امروز:
جمعه 28 مهر 1396
بازدید :
1379
معرفي موضوعي تفاسير (شيعه و سني)

قرآن شگفت‎ترين كتاب و بزرگترين معجزه تاريخ است كه از آغاز جهان هستي تاكنون بي‎نظير مانده و خواهد ماند.
ضرورت تفسير قرآن را مي‎توان در چند امر دانست:
الف) قرآن در بردارنده حقايق بزرگ از عالم غيب براي عالم محسوس و ماده است كه رسيدن به آنها نيازمند تفسير و تبيين است عميق بودن معاني قرآن، اقتضاء دارد كه پيامبر و معصومين ـ عليهم السّلام ـ به تفسير آنها بپردازند.
ب) قرآن كتابي است كه به تدريج و در ساليان دراز نازل شد و در هر مورد، به تناسب نزول آن، نكاتي بيان شده كه با در كنار هم قرار گرفتن همه آنها از نظر موضوع و هدف، پرده از معاني نهايي آن برداشته و درك و عمل به آن روشن خواهد شد كه درك باطن آن نيازمند به تفسير و تأويل است.
ج) قرآن كتابي است كه به اقتضاي ساختار خود، به ايجاز و اشاره به بيان احكام عبادي و عملي و... پرداخته است لذا ضرورت دارد توسط پيامبر و ائمه و علماي مفسرين به تبع آنها، آيه‎هاي قرآن را تفسير نمايند.[1] و مي‎توان گفت اولين مفسر قرآن، شخص پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ بوده است.

روش‎هاي تفسيري
مقصود از روش تفسيري، مستند و يا مستنداتي است كه مفسران در فهم و تفسير آيات قرآن از آن بهره گرفته‎اند كه از آن مي‎توان به منهج تفسيري نيز تعبير كرد.[2] آن مستند يا نقل است كه به تفسير به مأثور يا روايي معروف است. يا عقل است كه به تفسير اجتهادي معروف است. آنچه در روش تفسير ملاك است گرايش غالب مفسر است نه گرايش محض مفسر.
قبل از هر چيز لازم است اقسام و تعريف آنها ذكر شود.
الف) روش تفسسير به مأثور (نقلي): آن است كه در تفسير آيه از اثر و نقل استفاده شود خواه آن اثر آيات ديگر قرآن باشد يا كلام معصوم ـ عليه السّلام ـ يا كلام صحابه و تابعين.
ب) تفسير اجتهادي: آن است كه مفسر در تفسير آيه از خرد و عقل بيشتر استفاده كند و با مذاق‎هاي مختلف و گرايش‎هاي متفاوت به قرآن بنگرد. و داراي اقسام ذيل است:
1. تفسير ادبي: مفسران با گرايش به مباحث ادبي و نحوي به تفسير اجتهادي قرآن مي‎پردازند.
2. تفسير بلاغي و بياني: مفسران با گرايش به جنبه بلاغي عبارات و كلمات قرآن و ساختار و اساليب كلام مانند كنايه، تشيبه، تمثيل و... مي‎پردازد.
3. تفسير لغوي: اهتمام غالب مفسران به شناخت و اجتهاد در لغات و ريشه و اشتقاق قرآن است.
4. تفسير فقهي: در تفسيرهاي فقهي، همّت و اجتهاد بيشتر مفسران، به شناخت و دريافت احكام فقهي الهي از آيات قرآن است.
5. تفسير كلامي: مفسران با سبك و گرايش كلامي براساس مكتب خود به تفسير آيات مي‎پردازند.
6. تفسير فلسفي: مفسر با گرايش و مذاق فلسفي به تفسير قرآن مي‎پردازد.
7. تفسير عرفاني: مفسر آيات قرآن را به سبك عرفاني و باطن و رمزي و اشاري تفسير مي‎كند.
8. تفسير ترتيبي: مفسران به جنبه‎هاي اخلاقي و هدايتي قرآن مي‎پردازند.
9. تفسير اجتماعي، مفسر از منظر پديده‎ها و حوادث اجتماعي به آيات مي‎نگرد.
10. تفسير علمي ـ تجربي: در تفسير‎هاي علمي، برخي سعي بر تطبيق نظريه‎هاي علمي خود بر قرآن هستند و بعضي‎ها به دنبال اشارات علمي قرآن هستند.
11. تفسير جامع: مفسر در تفسير خود به دو روش روايي و عقلي استناد كند.[3]
بعد از اين مقدمه به اسامي مفسران و تفسير آنها اعم از شيعه و سني مي‎پردازيم:

تفسيرهاي روايي شيعه
1. تفسير فرات كوفي؛ فرات بن ابراهيم كوفي، قرن سوم و چهارم، زبان عربي.
2. تفسير عياشي؛ ابونصر محمد بن مسعود عياشي سلمي سمرقندي (م 320 ق) از سوره حمد تا پايان سوره كهف موجود است و نيمي ديگر مفقود شده است و به زبان عربي است.
3. تفسير قمي، علي بن ابراهيم قمي (م 329 ق) به زبان عربي است، محققان در انتساب اين تفسير به علي بن ابراهيم ترديد دارند.
4. منهج الصادقين في الزام المخالفين؛ ملّا فتح الله كاشاني (م 988 ق) به زبان فارسي است. از او تفسير «زبدة التفاسير» و «خلاصة المنهج» منتشر شده است.
5. الصافي في تفسير القرآن، ملّا محسن محمد بن مرتضي ملقّب به فيض كاشاني، (م 1091 ق) به زبان عربي است.
6. البرهان في تفسير القرآن؛ سيد هاشم بن سليمان حسيني بحراني (م 1107 ق) به زبان عربي است.
7. نور الثقلين؛ عبد علي بن جمعه عروسي حويزي (م 1112 ق) به زبان عربي است.
8. المعين؛ مولي نور الدين محمد بن مرتضي كاشاني (م 1115 ق) به زبان عربي است و كل آيات را تفسير نموده است.
9. كنز الدقائق و بحر الغرائب؛ ميرزا محمد مشهدي (م 1125 ق) و به زبان عربي است و كل آيات را تفسير نموده است.
10. الجوهر الثمين في تفسير الكتاب المبين؛ سيد عبدالله شبّر كاظمي نجفي (م 1242 ق) به زبان عربي است. مؤلف داراي تفسير كبير معروف به صفوة التفاسير و تفسير صغير معروف به تفسير الوجين، خلاصه‎اي از تفسير كبير مي‎باشد.
11. بحر العرفان و معدن الايمان؛ شيخ محمد صالح برغاني (م 1271 ق) به زبان عربي است. تفسير ديگر او «كنز العرفان في تفسير القرآن» و «معدن الانوار» است.
12. مقتنيات الدرر و ملتقطات الثمر؛ سيد علي حائري طهراني (م 1340 ق) به زبان عربي است شامل تمامي آيات قرآن است.
13. نفحات الرحمن في تفسير القرآن و تبيين الفرقان؛ محمد بن عبدالرحيم نهاوندي (م 1370 ق) عربي و فارسي است (مزجي) به تمامي آيات پرداخته است.
14. التبيين في شرح آيات المواعظ و البراهين؛ شيخ ميرزا ابوتراب شهيدي (م 1375 ق) و به زبان فارسي است.
15. تفسير اثناعشري؛ حسين بن احمد حسيني شاه عبدالعظيمي (م 1384 ق)، به زبان فارسي است.
16. الجديد في تفسير القرآن المجيد؛ شيخ محمد حبيب الله سبزواري، (م 1409 ق) و به زبان عربي است.
17. اطيب البيان في تفسير القرآن؛ سيد عبدالحسين طيّب، (م 1411 ق) و به زبان فارسي است.
18. احسن الحديث؛ سيد علي اكبر قرشي، از مفسران معاصر قرن چهاردهم و به زبان فارسي و در بردارنده تمامي آيات است.
19. تفسير جامع؛ سيد ابراهيم بروجردي؛ از علماي معاصر (قرن چهاردهم) و به زبان عربي است.

تفسيرهاي روايي اهل سنت
1. تفسير القرآن؛ عبدالرزاق بن همام صنعاني، (م 211 ق) به زبان عربي است و تفسير او در بردانده، تمام سوره‎ها نيست.
2. تفسير كتاب الله العزيز؛ هود بن محكم هوّاري، (م 280 ق) به زبان عربي است و از عالمان خوارج اباضيه مي‎باشد.
3. تفسير النسائي؛ ابو عبدالرحمن احمد بن شعيب بن علي النسائي، (م 303 ق) و به زبان عربي است و در بردارنده تمامي آيات نيست.
4. جامع البيان في تفسير القرآن؛ ابوجعفر محمد بن جرير بن يزيد طبري (م 310 ق) به زبان عربي است.
5. تفسير القرآن العظيم؛ ابو محمد عبدالرحمن بن ابي حاتم رازي (م 327 ق) به زبان عربي است. تفسير او دربردارنده بخشي از آيات قرآن است.
6. بحر العلوم؛ ابوليث نصر بن محمد سمرقندي بلخي، (م 375 ق) و به زبان عربي است.
7. الكشف و البيان عن تفسير القرآن؛ احمد بن ابراهيم ثعلبي نيشابوري (م 427 ق) و به زبان عربي است. تفسير او به طور كامل موجود نيست.
8. معالم التنزيل في تفسير القرآن؛ حسين بن مسعود بغوي، (م 516 ق) و به زبان عربي است.
9. المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز؛ ابومحمد بن عبدالحق ابن عطيه، (م 543 ق) و به زبان عربي است.
10. التسهيل لعلوم التنزيل؛ محمد بن احمد بن محمد بن جزي كلبي، (م 741 ق) و به زبان عربي است.
11. لباب التأويل في معاني التنزيل؛ علي بن محمد شيخي بغدادي خازن، (م 741 ق) و به زبان عربي است.
12. تفسير القرآن العظيم؛ عماد الدين ابوالفداء اسماعيل بن كثير قرشي دمشقي، (م 774 ق) و به زبان عربي است.
13. جواهر الحسان في تفسير القرآن، ابو زيد عبدالرحمن بن محمد ثعالبي، (م 875 ق) و به زبان عربي است.
14. الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور؛ جلال الدين ابوالفضل عبدالرحمن بن ابي بكر سيد حلي، (م 911 ق) و به زبان عربي است.
15. فتح البيان في مقاصد القرآن؛ ابوالطيب سيد محمد بن حسن قنوحي (م 1307 ق) به زبان عربي و در بردارنده تمامي آيات است.

تفسير اجتهادي
الف ـ 1: تفسيرهاي ادبي شيعه:
1. التحصيل في مختصر التفصيل؛ ابو العباس احمد تميمي اندلسي (م 440 ق) در بردارنده كل آيات است و به زبان عربي است.
2. تفسير جوامع الجامع؛ دين الاسلام ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، (م 548 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات مي‎باشد و تفسير مجمع البيان و الكافي الثاقي را نيز تدوين كرد.
الف ـ 2: تفسيرهاي ادبي اهل سنت:
1. البحر المحيط؛ اثير الدين ابوحيان محمد بن يوسف بن حيان اندلسي غرناملي (م 745 ق) داراي مذهب مالكي است و به زبان عربي است.
2. عناية القاضي و كفاية الراضي علي تفسير البيضاوي؛ معروف به حاشية خفاجي؛ احمد بن محمد بن عمر شهاب الدين خفاجي مصري، (م 1069 ق) داراي مذهب حنفي و به زبان عربي است.
3. تفسير القرآن و اعرابه و بيانه؛ شيخ محمد علي حله دره، قرن چهاردهم، (معاصر)، و به زبان عربي است.
ب: تفسيرهاي بلاغي اهل سنت:
1. الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل في وجوه التأويل؛ جار الله محمود بن عمر زمخشري (م 538 ق) به زبان عربي و داراي مذهب حنفي است.
2. نظم الدرر في تناسب الايات و السور؛ برهان الدين ابوالحسن ابراهيم بن عمر بقاعي، معروف به تفسير بقاعي، (م 885 ق) مذهب شافعي و به زبان عربي است.
3. ارشاد العقل السليم الي مزايا القرآن الكريم؛ ابوالسعود محمد بن محمد بن مصطفي عمادي، (م 982 ق)، به زبان عربي و داراي مذهب حنفي است.
ج ـ 1: تفسيرهاي لغوي شيعه
1. تفسير غريب القرآن الكريم؛ فخر الدين طريحي، (م 1087 ق) به زبان عربي است.
2. تفسير شبّر؛ سيد عبدالله شبّر كاظمي نجفي، (م 1242 ق) به زبان عربي است.
3. معدن الانوار و مشكاة ‌الاسرار؛ شيخ محمد صالح برغاني حائري، (م 1271 ق) به زبان عربي است و شامل بخشي از آيات قرآن است.
ج ـ 2: تفسيرهاي لغوي اهل سنت
1. تفسير معاني القرآن؛ ابوزكريا يحيي بن زياد ديلمي، معروف به فراء، (م 207 ق) به زبان عربي است.
2. معاني القرآن؛ علي بن حمزه كسائي، (م 189 ق)
3. معاني القرآن؛ ابواسحاق زجاج، (م 311 ق)
4. معاني القرآن؛ ابوجعفر غاس، (م 338 ق)
5. تفسير غريب القرآن؛ ابو محمد عبدالله بن مسلم بن قتيبه دينوري، (م 276 ق)
6. تفسير مفردات الفاظ قرآن؛ ابوالقاسم حسين بن محمد بن مفضل، معروف به راغب اصفهاني، (م 503 ق) به زبان عربي است.
7. تفسير وجوه قرآن؛ ابوالفضل جيش بن ابراهيم تفليسي، (م 600 ق) به زبان فارسي است.
8. تفسير الوجوه و النظائر في القرآن؛ ابوعبدالله حسين بن محمد دامغاني، قرن هشتم، به زبان عربي است.
9. تفسير مبهمات القرآن؛ ابو عبدالله محمد بن علي بلشي، (م 782 ق) به زبان عربي است.
10. تفسير غريب القرآن؛ سراج الدين ابو حفض عمر بن ابي الحسن، (م 804 ق) به زبان عربي است.
11. تفسير جلالين؛ جلال الدين محلي، (م 864 ق) و جلال الدين سيوطي، (م 911 ق) جلال الدين محلي تفسير سوره كهف تا پايان قرآن را تأليف كرده و مابقي را سيوطي به اتمام رساند.
د ـ 1: تفسيرهاي فقهي شيعه
1. تفسير احكام القرآن؛ قطب الدين ابي الحسين سعيد بن هبة الله راوندي (م 573 ق) به زبان عربي است.
2. كنز العرفان في فقه القرآن؛ جمال الدين مقداد بن عبدالله سيوري، معروف به فاضل مقداد، (م 826 ق) و به زبان عربي است، به شكل موضوعي آيات الاحكام را تفسير كرده است.
3. تفسير شاهي؛ سيد امير ابوالفتح حسيني جرجاني شيعي (م 976 ق) به زبان فارسي روان و براساس ابواب فقهي نوشته شده است.
4. زبدة البيان في احكام القرآن؛ احمد بن محمد اردبيلي (م 993 ق) معروف به مقدس اردبيلي است تفسير او براساس ابواب فقهي و به زبان عربي است.
5. منتهي المرام في شرح آيات الاحكام؛ محمد بن حسين بن امام قاسم بن محمد، (م 1067 ق) داراي مذهب زيدي و به زبان عربي نوشته است.
6. مالك الافهام الي آيات الاحكام؛ جواد كاظمي، (م قرن 11 ق) براساس ابواب فقهي و به زبان عربي نوشته شده است.
7. تحصيل الاطمينان في مطالب زبدة البيان؛ مير سيد محمد ابراهيم حسيني قزويني، (م 1149 ق) به زبان عربي است.
8. تفسير آيات الاحكام؛ سيد محمد حسين طباطبائي يزدي، (م 1386 ق) به زبان عربي است، فقط به آيات الاحكام پرداخته است، و براساس ترتيب قرآن است.
د ـ 2: تفسيرهاي فقهي اهل سنت
1. تفسير احكام القرآن؛ محمد بن ادريس شافعي، (م 204 ق) به دست ابوبكر احمد بن حسين بيهقي نيشابوري (م 458 ق) جمع آوري شده است و به زبان عربي است.
2. تفسير احكام القرآن؛ ابوبكر احمد بن علي الرازي جصّاص، (م 370 ق) مذهب حنفي و به زبان عربي است.
3. تفسير احكام القرآن؛ عماد الدين ابوالحسن علي بن محمد طبري كياهراسي، (م 504 ق) داراي مذهب شافعي و به زبان عربي است.
4. تفسير احكام القرآن؛ ابوبكر محمد بن عبدالله بن محمد اندلسي، معروف به تفسير ابن عربي، (م 543 ق) داراي مذهب مالكي و به زبان عربي نوشته شده است.
5. الجامع لاحكام القرآن؛ ابوعبدالله محمد بن احمد انصاري قرطبي، (م 671 ق) در بر دارند تمامي آيات قرآن و به زبان عربي است.
6. التفسيرات الاحمديه؛ احمد بن ابي سعيد بن عبدالله (م 1130 ق) مذهب حنفي و به زبان عربي است براساس ترتيب آيات قرآن است.
7. نيل المرام من تفسير آيات الاحكام؛ ابوالطيب سيد محمد صديق بن حسن خان قنوجي بخاري، (م 1307 ق) به زبان عربي است شامل آيات القرآن به ترتيب قرآن است.
8. تفسير آيات الاحكام؛ محمد علي سايس (م 1396 ق) مذهب او شافعي و به زبان عربي است.
9. روائع البيان في تفسير آيات الاحكام؛ محمد علي صابون (م قرن 14 قرن) (معاصر) از عالمان اشعري مذهب و به زبان عربي نوشته است و تفسير آيات الاحكام براساس ترتيب آيات قرآن نوشته است. صاحب تفسير ديگري به نام «صفوة التفاسير» است.
هـ ـ 1: تفسيرهاي كلامي اهل سنت
1. تأويلات القرآن؛ ابومنصور محمد بن محمود ماتريدي، (م 323 ق) داراي حنفي مذهب و معتقد به اشعري است، در بردارنده تمامي آيات و به زبان عربي است.
تفسير ديگر او «تأويلات اهل السنة و تفسير ماتريدي» است.
2. متشابه القرآن؛ قاضي عبدالجبار همداني (م 415 ق) مذهب او شافعي و معتزلي است و تفسير او به زبان عربي است.
3. تنزيه القرآن عن المطاعن؛ قاضي عبدالجبار همداني، (م 415 ق) به زبان عربي است شامل بخشي از آيات قرآن است و تفكر اعتزالي دارد.
4. مدارك التنزيل و حقائق التأويل؛ عبدالله بن احمد بن محمود نفي از عالمان قرن هفتم و به زبان عربي است. ايشان از متكلمان اشعري مذهب مي‎باشد و به نقد عقايد معتزله مي‎پرداخت.
5. بيان المعاني؛ عبدالقادر ملا خويش ال غاري، از عالمان معاصر (قرن چهاردهم) حنفي مذهب و اشعري مرام و در بردارنده تمامي آيات و به زبان عربي است.
هـ ـ 2: تفسيرهاي كلامي شيعه
1. حدائق ذات بهجة؛ ابويوسف عبدالسلام قزويني، (م 488 ق) معروف به تفسير قزويني مي‎باشد. به زبان عربي و در بردارنده تمامي آيات قرآن است.
2. متشابه القرآن و مختلفه؛ ابن شهر آشوب مازندراني، (م 583 ق) تفسير او زبان عربي و به موضوعات آيات متشابه بوده است نه ترتيبي.
3. بلابل القلاقل؛ ابومكارم محمود بن محمد حسني؛ از علماي قرن هفتم و به زبان فارسي نوشته است به ترتيب آيات قرآن و در بردارنده آياتي كه با لفظ «قل» شروع مي‎شود.
4. دقائق التأويل و حقائق التنزيل؛ ابومكارم محمود بن محمد حسني، از عالمان قرن هفتم و تفسير او به زبان فارسي است و به ترتيب آيات قرآن و در بردارنده آياتي كه داراي عبارت‎هاي «يا ايها الذين امنوا»، «ان الذين امنوا»، « الم تر» است.
5. جلاء الذهان و جلاء الاحزان؛ ابو محاسن حسين بن حسن جرجاني از عالمان قرن هشتم هجري و به زبان فارسي است.
6. فتح القدير؛ محمد بن علي بن عبدالله شوكاني، (م 1250 ق) او داراي مذهب شيعي زيدي است و به زبان عربي نوشته است.
7.لوامع التنزيل و سواطع التأويل؛ ابوالقاسم رضوي لاهوري؛ (م 1324 ق) و به زبان فارسي است ايشان از قاره هند و كل آيات را تفسير نمودند و داراي 30 مجلد مي‎باشد.
8. الفرقان؛ شيخ محمد صادق طهراني؛ قرن 14 هجري (معاصر) به زبان عربي است.
و) تفسيرهاي فلسفي شيعه
1. تفسير ابن سينا؛ ابوعلي سينا، از عالمان قرن چهارم است و سوره‎هاي؛ اعلي، اخلاص، فلق، ناس، آيه 11 فصلت، و آيه نور، و ديگر سوره‎ها تفسير كرده است.
2. تفسير القرآن الكريم؛ محمد بن ابراهيم صدرالدين شيرازي، معروف به صدر المتألهين (م 1050 ق) و به زبان عربي است و شامل سوره‎هاي؛ فاتحه، واقعه، يس، اعلي، حديد، جمعه است.
3. تحفة الابرار في تفسير القرآن؛ ملا محمد ملائكه، در قرن 12 و به زبان عربي است. تفسير او شامل تمامي آيات مي‎باشد.
4. تفسير رضوان؛ ميرزا عبدالوهاب، (م 1294 ق) به زبان عربي و شامل بخشي از آيات و سور قرآن مانند: حمد، توحيد، واقعه، يس، اعلي، و حديد است.
ز ـ 1: تفسيرهاي عرفاني شيعه
1. تفسير شاه نعمت الله؛ نعمت الله كرماني (م 834 ق) و به زبان عربي است.
2. غنائم العارفين في تفسير القرآن المبين؛ شيخ محمد علي برغاني قزويني (م 1269 ق) و كل آيات را تفسير نموده و به زبان عربي است.
3. مناظر الانوار و مظاهر الاسرار في تفسير كتاب الله الملك الجبار؛ محمد تقي قزويني، (م 1270 ق) به زبان عربي و در بردارنده تمامي آيات قرآن است.
4. بيان السعاده في مقامات العبادة؛ سلطان محمد بن حيدر گنابادي، (م 1327 ق) به زبان عربي و دربردارنده تمامي آيات قرآن است.
5. الغيب و الشهادة من خلال القرآن؛ محمد علي بازوري، معاصر (قرن 14) و به زبان عربي و شامل تمامي آيات قرآن است.
6. اسرار العشق؛ شيخ اسدالله ايزد گشب، (م 1366 ق) تفسير سوره يوسف است.
7. بحرالاسرار، ميرزا محمد تقي كرماني؛ (م 1215 ق) تفسير سوره حمد است.
8. تفسير سوره حمد؛ امام خميني، معاصر، تفسير سوره حمد است.
ز ـ 2: تفسيرهاي عرفاني اهل سنت
1. تفسير القرآن العظيم؛ سهل بن عبدالله تستري؛ (م 283 ق) و در بردارنده بخشي از آيات قرآن است.
2. لطائف الاشارات؛ ابوالقاسم عبدالكريم بن هوازن قشيري، (م 465 ق) داراي مذهب شافعي و به زبان عربي است و كل آيات را تفسير نموده است.
3. كشف الاسرار و عدة الابرار؛ ابوالفضل رشيد الدين ميبدي، قرن ششم هجري، داراي مذهب شافعي و اشعري مذهب و به زبان فارسي و در بردارنده كل قرآن است و معروف به تفسير كشف الاسرار، خواجه عبدالله انصاري نيز مي‎باشد.
4. رحمة من الرحمن؛ محيي الدين محمد بن علي بن محمد بن عبدالله العربي، معروف به ابن عربي، (م 638 ق) و به زبان عربي است، و داراي مذهب مالكي مي‎باشد و شامل بعضي از آيات مي‎باشد.
5. تبصير الرحمن و تيسير المنّان؛ علي بن احمد بن ابراهيم مهايمي، (م 835 ق) داراي مذهب حنفي و به زبان عربي است. در بردارنده تمامي آيات به جز سوره حمد است.
6. الفواتح الالهيه و المفاتيح الغيبيه الموضحة للكلم القرآنيه و الحكم الفرقانيه؛ نعمة الله بن محمود نخجواني، (م 920 ق) و به زبان عربي است و در بردارنده كل آيات است.
7. روح البيان؛ اسماعيل حقي بروسوي، (م 1127 ق) به زبان عربي و داراي مذهب حنفي و در كلام اشعري بوده است. و كل آيات را تفسير نموده است.
8. الفتوحات الالهيه؛ سليمان بن عمر عجيلي، معروف به جمل، (م 1204 ق) به زبان عربي و داراي مذهب شافعي است.
9. مراحل لبيد؛ شيخ محمد بن عمر نووي، (م 1316 ق) داراي مذهب شافعي و به زبان عربي و شامل كل آيات است.
ل ـ 1: تفسيرهاي ترتيبي شيعه
1. خلاصة البيان في تفسير القرآن؛ سيد هاشم حسيني ميردامادي، (م 1380 ق) به زبان فارسي و شامل تمامي آيات قرآن است.
2. پرتوي از قرآن؛ آيت الله سيد محمود طالقاني، (م 1399 ق) و به زبان فارسي و شامل بخشي از آيات از جمله سوره حمد تا بخشي از سوره نساء و جزء آخر قرآن است.
3. روان جديد؛ ميرزا محمد ثقفي، (م 1406 ق) و به زبان فارسي و شامل كل آيات است.
4. من وحي القرآن؛ سيد محمد حسين فضل الله؛ از عالمان معاصر (قرن 14) و به زبان عربي است. و شامل كل آيات است.
5. تقريب القرآن الي الاذهان؛ سيد محمد حسيني شيرازي، از عالمان معاصر (قرن 14) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
ل ـ2: تفسيرهاي ترتيبي اهل سنت
1. المنار؛ شيخ محمد عبده و محمد رشيد رضا از عالمان قرن چهاردهم هجري و داراي مذهب شافعي و اشعري مرام است و تفسير آنها تا پايان سوره يوسف است.
2. تفسير المراغي؛ شيخ احمد بن مصطفي مراغي (م 1371 ق) به زبان عربي و شامل تمامي آيات قرآن است. و مذهب او شافعي و اشعري مرام بوده است.
3. في ظلال القرآن؛ سيد قطب، (م 1386 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
4. الاساس في التفسير؛ سعيد حوي، (م 1411 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
5. الواضح؛ شيخ محمد محمود مجازي، قرن معاصر (14) به زبان عربي و در بردارنده كل آيات است.
ط ـ 1: تفسيرهاي اجتماعي شيعه
1. تفسير عاملي؛ ابراهيم عاملي، (م 1347 ق) به زبان فارسي و شامل كل سوره‎هاي قرآن است.
2. الاء الرحمن في تفسير القرآن؛ محمد جواد بلاغي نجفي، (م 1352 ق) و به زبان عربي و شامل سوره‎هاي فاتحه، بقره، آل عمران، نساء و بخشي از مائده است.
3. الكاشف؛ محمد جواد مغنيه، (م 1400 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
4. مخزن العرفان، كنزالعرفان؛ سيده نصرت بنت محمد علي امين، (م 1403 ق) به زبان فارسي و شامل كل آيات است.
5. منشور جاويد؛ علامه جعفر سبحاني، از عالمان معاصر (14)، و به زبان فارسي و به شكل تفسير موضوعي نگاشته است.
6. الوجيز في تفسير الكتاب العزيز؛ علي محمد دخيل؛ از عالمان معاصر (14) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
7. من هدي القرآن؛ سيد محمد تقي مدرسي، از عالمان معاصر، به زبان عربي و شامل كل سوره‎هاست.
ط ـ 2: تفسيرهاي اجتماعي اهل سنت
1. بدايع التفسير؛ شمس الدين ابن قيّم، (م 1350) به زبان عربي و شامل بخش زيادي از سوره‎هاي قرآن است و 109 سوره قرآن را تفسير نموده است.
2. التحرير و التنوير؛ محمد طاهر بن عاشورا؛ قرن چهاردهم، به زبان عربي و شامل كل آيات است.
3. الحديث؛ محمد عزه دروزه نابلسي، (م 1400 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
4. التفسير القرآني للقرآن؛ عبدالكريم خطيب، از عالمان معاصر، مذهب شافعي، به زبان عربي و شامل كل آيات است.
5. المنير؛ رهبة الزحيلي، از عالمان حنفي و معاصر و به زبان عربي و شامل كل آيات است.
م: تفسيرهاي علمي تجربي اهل سنت
1. كشف الاسرار النورانيه القرآنيه؛ محمد بن احمد اسكندري، (م 1306 ق) به زبان عربي و شامل بخشي از سوره‎هاي قرآن است.
2. الجواهر في تفسير القرآن؛ شيخ طنطاوي بن جوهر مصري، (م 1358 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
3. التفسير العلمي للايات الكونيه؛ احمد حنفي، معاصر (14) به زبان عربي و شامل بخشي از آيات قرآن است.
4. التفسير الفريد للقرآن المجيد؛ محمد عبدالمنعم الجمال، معاصر (14)، به زبان عربي و شامل كل آيات قرآن است.
ع ـ 1: تفسيرهاي جامع شيعه
1. التبيان في تفسير القرآن؛ محمد بن حسن طوسي، معروف به شيخ طوسي، (م 460 ق) به زبان عربي و شامل تمامي آيات است.
2. مجمع البيان في تفسير القرآن؛ فضل بن حسن طبرسي، (م 548 ق) به زبان عربي و شامل تمامي آيات قرآن است.
3. روض الجنان و روح الجنان؛ شيخ ابوالفتوح رازي، قرن ششم، به زبان فارسي و شامل تمامي آيات قرآن است.
4. حجة التفاسير؛ سيد عبدالحجة بلاغي، (م 1399 ق) به زبان فارسي شامل تمامي آيات است.
5. الميزان، علامه سيد محمد حسين طباطبائي، (م 1402 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است.
6. تفسير نمونه؛ آية الله ناصر مكارم شيرازي به ياري جمعي از فضلاء، معاصر، و به زبان فارسي و شامل كل آيات است.
7. البصائر، يعسوب الدين رستگار جويباري، معاصر به زبان عربي و شامل كل آيات است.
ع ـ 2: تفسيرهاي جامع اهل سنت
1. مفاتيح الغيب، ابوعبدالله محمد بن حسين طبرستاني رازي معروف به فخر رازي، (م 602 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است. او شافعي مذهب است.
2. انوار التنزيل و اسرار التأويل، ناصر الدين ابوسعيد عبدالله بن عمر، معروف به بيضاوي، (م 691 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است. از عالمان شافعي مذهب است.
3. روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني؛ شهاب الدين سيد محمود اكوسي بغدادي (م 1270 ق) به زبان عربي و شامل كل آيات است. از عالمان حنفي مذهب و اشعري مرام است.
4. صفوة التفاسير؛ محمد علي بن جميل صابوني، از عالمان معاصر، به زبان عربي و شامل كل آيات است. و داراي مرام اشعري است.

                                                                                                                                                                 
پي نوشت ها:
[1] . ر.ك: روش‎هاي تفسير قرآن، دكتر سيد رضا مؤدب، انتشارات اشراق، چ 1، قم، 1380، ص 30.
[2] . همان، ص 165.
[3] . سيد محمد علي ايازي، المفسرون حياتهم و مهجهم،‌ تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1414 ق/ و محمد هادي معرفت، التفسير و المفسرون في ثوبه القثيب، چ 1، مشهد، دانشگاه علوم اسلامي، ج 2، 1419 ق/ روش‎هاي تفسير قرآن، دكتر سيدرضا مؤدّب، انتشارات اشراق، چ 1، 1380.

حسن رضا رضايي/مرکز مطالعات و پاسخ گويی به شبهات
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :