَن اَحبَّ القُرآنَ فَليُحِب المساجِد؛[23] دوستدار قرآن، مسجد را نيز بايد دوست داشته باشد.
شواهد تاريخي نشان مي دهد كه در مسجد النبي جلسه هاي قرائت و تفسير قرآن رونق ويژه اي داشته است. عبادة بن صامت، از سوي پيامبر مأمور بود تا قرآن را به مردم آموزش دهد.[24] جلسه اي مربوط به قرآن و علوم قرآني حتي شب ها تا دير هنگام نيز در مسجد النبي برپا بود.[25]
د) مطالعه تاريخي مساجد از آغاز تاكنون نشان مي دهد كه مسجد و كتاب خانه، همواره در كنار هم بوده اند.
از همان آغاز كه قرآن به صورت مكتوب درآمد، مسلمانان قرآنهاي نوشته را به مسجد هديه و يا وقف مي كردند. با افزايش شمار كتاب ها، كتاب خانه هاي مسجدها نيز، رشد چشم گيري يافت. اين كتاب خانه ها نقشي بزرگ در شكوفايي فرهنگ و تمدن اسلامي داشته اند.[26] در شرايط كنوني، نمي توان مسجدي را كه بدون كتاب خانه باشد، مسجد نمونه اي ناميد. از اين رو، لازم است در زمينه تاسيس و تجهيز كتاب خانه مسجدها، گام هاي مهمي برداشته شود. براي رسيدن به اين مهم بايد به چگونگي ساختمان و بناي مسجد بسيار توجه كرد.
هـ) روايت هايي كه مسجدِ زن را، خانه او دانسته[27] بر آن نيست كه زنان را از آمد و شد به مسجد باز دارد، بلكه همان گونه كه بسياري از فقيهان گفته اند، مقصود اين روايت ها، تاكيد بر لزوم رعايت حجاب و پاكدامني است.[28]
[1] . نك: حميد نگارش، هويت ديني و انقطاع فرهنگي، صص 26- 56، نمايندگي ولي فقيه در سپاه، مركز تحقيقات اسلامي.
[2] . نكك محمدمهدي پورعلي فرد، نكته هايي درباره روش تربيت ديني نسل جوان و نوجوانان، ج 1، فصل 3 ، 4 ، 5 و 6.
[3] . البته در برخي موارد افراد مسجد چنين نيستند. اين امر به معناي نبود چنين كاركردي براي مسجد نيست بلكه حاكي از نقاط ضعف آن مسجد و فاصله آن از مسجد ايده آل اسلامي مي باشد.
[4] . امام حسين _ عليه السلام _ مي فرمايد: كسي كه همواره به مسجد رفت و آمد مي كند، يكي از اين هشت فايده به او مي رسد: ... يافتن رفيق نيك ... . (تحف العقول، ص 258)
[5] . احمد بن علي بن ابوطالب طبرسي، احتجاج، نشر مرتضي، مشهد، 1403 هـ.ق، صص 29- 38.
[6] . التراتيب الاداريّه، ج 2، ص 233.
[7] . محمداسماعيل بخاري، صحيح بخاري، ج 1، كتاب العلم، باب 75، ش 96.
[8] . التراتيب الاداريّه، ج 2، ص 222.
[9] . همان، ج 2، ص 233.
[10] . وسايل الشيعه، ج 3، ص 86، روايت 8.
[11] . زيد العابدين بن علي عاملي، منية المريد، ص 106.
[12] . همان.
[13] . محمد بن عبدالله زركشي، اعلام المساجد باحكام المساجد، ص 328.
[14] . مستدرك الوسايل، ج 3، ص 363، روايت 20، چاپ 3 از ابواب احكام المساجد.
[15] . نك: كوي دوست، صص 167- 170.
[16] . همان، صص 173- 186.
[17] . تاريخ احمد شبلي، آموزش در اسلام، ترجمه: محمدحسين ساكت، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1363 هـ.ش، پيوست 2 (نقدي بر كتاب تاريخ آموزش در اسلام) از مصطفي جواد، ص 40.
[18] . همان، ص 89 به بعد.
[19] . نك: همان و نيز: محمد زمان تبريزي، فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، تصحيح و تحقيق: رسول جعفريان، تهران، احياي كتاب و دفتر نشر ميراث مكتوب، 1373.
[20] . نهج البلاغه، تنظيم: صبحي صالح، ص 540، حكمت شماره 369، مركز البحوث الاسلامية، ايران، 1359، افست از چاپ بيروت، 1387 هـ. ق.
[21] . همان و نيز: شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ج 1، باب فضل المساجد و حرمت ها، ص 237، حديث 713.
[22] . وسائل الشيعه، محمد بن حسن عاملي، ج 3، ص 493، باب 14 از ابواب احكام المساجد، روايت 1.
[23] . مستدرك الوسائل، ميرزا حسن نوري، ج 3، ص 355، باب يك از ابواب احكام المساجد، روايت 2.
[24] . التراتيب الاداريّة، عبدالحي الكتاني، ج 1، ص 48.
[25] . همان، ص 477- 478 و نيز، محمد بن عمر واقدي، مغازي، ترجمه محمود مهدوي دامغاني، ص 255، مركز نشر دانشگاهي تهران، 1369، چاپ دوم.
[26] . نك: محمد مكلي السباعي، نقش كتاب خانه هاي مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامي، ترجمه علي شكويي، تهران، 1373، سازمان مدارك انقلاب اسلامي.
[27] . وسائل الشيعه، ج 3، ص 510، باب 30 از ابواب احكام المساجد روايت 1- 5.
[28] . نك: رحيم نوبهار، سيماي مسجد، ج 1، صص 113- 117.
@#@ حضور زنان در مسجد، فرصت مناسبي براي بهره گيري معنوي از اين جايگاه مقدس و آشنايي با معارف و احكام اسلامي خواهد بود. به بيان ديگر، بخشي از فعاليت هاي آموزشي به زنان مربوط مي شود. پيامبر نيز در موارد گوناگون، براي زنان حاضر در مسجد، مجلسي جداگانه تشكيل مي دادند.[1]
آثار اجتماعي
1. بررسي آثار فرهنگي مسجد
مسجد پايگاهي ديني است كه از فرهنگ ديني حمايت مي كند و بر بالندگي آن مي افزايد. از آغاز پيدايش مسجد، جنبه هاي فرهنگي آن در نظر گرفته شده بود و حتي در نبود پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ فعاليت هاي فرهنگي مسجد ادامه داشت. مسجدهاي ديگر در صدر اسلام نيز چنين بود. پس از فتح مكه، پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _، هنگام گماشتن عتاب بن اسيد به سمت استانداري مكه و امام جماعت مسجد الحرام، بر ضرورت كارهاي فرهنگي و تبليغي بسيار تاكيد كرد. پس از رحلت پيامبر _ صلّي الله عليه و آله _ نيز حضرت علي _ عليه السلام _ به فعاليت هاي فرهنگي مسجد ادامه داد و ديگر ائمه نيز هيچ گاه مسجد را ترك نكردند و افزون بر فعاليت هاي عبادي، به امور فرهنگي نيز مي پرداختند. در زمان غيبت نيز عالمان شيعي همواره مسجد را به عنوان پايگاهي فرهنگي براي گسترش معارف ديني برگزيدند.[2]
امام جماعت، در گستره و نفوذ فعاليت هاي فرهنگي مسجد نقش اساسي دارد و مي تواند به كمك كساني كه در مسجد حاضر مي شوند و كساني كه در اداره امور آن مكان را بر عهده دارند، از نظر فرهنگي مسجد را كارآمد بنمايند. با برنامه ريزي صحيح و برگزاري كلاس ها و جلسه هاي گوناگون در مسجد، مي توان آن را به يك پايگاه فعال آموزشي و فرهنگي تبديل كرد.
اينك جنبه هاي فرهنگي مسجد را بررسي مي كنيم:
حفظ و تقويت نظام ارزشي
ارزش هاي انساني در زندگي بشري بسيار اهميت دارد و در روابط اجتماعي نقش محوري ايفا مي كند؛ زيرا ارزش هاي اجتماعي از مدل هاي كلي رفتار، احكام جمعي و هنجارهاي كرداري كه عموم مردم آن را پذيرفته اند تشكيل مي شود. با اين وجود بايد گفت چگونگي فرهنگ و هنجارهاي هر جامعه به نظام ارزشي آن بستگي دارد و ارزش هاي فرهنگي، هسته اصلي زندگي اجتماعي را به وجود مي آورند.
ارزش ها بر اساس باورهاي مردم و با شاخص هاي گوناگوني شكل مي گيرند.[3] در اين ميان، ارزش هاي ديني اهميت ويژه اي مي دارند. پايداري و پويايي حركت هاي ديني و پويايي فرهنگي ديني در سايه تقويت و گسترش نظام ارزشي امكان پذير است كه پايبندي به آن، بزرگ ترين عامل شكل گيري تشخص مذهبي است.
مسجد به عنوان يكي از مهم ترين پايگاه هاي ديني، در اين راستا وظيفه مهمي دارد. در طول تاريخ مبارزه هاي فرهنگي و سياسي مسجد، بيدارگري ها و حركت هاي اصلاحي به چشم مي خورد كه در تكاپوي نظام ارزشي ديني بسيار مؤثر بوده اند. جايگاه ويژه مسجد در فرهنگ ديني و امكانات بالقوه و بالفعل آن، همراه آموزش ها و مفاهيم حاشيه اي و ايجاد يك نظام ارزشي قوي و ماندگار در صحنه فرهنگ و اجتماع بسيار اثرگذار بوده است.
مسجد، در حفظ و تقويت نظام ارزشي نقش بسيار مهمي دارد و كوشش هاي بسياري در اين مكان صورت گرفته است كه برخي از آن ها عبارتند از: بيان معيارها و شاخص هاي ارزش ها و آرمان هاي ديني، ارائه مدرك و شناخت صحيح از دين، برپايي مجلس هاي مذهبي هم چون سخنراني هاي ديني و ويژه برنامه ها در مناسب هاي مذهبي، بيان ارزش ها و ضد ارزش ها، اجراي ارزش ها و اعمال ديني مانند برقراري نماز جماعت و مجلس هاي دعا و نيايش، مطرح كردن مسائل اعتقادي و احكام فقهي، بيان انديشه هاي ديني، معرفي و تربيت الگو، پاسخ به شبهه هاي ديني و اعتقادي، ايجاد نظام تربيت ديني و تقويت هويت ديني.
با بررسي عوامل ركود نظام ارزشي، بخش ديگري از نقش مسجد در سلامت نظام ارزشي جامعه مشخص مي شود. دنيازدگي در قالب مال اندوزي و تجمل گرايي، گسترش فساد، بي توجهي به حقوق ديگران، مشكلات اقتصادي، عملكرد نادرست مسئولان، ضعيف شدن باورهاي مذهبي، ضعيف شدن خداباوري، اصل قرار دادن رشد اقتصادي و بي اهميتي نسبت به معنويت و كاهش آرمان ها و جلوه هاي ديني از عوامل سقوط نظام ارزشي هستند كه با بررسي جنبه هاي سياسي، اقتصادي، تربيتي و آموزشي مسجد در سطح فرد و اجتماع، نقش مؤثر آن در از بين بردن اين عوامل مشخص مي شود.
مبارزه با تهاجم فرهنگي
فرهنگ، يكي از مهم ترين معيارهاي پيشرفت و پويايي تمدن است كه هنجارهاي اجتماعي و نظام ارزشي جامعه بر اساس آن شكل مي گيرد. امروزه تهاجم به فرهنگ، يكي از رايج ترين نوع تهاجم و راهي مطمئن و سريع براي دست يابي به اهداف استعماري است. با تغيير دادن فرهنگ مردم بر اساس انديشه بيگانه بدون اينكه رد پايي از تمدن باقي مانده باشد و بدون لشكركشي ، كشور مهاجم به هدف خود مي رسد. تهاجم فرهنگي را بايد جنگ براي به تسخير درآوردن درون انسان ها دانست. هرچند اين تسخير گاهي آن قدر شديد مي شود كه در ظاهر هم نمود پيدا مي كند.
دشمنان انقلاب پس از پشت سر گذاشتن راه هاي اقتصادي، سياسي و نظامي، راه ديگري را براي تهاجم به انقلاب در پيش گرفته اند و برآنند تا فرهنگ غني انقلاب را به سوي ارزش نماهاي غربي بكشانند.
مسجدها به عنوان مهم ترين پايگاه تبليغ و آموزش ديني، در مبارزه با اين تهاجم وظيفه سنگيني بر عهده دارند.
اكنون جنبه هاي گوناگون مبارزه مسجد با تهاجم فرهنگي را بررسي مي كنيم:
ايجاد شناخت نسبت به فرهنگ خودي
براي دفاع از يك فرهنگ، شناخت آن بسيار لازم است. اگر مردم يك كشور فرهنگ خود را به خوبي بشناسند و نقاط قوت و ديرپايي آن را بدانند، فرهنگ مهاجم، قدرت تسلط فرهنگي را نمي يابد و نمي تواند نظام ارزشي آنان را دگرگون سازد.
مسجد با آموزش فرهنگ ديني، شناخت لازم را براي مسلمانان ايجاد مي كند تا آنان قدر فرهنگشان را بدانند. اين شناخت، خودباوري لازم براي دفاع از فرهنگ مهاجم را ايجاد مي كند. در سايه اين آموزش هاست كه تعهد مسلمانان افزايش مي يابد و سلاح كارگشايي به نام غيرت ديني در مبارزه با تهاجم فرهنگي ايجاد مي شود.
روشنگري نسبت به تهاجم فرهنگي
معمولاً تهاجم فرهنگي به حدي دقيق برنامه ريزي مي شود كه افراد جامعه متوجه تهاجم نمي شوند و دگرگوني هاي فرهنگي را لازمه رشد و تحرك فرهنگ مي دانند و اين دگرگوني ها را زايش فرهنگي مي نامند.
بنابراين، يكي از عوامل مهم موفقيت در مبارزه با تهاجم فرهنگي، شناخت جريان تهاجم، شيوه هاي تهاجم، گونه هاي تهاجم و راه هاي مبارزه با تهاجم است.
يكي از مهم ترين فعاليت هاي مسجد در جريان مبارزه با تهاجم فرهنگي، آگاه كردن مسلمانان از تهاجم فرهنگي و گونه هاي آن و راه هاي جلوگيري از آن است. مجلس ها و تشكل هاي مذهبي، از بهترين ابزارهاي روشنگري فرهنگي هستند كه به خوبي مي توانند راه مبارزه را ترسيم كنند و مسجد، پايگاه مجلس هاي مذهبي است. در اين جلسه ها، مسلمانان افزون بر آشنايي با فرهنگ ديني، از وضعيت سياسي و تهاجم فرهنگي دشمن باخبر مي شوند و مي آموزند كه چه راه هايي را برگزينند. آنان با پيشينه تهاجم فرهنگي در كشورهاي اسلامي آشنا مي شوند و از آن عبرت مي گيرند. نقش روحانيون در اين مسير بسيار تعيين كننده است. مي توان گفت رهبري مسلمانان، در دفاع از فرهنگ ملي و مذهبي به دست روحانيون است.
معماري
فرهنگ، جلوه هاي گوناگوني دارد كه به وسيله آن ها مي توان فرهنگ يك جامعه را بررسي كرد. معماري يكي از نمونه هاي فرهنگي است كه در مسجدهاي كشورهاي اسلامي يافت مي شود، تا آن جا كه يكي از راه هاي شناخت فرهنگ تمدن مسلمانان در هر دوره اي كاوش در آفرينش هاي هنري است كه در ساخت و ساز مسجدها به كار رفته است.
معماري مسجدها، افزون بر جنبه هاي معنوي، از نظر فرهنگي نيز اهميت دارد؛ چون مسلمانان به دليل قداستي كه براي مسجد قائل اند، آن را منسوب به خداوند بزرگ مي دانند و مي كوشند تا خانه خدا را به بهترين شكل بسازند؛ از اين رو، مسجدهاي محكم و بزرگي بنا كرده اند كه قرن ها پابرجا بوده است.[4]
2. بررسي آثار سياسي مسجد
امروزه مسائل سياسي، يكي از مهم ترين مباحث در سطح جهاني است كه بر مسائل اقتصادي، فرهنگي و نظامي اثر گذاشته است. اسلام به عنوان ديني كامل كه ادعاي اداره زندگي بشر را دارد، به جنبه هاي سياسي توجه كرده و سياست را به ميدان دين كشانده است.
در اين ميان، بايد مسجد را به عنوان يك نهاد سياسي پويا در جامعه اسلامي به شمار آورد. از آغاز اسلام، مسجد با مسائل سياسي آميخته شد. پيامبر پيش از هجرت به مدينه، با وجود فشار حاكم در مكه با برخي از گروه ها، در مسجد الحرام گفت و گو مي كرد. پس از هجرت به مدينه نيز پيامبر در مسجد، با افراد و گروه هاي اعزامي از قبيله ها و طايفه هاي گوناگون گفت و گوي سياسي انجام مي داد. در مسجد النبي مكاني به نام اسطوانة الوفود براي اين گفت و گوها در نظر گرفته شده بود. هم چنين كساني كه تازه مسلمان شده بودند، در مسجد با پيامبر بيعت كردند.[5]
در اين بخش برخي جنبه هاي سياسي مسجد را بررسي مي كنيم.
تحليل مسائل سياسي براي افكار عمومي
بي شك افكار عمومي، حجم گسترده و مؤثري از جامعه را تشكيل مي دهند و بر جريان هاي سياسي كشور بسيار اثر مي گذارند.
[1] . نك: صحيح بخاري، ج 1، كتاب الصلاة، باب 78، شماره 99، نه جلد در چهار مجلد، دارالقلم، بيروت، 1407 هـ. ق، تحقيق: قايم الشّماعي، الرّفاعي.
[2] . نك: كوي دوست، فصل ششم، صص 147- 184.
[3] . نك: علي ذوعلم، انقلاب ارزش ها، فصل دوم، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه هاي اسلامي.
[4] . البته درباره امروز از كوشش بسيار مسلمانان در به كار بستن هنر و به ويژه معماري با كيفيت بالا در مسجدها، برداشت هاي گوناگوني وجود دارد. نك: كوي دوست، ص 79 به نقل از المسجد في الاسلام، طه الوليّ، ص 14.
[5] . نك: سيماي مسجد، صص 207- 236.
@#@ جهت دهي و هدايت اين توده بزرگ، در سلامت كلي جامعه و سرعت دهي آن به سمت پيشرفت، نقش تعيين كننده اي دارد. بسياري از جريان هاي منحرف سياسي، از فعاليت هاي اغفال گرايانه سراني سرچشمه مي گيرد كه افكار عمومي را به تباهي كشانده اند و اين انحراف، سبب سال ها عقب ماندگي شده است.
مسجد به عنوان پايگاه اجتماع مسلمانان و خواص جامعه، همچون امام جماعت، فضاي مناسبي براي روشن كردن انديشه مردم است. «شيوه عمومي پيامبر چنين بود كه با ديدن مشكلات فكري و ناهنجاري هاي اجتماعي در مسجد حضور مي يافت و با ايراد سخنراني به روشن ساختن افكار عمومي مي پرداخت. اين سخنراني ها معمولاً پس از نماز جماعت انجام مي گرفت. هرگاه حادثه اي مهم رخ مي داد، مردم با شنيدن نداي الصلاة جماعة در مسجد گرد مي آمدند و پيامبر براي آنان سخن مي گفت».[1]
پس از پيامبر نيز موارد گوناگوني يافت مي شود كه سران كفر و نفاق، افكار عمومي را به شدت منحرف كرده اند كه دست آورد آن در طول تاريخ باقي مانده و مسجد در اين جريان ها به خوبي در جهت بيدار كردن افكار عمومي فعاليت كرده است.
انحراف آشكار افكار عمومي، در جريان كربلا و شهادت امام حسين _ عليه السلام _ و ياران باوفايش را مي توان از موارد بالا برشمرد. مسجد در اين برهه حساس از تاريخ اسلام نيز خودنمايي مي كند. سخنان امام سجاد _ عليه السلام _ در مسجد كوفه از اين قبيل است. در تاريخ، مي توان موارد زيادي ديد كه مسجد در روشن گري افكار عمومي سهيم بوده است.[2]
پي آمد اين بعد از مسجد آن است كه مسلمانان، خانه خدا را پناهگاه خويش به شمار مي آورند و به آن به چشم خانه اي كه روشنگر حق و پشتيبان عدالت است مي نگرند.
نقش مسجد در نهضت هاي اسلامي
مسجد با ايجاد روحيه انقلابي، زمينه مساعدي براي شكل گيري نهضت هاي اسلامي بر قدرت هاي ضد ديني به وجود مي آورد.
در صدر اسلام مسجد، مركز نهضت سياسي پيامبر بود و حركت گسترده و انقلابي پيامبر، از مسجد هدايت و فرماندهي مي شد. پس از آن نيز در طول تاريخ اسلام، حركت ها و نهضت هاي آزادي بخش و مقدسي همچون نهضت سربداران در قرن هشتم هجري، نهضت تنباكو و جنبش مشروطه، از مسجدها ريشه گرفت و فرياد بيدارباش و حركت مردمي از بالاي منابر سرداده شد.
در طول تاريخ انقلابي اسلامي نيز مساجد محل ارشاد و هدايت نيروهاي مؤمن و متعهد، خواستگاه تظاهرات مردي بر ضد طاغوت بود كه به حاكميت جمهوري اسلامي در ايران انجاميد.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز مساجد با وجود همه دسيسه ها و حيله هاي گوناگون دشمنانِ داخل و خارج، در برقراري نظم و امنيت (از راه ايجاد كميته ها و انتظامات محلّي و گشت شبانه) جمع آوري كمك هاي نقدي و جنسي مردم و ارسال آن ها به جبهه هاي جنگ و خانواده هاي مستمند، تشكيل شركت هاي تعاوني، برگزاري انتخابات، تشكيل كلاس هاي عقيدتي و معارف اسلامي، مبارزه با دسيسه ها و سم پاشي هاي گروهك ها و پس مانده هاي رژيم پهلوي، آموزش نظامي نيروهاي مردمي و غيره، در استمرار انقلاب و ارزش هاي اسلامي نقش بسياري داشته است.
كاركردهاي نظامي مسجد
از آغاز پيدايش مسجد در اسلام، اين مكان پايگاهي براي فعاليت عبادي _ سياسي، اجتماعي و نظامي مسلمانان بوده است. حركت هاي جهادي كه پيامبر اكرم در زمان خود داشت، از جمله حركت مسلمانان براي جنگ و مبارزه عليه دشمنان در همين مكان صورت مي گرفت. طراحي بيشتر غزوه ها در مسجد صورت مي گرفت و حضرت رسول اكرم _ صلّي الله عليه و آله _ با بيان شيواي خود، مسلمانان را براي جهاد با كفار بسيج مي كردند. در زمان خلفاي راشدين و حتي امويان هم مسجد از اين نظر فعال بود.[3]
بعد از صدر اسلام مسجد، در بسيج عمومي نيروها براي شركت در جنگ نيز نقش بسيار مؤثري دارد. از جمله مي توان به فعاليت هاي مهم مساجد در پشتيباني از رزمندگان در طول 8 سال دفاع مقدس اشاره كرد.
نقش مسجد در وحدت اجتماعي مسلمانان
يكي از نيازهاي اساسي جامعه اسلامي، همبستگي نيروهاي مسلمان بر محور دستورهاي الهي است.
اسلام براي رسيدن به اين عنصر حياتي، در جوهر خود همه امتيازهاي موهوم را نفي كرده و كرامت و ارزش انسان را بر پايه تقوا بنا نهاده است. با اين حال، وحدت، از يك سو به اسباب و عواملي نياز دارد تا هرچه بيشتر پايدار شود و از سوي ديگر، نيازمند آن است كه در مكاني ظهور يابد. تا از اين راه، دسيسه هاي دشمنان پيدا و پنهان جامعه اسلامي به نا اميدي گرايد.
براي رسيدن به اين هدف، مسجد در جامعه اسلامي نقش اساسي دارد. در هر جامعه اي امتيازهاي موهوم و فخرفروشي هاي پوچ به گونه اي مطرح است. چنان چه با اين گرايش ها از ريشه مبارزه نشود، بيم آن مي رود كه ارزش هاي واهي و غير الهي در چهره ارزش هاي پسنديده جلوه گر شوند و نظام ارزشي جامعه را دگرگون كنند. مسجد، از اين نظر، كانوني است كه همه روزه مؤمنان از گروه هاي گوناگون جامعه با پست ها و موقعيت هاي اجتماعي متفاوت، در آن حاضر مي شوند. همگان دوش به دوش و در صف هايي به هم پيوسته و رو به يك سو، نماز مي گزارند. آنان با تكرار همه روزه اين كار، به ياد مي آورند كه در بارگاه خداوند، موقعيت هاي اجتماعي، مال، مقام و منصب تعيين كننده نيست. همه مسلمانان در صفي واحد و يكسانند.
كسي بر ديگري برتري ندارد. جز اينكه مستحب است آنان كه در علم، كمالات انساني و انديشه، پرهيزگاري و تقوا بر ديگران برتري دارند، در صف نخست باشند. اين نيز خود ترسيم يك سرمشق و نمونه به منظور ارزش گذاري صحيح در تمامي تار و پود جامعه اسلامي است. پس مسلمانان مي آموزند كه در مسجد يكسان و هم دوشند. آنان در مي يابند كه بايد ملاك هاي نادرس را كنار بگذارند و برتري را در ارزش هاي الهي بدانند و اين همان تقويت عنصر وحدت و فرا گرفتن درس همبستگي در جامعه اسلامي است.
از سوي ديگر با نمايش همبستگي مسلمانان در مسجد، هم دلي و همراهي آنان همه روزه اعلام مي گردد. حضوري اين چنين، از يك سو، دل هاي مسلمانان سست ايمان را نيرو مي بخشد و از سوي ديگر سبب مي شود تا دشمنان دين، يعني آنان كه به انتظار تفرقه و پراكندگي مسلمانان نشسته اند، نا اميد شوند.
3. بررسي آثار اقتصادي مسجد
امروزه مسائل اقتصادي از مهم ترين مسائل دولت ها و افكار عمومي است كه بر سلطه سياسي، فرهنگي و نظامي كشورها مؤثر است. اسلام، ديني كامل است كه به هم جنبه هاي زندگي بشر توجه و زندگي اقتصادي جامعه را نيز به خوبي هدايت كرده است. مسجد، يكي از نهادهاي ديني است كه جنبه هاي اقتصادي نيز دارد. در اين جا اين جنبه ها را بررسي مي كنيم:
كاهش كنترل، كاهش هزينه
مسجد به عنوان كانوني ديني، با تقويت برتري هاي اخلاقي، حس خداباوري را در افراد اهل مسجد بارور مي كند و به اين وسيله، در همه حال خدا را بر كارها و فعاليت هاي خود ناظر و شاهد مي دانند و بدون اينكه كسي بر آن ها نظارت كند، كار خود را به بهترين شكل انجام مي دهند. كاهش گسترده نظارت و كنترل رسمي در سطح اجتماع بر ابعاد كلان اقتصادي مؤثر است و با كاهش هزينه هايي كه دولت ها صرف نظارت بر نيروهاي اجرايي مي كنند.
فقرزدايي
فقر يكي از مباحث عمده اقتصادي است كه نشانه ضعف مديريتي و اقتصادي است. مسجد از دو راه مي تواند به براندازي فقر كمك كند:
ماليات هاي اسلامي
زكات و خمس، دو نوع ماليات اسلامي هستند كه از اسلام براي زدودن فقر در سطح جامعه در نظر گرفته است كه متأسفانه برخي از مسلمانان به دليل دنيا دوستي، از پرداخت آن ها خودداري مي كنند. مسجد با تقويت دين داري و با توجه به فضاي معنوي حاكم بر آن، نمازگزاران را به شيوه اسلامي تربيت مي كند و در نتيجه آنان با پرداخت خمس و زكات، به فقيران مسلمان كمك مي كند.
انفاق
انفاق و صدقه يكي از ارزش هاي اسلامي است كه نقطه مقابل ثروت اندوزي است. اجتماع مسلمانان در مسجد، روحيه تعاون و همكاري را افزايش مي دهد و با پند و اندرز مبلغان ديني در مسجد، جريان هاي فقرزدايي در سطح جامعه افزايش مي يابد.
با قرار دادن صندوق صدقه، و كمك به فقيران در مسجد، شناسايي فقيران آبرومند به وسيله هيئت امنا و جمع آوري كمك هاي نمازگزاران، گام مهمي در زدودن فقر برداشته مي شود.
ايجاد صندوق قرض الحسنه
در فرهنگ اسلامي، قرض دادن و برطرف كردن نيازهاي مؤمنان، كار پسنديده اي به شمار مي آيد. از سوي ديگر، مؤسسه هاي مالي، هم چون صندوق قرض الحسنه، در رونق اقتصادي مؤثرند.
اهل مسجد مي توانند با تشكيل صندوق قرض الحسنه، كارآيي اقتصادي نيز داشته باشند. اين كار افزون بر شكوفايي مسجد، با تقويت سنت مذهبي قرض (وام)، در برطرف كردن مشكلات اقتصادي مردم نيز مؤثر است.
4. بررسي جنبه هاي كنترل اجتماعي مسجد
امروز يكي از كاركردهاي حساس مسجد كه لازم است در حفظ و پايداري هرچه بيشتر آن كوشيد، كاركرد كنترل اجتماعي است. كنترل اجتماعي شامل فرايندي است كه جريان تأثيرگذاري بر رفتار جامعه را بر عهده دارد تا هم نوايي با هنجارهاي گروه صورت گيرد. كنترل اجتماعي به دو صورت رسمي و غير رسمي انجام پذير است. كنترل رسمي وقتي صورت مي گيرد كه جريان هم نوايي با هنجارهاي اجتماعي بر اساس قوانين و مقررات، آيين نامه ها و نظاير آن به وسيله دولت يا نيروهاي اجرايي انجام گيرد.
[1] . كوي دوست، ص 217 به نقل از الطبقات الكبري، ابن سعد، ج 1، صص 246- 247.
[2] . همان.
[3] . نك: سيماي مسجد، فصل هفتم، ص 189- 201، بينش اسلامي و پديده هاي جغرافيايي، ص 42.
@#@ نيروهاي انتظامي و امنيتي نمونه برجسته اي از كنترل اجتماعي رسمي هستند.
كنترل اجتماعي غير رسمي شامل كليه امر و نهي هايي است كه به فرد مي شود تا بتواند با هنجارهاي اجتماعي گروهي سازگار شود. گروه هايي همچون: خانواده، مسجد و غيره مي توانند با ابزارهايي مانند ستايش، نكوهش و خشم اخلاقي، بر رفتار فرد اثر بگذارند.
از آن جا كه بخش زيادي از كنترل افراد از راه كنترل رسمي صورت مي گيرد، ممكن است در دراز مدت تأثير خود را از دست بدهد. بنابراين، همراه با كنترل بيروني، كنترل دروني كه همان ايجاد انگيزه هاي دروني است توصيه شده است. كنترل دروني شامل كنترلي است كه در آن خودِ فرد، علاقه دارد با هنجارهاي اجتماعي هم نوايي پيدا كند و اگر كسي او را كنترل نكند خود را هم نوا مي كند. مسجد مي تواند كنترل دروني را به بهترين شيوه در فرد ايجاد كند. از اين رو، مسجد با تقويت نفس لوامه كه ملامت كننده انسان در هنگام سرپيچي از قوانين و مقررات و فرمان هاي اسلامي است زمينه كنترل اجتماعي و مبارزه با انحراف هاي اجتماعي را فراهم سازد.
براي تبيين بهتر كنترل اجتماعي مسجد، نقش مسجد را در كاهش جرم بررسي مي كنيم:
مسجد و كاهش جرم
انسان موجودي اجتماعي است كه برآورده شدن نيازهايش در جامعه انساني ممكن است. جوامع انساني جهت تداوم و رشد و امنيت حقوقي اعضا، هنجارها و قوانيني دارد كه نظام رفتار اجتماعي افراد جامعه را تعيين مي كند، ولي در طول تاريخ، برخي انسان ها قوانين مدني را زير پا گذاشته، به حقوق ديگران تجاوز كرده اند. در اين ميان پديده اي به نام جرم مطرح مي شود كه اساس زندگي اجتماعي انسان را به خطر مي اندازد. جرم در مفهوم اجتماعي، همان ناهنجاري است كه امنيت اجتماعي را تهديد مي كند. اين مقوله به اندازه اي مهم است كه يكي از رشته هاي جامعه شناسي (جامعه شناسي انحرافات يا جامعه شناسي جنايت) به بررسي علل جرم و جنايت و راه هاي اصلاح آن پرداخته است.
مسجد به عنوان يكي از مهم ترين نهادهاي ديني در تربيت افراد جامعه مؤثر است و ثمره اين تربيت، كاهش جرم و ناهنجاري هاي اجتماعي است. اين تأثير در دو دسته از افراد جامعه اثرگذار است؛ يك دسته افراد مسجدي اند و دسته ديگر افراد غير مسجدي مي باشند.
تأثير مسجد در كاهش جرم افراد اهل مسجد
افرادي كه در مسجد حاضر مي شوند، با اثرپذيري بيشتر از آموزش هاي مسجد به شكلي تربيت مي شوند كه ميزان جرم در آنان كاهش مي يابد. جنبه هاي اثرگذاري مسجد در اين باره چنين است:
تقويت هويت ديني
هويت ديني در درون انسان و با آفرينش او آميخته است و انسان را به ارزش هاي اخلاقي و قوانين الهي پايبند مي سازد. در هويت ديني، انسان هايي كه وحي را باور دارند، هر نوع سازش بر خلاف ارزش ها و هنجارها را رد مي كنند.
با توجه به شاخص هاي هويت ديني، مسجد با فعاليت هاي مذهبي و آموزش هاي بلندش، هويت ديني افراد اهل مسجد را تقويت مي كند و اين در حالي است كه دين و معنويت بزرگ ترين مانع جرم و جنايت هستند كه ضمانت اجرايي بالايي دارند. بي رغبتي به دنيا، مردم داري، فروتني، همت بلند و ساده زيستي، از شاخص هاي هويت ديني هستند كه مسجد آن ها را تقويت مي كند و نبود اين شاخص ها (دنيا پرستي، تكبر و خودخواهي، مردم ستيزي، تنبلي و ميل به تجملات) به گونه اي از علل جرم به شمار مي روند.
ايجاد موقعيت اجتماعي
در برخي موارد، دست زدن به جرم و جنايت نشانه عقده هاي رواني براي جلب توجه ديگر افراد اجتماع صورت مي گيرد كه نشانگر نداشتن پايگاه اجتماعي مجرم است.
افراد اهل مسجد جايگاه مناسبي در ميان مردم دارند و همه افراد با ديده احترام به آنان مي نگرند. گذشته از اين، پايگاه اجتماعي افراد اهل مسجد سبب مي شود كه توقع مردم از آنان بالا رود و آنان را الگوهاي اخلاقي بدانند. به اين ترتيب، افراد اهل مسجد به سبب پايگاهي كه در ميان مردم دارند، نمي توانند از قانون هاي اجتماعي سرپيچي كنند.
تأثير مسجد در كاهش جرم افراد غير مسجدي
اگر فعاليت هاي مسجد گسترده باشد و به اجراي اعمال ديني داخل مسجد محدود نشود، مسجد بر افراد غير مسجدي نيز اثر مي گذارد و از كارهاي خلاف آنان جلوگيري مي كند. اين فعاليت ها چنين است:
الف) گروه هاي امر به معروف و نهي از منكر
امر به معروف و نهي از منكر، از ويژگي هاي امت اسلامي[1] و پيامبر[2] و مؤمنان[3] است كه واجبات ديگر در برابر آن، همچون قطره اي در برابر درياست.
اگر فعاليت هاي مسجد گسترده باشد، با تشكيل گروه هاي امر به معروف و نهي از منكر مي توان جرم و جنايت را دست كم در محله اي كه مسجد در آن قرار دارد كنترل كرد.
ب) پايگاه بسيج
پايگاه هاي بسيج براي برخورد قانوني و قاطعانه با مجرمان و تأمين امنيت در محله اي كه مسجد در آن قرار دارد مؤثرند. گشت هاي شبانه و اعضاي فعال بسيج، محيط نا امني براي مجرمين ايجاد مي كند و نقش مهمي در كاهش جرم دارند.
ج) فعاليت هاي فرهنگي
فعاليت هاي فرهنگي مسجد، هم چون كتاب خانه و مسابقه هاي فرهنگي، علمي و ورزشي در افزايش سطح فرهنگي جامعه و كاهش جرم مؤثر است. اين فعاليت ها مي تواند فرهنگي را ايجاد و ترويج كند كه در آن، شهروند خوب بودن و احترام به قانون، ارزش به شمار مي آيد. اين فعاليت ها با پر كردن اوقات فراغت و جهت دهي به بينش افراد، يك نظام اجتماعي امن را فراهم مي كند.
5. آثار خانوادگي
خانواده كوچك ترين واحد اجتماع و عامل تعيين كننده شكل گيري نظام اجتماعي است. عوامل انگيزشي و رفتاري گوناگوني بر قوت و پايداري خانواده و اعضاي آن مؤثر است.
مسجد به عنوان نهاد مذهبي در خانواده نيز نقش آفريني مي كند و سبب استحكام آن مي شود.
ايجاد فضاي معنوي
فضاي عمومي منزل در تربيت فرزندان و نظام ارزشي خانواده مؤثر است. در صورتي كه اين فضا به سمت ارزش هاي واهي و دور از معنويت پيش رود، خانواده وارد بحراني مي شود كه اصالت و قوام آن را به خطر مي اندازد و چيزي جز ظاهر پوشالي از آن باقي نمي گذارد؛ همانند بحراني كه امروزه در غرب وجود دارد.
فضاي حاكم بر خانواده هاي اهل مسجد معمولاً معنوي است. اهل مسجد بخشي از وقت خود را در مسجد به عبادت مشغولند و به تقويت ايمان خود مي پردازند. اين روحيه تقوا و خداباوري كه در افراد خانه در سايه تعاليم مسجد ايجاد مي شود، فضاي معنويي را مي سازد كه خانواده را مستحكم و پايدار مي گرداند.

[1] . آل عمران: 110.
[2] . مريم: 55؛ اعراف: 157.
[3] . اعراف: 112؛ حج: 38- 41؛ آل عمران: 114.
محسن محمدي - مسجد
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :