امروز:
چهار شنبه 29 شهريور 1396
بازدید :
682
توسل در قرآن

توسل از موضوعاتي است كه در آيات و روايات اسلامي مورد توجه و سفارش قرار گرفته است و در ميان مسلمانان به ويژه شيعيان جايگاه و اهميت ويژه اي دارد، در اين نوشتار توسل از ديدگاه قرآن مورد بررسي قرار مي گيرد:
«توسل» از ماده «وسل» به معني تقرّب جستن و يا چيزي كه باعث تقرّب به ديگري از روي علاقه و رغبت مي‎شود؛ مي‎باشد.[1] و توسل شامل شفاعت نيز مي‎شود. «شفاعت» از ماده «شفع» به معني ضميمه كردن چيزي به همانند او است[2] و در مفهوم قرآني، شخص گناه كار به خاطر پاره‎اي از جنبه‎هاي مثبت (مانند: ايمان، عمل صالح و...) شباهتي با اولياء الله پيدا مي‎كند و آنها با كمك‎هاي خود او را به سوي كمال سوق مي‎دهند و از پيشگاه خداوند تقاضاي عفو مي‎كنند (ص: 52) به عبارت ديگر مي‎توان گفت: قرار گرفتن موجود قوي تر و برتر در كنار موجود ضعيف تر و كمك نمودن به او در راه پيمودن مراتب كمال است.[3]
آيه‎اي كه به مسئله «توسل» اشاره دارد؛ آيه 35 سوره مائده است كه خداوند مي‎فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» اي كساني كه ايمان آورده‎ايد پرهيزكاري پيشه كنيد و وسيله‎اي براي تقرب به خدا، انتخاب نمائيد و در راه او جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد.
وسيله در آيه فوق، معناي بسيار وسيعي دارد و هر كار و هر چيزي كه باعث نزديك شدن به پيشگاه مقدس پروردگار مي‎شود؛ شامل مي‎گردد. همان طوركه حضرت علي ـ عليه السّلام ـ فرمودند: بهترين چيزي كه به وسيله آن مي‎توان به خدا نزديك شد؛ ايمان به خدا و پيامبر او و جهاد در راه او، نماز، زكات، روزه، حج، صله رحم، انفاق ... مي‎باشد.[4]
و از آيات ديگر نيز استفاده مي‎شود كه وسيله قرار دادن مقام انسان صالحي در پيشگاه خداوند و درخواست حاجت از خداوند به خاطر آن وسيله، به هيچ وجه ممنوع نيست همانطور كه حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ از خداوند براي عمويش، طلب استغفار كرد، قرآن مي‎فرمايد: و استغفار ابراهيم براي پدرش (عمويش آزر) فقط به خاطر وعده‎هايي بود كه به او داده بود (تا وي را به سوي ايمان جذب كند) امّا هنگامي كه براي او روشن شد كه وي دشمن خداست از او بيزاري جست، چرا كه ابراهيم مهربان و بردبار است».[5] يا در سوره يوسف آيه 97، زماني كه گناهان برادران يوسف آشكار شد، آنها به پدرشان گفتند: اي پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه ما خطاكار بوديم.
اين آيات نشان مي‎دهد كه انسان‎هاي صالح را مي‎توان وسيله براي استغفار و طلب حاجت از خداوند قرار داد. اين توسل در حقيقت توجه به خداست نه غير خدا.
متوسل شدن به افراد در حقيقت توسل به مقام روحاني آنهاست كه روح خود را پرورش داده و به كمالاتي رسيدند. و روح براي بقاست نه براي فنا. لذا مي‌توان به افرادي كه در قيد حيات نيستند؛ متوسل شد. عالم اهل تسنن در كتاب «وفاء الوفا» مي‌نويسد: مدد گرفتن و شفاعت خواستن در پيشگاه خداوند از پيامبر و از مقام و شخصيت او، هم پيش از خلقت او مجاز است و هم بعد از تولد و هم بعد از رحلتش و هم در عالم برزخ و هم در روز رستاخيز. عمر بن خطاب مي‌گويد: حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ به پيشگاه خداوند چنين عرض كرد: يا رب اسئلك بحق محمد لما غفرت لي؛ خداوندا! به حق محمد از تو تقاضا مي كنم كه مرا ببخش![6]
در زمان خليفه دوم سالي قحطي شد، بلال به همراه عده‌اي از صحابه بر سر قبر پيامبر آمد و چنين گفت يا رسول الله! استسق لامتك... فاعفم قد هلكوا...» اي پيامبر! از خدايت براي امتت باران بفرست كه ممكن است همه هلاك شوند.[7] با وجود روايات زياد در كتاب هاي اهل تسنن باز هم گروهي از آنان به مسئله توسل و شفاعت خرده مي‌گيرند و آن را انكار مي‌كنند و آن را نوعي استقلال در مقابل خداوند تلقّي مي‌كنند. در حالي كه از اين جمله غافل هستند كه متوسل شدن به انبياء و ائمه ـ عليهم السّلام ـ در حقيقت متوسل شدن به خداست. و آنها عملي را جز با رضايت و اذن خداوند انجام نمي‌دهند.
«قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعًا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ ؛[8] بگو! من براي خودم زيان و سودي را مالك نيستم، مگر آن چه خدا بخواهد».
علاوه بر اين، توسل روح اميد را افزايش روح يأس را كاهش و ايجاد رابطه معنوي با خدا و اولياء الله و تحصيل رضايت خداوند و توجه به سلسله شافعان و... را به وجود مي‌آورد.

پي نوشت ها:
[1] . قاموس قرآن، سيدعلي اكبر قرشي، دارالكتب الاسلاميه، طهران، ذيل ماده «وسل».
[2] . همان،‌ذيل ماده «شفع».
[3] . تفسير نمونه، حضرت آيت الله مكارم شيرازي، دارالكتب الاسلاميه، تهران، ج 1، ص 223.
[4] . نهج البلاغه، خطبه 110.
[5] . توبه، 114.
[6] . به نقل از تفسير نمونه، ج 4، ص 367؛ وفاء الوفاء، ج 3، ص 371.
[7] . به نقل از تفسير نمونه، ج 4، ص 369؛ وفاء الوفاء، ج 3، ص 371.
[8] . يونس، 49.

حسن منتظری- مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگی حوزه علميه.
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :