امروز:
دوشنبه 2 مرداد 1396
بازدید :
1297
معناي لغوي تأويل

معناي لغوي تأويل
تأويل از «اَوْل» به معناي رجوع، اشتقاق يافته[1]، و معناي آن، با نظر به ريشه اصلي‌اش «ارجاع» است[2]. در كتابها لغت براي تأويل معاني فراواني ذكر شده، كه مي‌توان آنها را در سه دسته قرار داد:
الف. برگرداندن چيزي به هدفي كه آن مد نظر است[3]، ارجاع كلام و صرف آن، از معناي ظاهر به معناي پنهان‌تر از آن[4]، نقل ظاهر لفظ از وضع اصلي آن، به چيزي كه محتاج به دليل است[5]، صرف آيه از معناي ظاهر به معناي احتمالي موافق با كتاب و سنّت[6]. و معاني رَجَعَ، اَرْجَعَ و رَدّ كه براي فعل ماضي آن (اَوّلَ) ذكرشده[7]، مناسب با همين دسته است.
اگر بخواهيم معناي جامعي براي معاني ياده شده در نظر بگيريم، مي‌توان گفت: جامع همه اين معاني «باز گردانيدن شيئي يا كلامي، به مقصود و مراد از آن است». اين معنا با معناي ريشه اصلي آن و نيز با آنچه كه طبرسي در مجمع البيان ذكر نموده (باز گرداندن يكي از دو احتمال به معناي مطابق با ظاهر)[8]، موافق است.
ب. آشكار ساختنِ آنچه كه شيئي به آن باز مي‌گردد[9]،روشن ساختن كلامي كه معاني آن مختلف بوده و جز با بياني فراتر از الفاظ آن ميسر نباشد[10]، خبر دادن از معناي كلام[11]، تبيين معناي متشابه[12]، تفسير باطن و خبر دادن از حقيقت مراد[13]، تعبير كردن خواب[14]، آنچه را كه كلام به آن باز مي‌گردد[15]، و از معناهاي فعل آن «دبّره، قَدَّره و فَسره»[16]،كه براي فعل ماضي آن ذكر شده است، مناسب با همين دسته است. و جامع اين دسته از معاني، تفسير و بيان مقصود ومراد پنهان از شي‌ء و كلام است. و با توجه به خصوصياتي كه در پاره‌اي از اين معاني وجود دارد، مي‌توان گفت: تأويل، نوع خاصّي از تفسير است و اين معنا موافق با نظر كسي[17] است كه تفسير را اعم از تأويل معرفي نموده است.
ج. انتهاي شيء، مصير، عاقبت و آخر آن[18]، عاقبت كلام و آنچه كه كلام به آن باز مي‌گردد[19]، معناي پنهان قرآن كه غير معناي ظاهر آن است[20]. جامع اين معاني را مي‌توان «چيزي كه شي‌ء يا كلام به آن باز مي‌گردد» دانست و تفاوت اصلي اين دسته با دو دسته قبل اين است كه دو دسته قبل، معناي مصدري است و اين دسته معناي وصفي.
با توجه به آنچه گذشت، روشن مي‌شود كه از ديدگاه لغت شناسان، تأويل هم به معناي مصدري استعمال مي‌شود و هم به معناي وصفي و در هر دو معنا، كاربرد آن نه تنها اختصاص به قرآن كريم ندارد، بلكه در مورد غير كلام نيز به كار مي‌رود و همچنين معلوم شد كه تأويل در نزد اهل لغت، در سه دسته از معاني به كار مي‌رود كه در دو دسته اول و سوم، كاملاً با تفسير مغايرت دارد و در دسته دوم اخص از تفسير است.
همچنين با توجه به این كه دسته اول از معاني مزبور، مناسب‌تر با «اَوْل به معناي رجوع» (ريشه اصلي كلمه تأويل) ، مي‌باشد و با التفات به اين كه استعمال مصدر در معناي وصفي خلاف اصل است و نياز به قرينه دارد، مي‌توان گفت: دسته اول از معاني، اصل، و دو دسته ديگر فرع آن است و در صورت نبودن قرينه، مراد از كلمه تأويل، دسته اول از معاني آن است.

پي نوشت ها:
[1] . ابن اثير، مبارك، النهايه في غريب الحديث و الاثر، ج 1، ص 80 و 81، لسان العرب، صحاح، مقاييس، المصباح المنير، القاموس المحيط (ذيل «اول»)، مجمع البحرين، ج 5، ص 314.
[2] . جرجاني در التعريفات (ص 76) نيز تصريح كرده است كه تأويل به معناي ترجيع است.
[3] . مفردات راغب، ص 28.
[4] . مجمع البحرين، (ذيل «اول»).
[5] . النهايه ابن اثير، ج 1، ص 80؛ زبيدي نيز در تاج العروس، (ذيل «اول») اين معنا را از ابن جوزي نقل كرده است.
[6] . تاج العروس اين معنا را از ابن كمال نقل كرده است.
[7] . لسان العرب، القاموس المحيط، تاج العروس، معجم مقاييس اللغه و منتهي الارب (ذيل «اول»).
[8] . مجمع البيان، ج 1 ، فنّ سوم مقدّمه.
[9] . صحاح (ذيل «اول»)؛ تاج العروس (ذيل «اول»). نيز، اين معنا را از صاغاني در عباب نقل كرده است.
[10] . العين، لسان العرب نيز، اين معنا را از «ليث» نقل كرده است.
[11] . عسكري، ابوهلال، الفروق اللغويه، ص 43.
[12] . تاج العروس اين معنا را از برخي اهل لغت نقل نموده است.
[13] . جزايري، نولادين، فروق اللغات؛ ص 88و 89.
[14] . القاموس المحيط.
[15] . منتهي الارب، (ذيل «اول»).
[16] . لسان العرب، ج 1، ص 264؛ قاموس المحيط، ج 3، ص 331.
[17] . مانند راغب اصفهاني كه مصادر آن قبلاٌ ذكر شد.
[18] . ابن فارس، احمد، مجمل اللغه، (ذيل «اول»).
[19] . معجم مقاييس اللغه، (ذيل «اول»).
[20] . مجمع البحرين، (ذيل «اول»).

علي اكبر بابايي- روش‎شناسي تفسير قرآن
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :