امروز:
شنبه 1 مهر 1396
بازدید :
577
تفكر سياسي در قرآن

قرآن كريم صد و چهارده سوره دارد. طبق آماري كه از روايات‏ترتيب نزول سوره‏ها به دست آمده است، هشتاد و شش سوره مكي وبيست و هشت‏سوره مدني است. در اينكه به چه سوره‏اي مكي و به چه‏سوره‏اي مدني گفته مي‏شود، اختلاف نظر است. معيار زمان، معيارمكان، معيار خطاب و محتوا و معيار سماع و نص، از جمله ‏معيارهايي است كه توسط پژوهشگران علوم قرآني مورد بحث و بررسي‏قرار گرفته است. در اين مكتوب معيار زمان مورد پذيرش قرارگرفته است; يعني آياتي كه قبل از هجرت پيامبر- صلي الله عليه و آله - به مدينه نازل‏شده است، مكي و آيات نازل شده پس از هجرت، مدني است.
پرسشهاي مختلفي درباره سياست و جايگاه آن در قرآن وجود دارد.
پرسش‏هايي از قبيل:
آيا به مسايل مربوط به زندگي سياسي در قرآن توجه شده‏است؟
مباحثي از قبيل دولت، قدرت، حاكميت، سلطه، آزادي، عدالت،مشروعيت، مشاركت، مشورت،  يعت، نظارت بر قدرت سياسي، تمركز ويا توزيع قدرت سياسي، روابط بين دولت ها و ملت ها، حقوق عمومي،معاهدات، جنگ و صلح و ساير مفاهيم و قضاياي سياسي از چه‏جايگاهي در قرآن بر خوردار است؟ بر فرض پرداختن قرآن به مفاهيم‏و قضاياي سياسي، چه بخش هايي از قرآن بيشتر به مسايل سياسي‏پرداخته است؟ آيات و سوره‏هاي مكي يا مدني؟ آيا ادعاي برخي ازمستشرقين مبني بر اين كه آيات مكي، آيات غير سياسي است وپيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله - در مكه به سياست توجه نداشته است و تنها در آيات‏مدني است كه به سياست توجه شده است و اين هم به خاطر مقتضيات‏زماني است كه شرايط جديدي را براي پيامبر- صلي الله عليه و آله - به وجود آورد،ادعايي معتبر است؟ براي پاسخگويي به پرسش هاي مذكور و نيز ارائه‏گزارش از مكتوباتي كه به موضوع «سياست در قرآن‏» پرداخته‏اند،مباحث اين ياد داشت آمده است.
 
1- موضوعات سياسي در قرآن
در اين مطلب كه قرآن مباحث‏سياسي را ناديده نگرفته است،مي‏توان گفت كه تقريبا اجماع نظر وجود دارد. اگر اختلافي هست، كه‏هست، در اين مطلب است كه آيا آيات مكي هم به سياست پرداخته‏انديا خير؟ در قسمت دوم بحث‏به پاسخ اين پرسش اشاره خواهد شد.
بايد اذعان كرد كه مفسرين قرآن تا كنون توجه شايسته وبايسته‏اي به موضوع سياست در قرآن نداشته‏اند. در ميان تفاسيرموجود، آنها كه به مباحث‏سياسي توجه كرده‏اند، بسيار نادرند.
الميزان(علامه محمد حسين طباطبايي)، التفسير المنير في‏العقيده و الشريعه و المنهج(دكتر وهبه الزحيلي، 16 مجلد 31جزء)، من وحي القرآن(سيد محمد حسين فضل الله)، تفسيرراهنما(زير نظر آيه الله هاشمي رفسنجاني)و تفسير پيام قرآن(جلد دهم با عنوان قرآن مجيد و حكومت اسلامي، زير نظر آيه الله‏مكارم شيرازي)از جمله تفاسيري هستند كه تا حدي به موضوع موردبحث پرداخته‏اند.
يكي از كارهاي خوبي كه درباره قرآن انجام شده است، تهيه معجم‏معنايي قرآن است. در اينجا با استفاده از اثر مهم «المعجم‏المفهرس لمعاني القرآن العزيز» به برخي از موضوعات سياسي كه‏در قرآن درباره آنها صحبت‏شده است، اشاره مي‏شود. علاقه‏مندان‏براي مطالعه اين موضوعات و يافتن آيات مربوطه، لازم است‏به منبع‏مذكور مراجعه نمايند.
الف- اجل الامم، الاختلاف: رفعه بتحكيم شرع الله، الاخوه‏الانسانيه، الاخوه الايمانيه، الاخوه الشيطانيه، الاراده الانسانيه، الارض: استخلاف الانسان فيها، الارض: اعمارها، الارض: تسخيرهاللانسان، الارض: النهي عن الافساد فيها، الارض: وراثه الصالحين‏لها، الاستقامه، الاستكبار، الاصلاح، الاعراض عن المشركين، الاعراض‏عن المنافقين، الاعراض عن اليهود، الامام، امه، الامر بالمعروف،الامم: آجالها، الامم: اختلافها، الامم: ارسال الرسل اليها،الامم: استخلافها، الامم: ظلمها، الامم: هدايتها، الامم هلاكها،الامم: وحده اصلها، الامن، الامن في البيت الحرام، الانسان،الانسان: استخلافه و الايمان: ثمراته: السعاده;
ب- البغي، البيعه و بيعه الرضوان;
ت- التبعيه المحموده، التبعيه المذمومه، التقليد الاعمي: ذمه، التقوي: تفاضل البشر بها و التنازع.
ج- الجهاد: اسبابه: حمايه الدين، رفع الظلم و صد العدوان;
ح- حدود الله، الحديد، الحذر من العدو، الحرب، حريه‏العقيده، حزب الله، حزب الشيطان، الحزبيه، الحق، الحق: وجوب‏اتباعه، الحكم بالعدل: وجوبه و الحكم بغير ما انزل الله: ذمه;
خ- الخير و انواعه، الخيريه: معيارها العرقي: ذمه;
د- داود: استخلافه في الارض، الدعوه الي الله: فرضيتها،الدعوه الي الباطل: ذمها، الدفاع عن الباطل: ذمه، الدفاع عن‏الحق;
ر- الراي، الرسل: وجوب طاعتهم;
ز- الزعامه، الزكاه;
س- السجن، السعاده، السعي، السعي في الخير، السعي في‏الفساد، السقوط، السلاح، السلطه، سليمان: ملكه، سنه‏الله:
ثباتها، سنه الله في التغيير، سنه الله في نصر المومنين;
ش- الشده، الشر، شرح الصدر، الشهاده في سبيل الله، الشوري;
ص- الصبر، الصفح، صلاه الجمعه، الصلاح، صلح الحديبيه، الصلح‏مع العدو;
ط- الطاعه: انواعها: طاعه الله، طاعه الرسل و طاعه اولي‏الامر; الطاعه: حقيقتها تنفيذ الامر، طاعه‏الشيطان: النهي عنها، طاعه الكافرين: النهي عنها، الطاغوت، الطغيان;
ظ- الظلم: انواعه: الافتراء علي الله، اكل اموال الناس‏بالباطل، اكل اموال اليتامي، الصدعن سبيل الله، ظلم الانسان‏لنفسه، الشرك بالله، التكذيب بآيات الله، مخالفه اوامر الله ;الظلم: تنزيه الله عنه، الظلم: النهي عن موالاه الظالمين، ظهورالحق، ظهور الفساد;
ع- العداوه، عداوه الشيطان للانسان، العدل، العدل: اقامته‏مع الخصوم، العدل: الامر به، العقل: ذم تعطيله، العلم: وجوب‏اتباعه، علو الحق، علو الطغيان: النهي عنه، عماره الارض،العمل: حريه الانسان فيه، العمل الصالح، العهد: رعايته، العهدمع المشركين، العهد: الوفاء به، العهد: نقضه، العون علي‏الباطل: ذمه، العون علي الخير: الحث عليه؟
غ- الغزو، الغلبه;
ف- الفتح، الفتح المادي، الفتنه، الفديه، فرعون: استعباده‏للرعيه، فرعون: استكباره، فرعون: افساده، الفرقه، الفساد، الفساد و الملوك، الفسق: محاربته، فعل الخير: الامر به،الفقر: علاجه، الفلاح، الفي‏ء، الفئه;
ق- قتال الكافرين، القبيله، قتل، القدر الالهي و المشيئه،قدره الانسان، قدره‏الانسان: محدوديتها، القري: انذار اهلها، القري: اهلاك اهلها، القري: خرابها، القري: خيراتها، القري: ظلم‏اهلها، القري: فساد اهلها، القسط، القسمه الجائره، القصاص، قصص‏تاريخيه: اصحاب الفيل، قصص تاريخيه: ذوالقرنين، قصص تاريخيه:
مملكه سبا، القضاء و القدر، قطع الاشجار، قطع دابر الكافرين،القعود عن القتال، القعود مع الظالمين: النهي عنه، القلب والمسووليه، قله علم الانسان، القهر، القوه، القوه: الاخذ بها،القوه: زوالها، القوه و الامانه، القوه: وظائفها: ارهاب‏العدو، القوه: وظائفها: حراسه الدعوه، القوه: وظائفها: الدفاع،القيام بالعدل، القيام لله;
ك- الكثره، الكثره والقوه، الكفر، الكفر: صفات‏الكافرين(الاعراض عن الحق، الافساد، البخل، الترف، التفرق،التكبر، الجهل، حب الدنيا، الخسران، الخيانه، الذل، السخريه،شر البريه، الشقاء، الضلال، الطغيان، الظلم، العداوه، العناد،الغرور، الغفله، الغيظ، الفجور، الفسق، كتمان العلم، الكذب،كره‏الحق، الكيد، معصيه الله، المكر، منع الخير، نقص العهود،نكران النعم، النميمه، الهزيمه) صوره، الكفر: النهي عن مداهنه‏الكافرين، الكفر: النهي عن الكفر: موالاه الكافرين، الكمال;
ل- اللباس الحربي، الكسان: اختلاف الالسنه، لعنه الله: وقوعها علي الظالمين و المنافقين و الكافرين و...، اللون: اختلافه;
م- المال، المال و الملك، المتابعه(بمعني الالحاق)، المدينه،المدينه المنوره، المراه، المراه: حسن تدبيرها، المراه:
حريتها في الاعتقاد، المراه: حقوقها و...، المراه: مسووليتها،المراه: مشاركتها الاجتماعيه، المصيبه، المعروف، المعيشه، المكر، الملا، الملك، الملك: ايتاوه من الله، الملك: تفردالله به، الملك الدائم، ملك سليمان، المله الضاله، ملك فرعون، الملك و العلم، الملك و القوه، الملك و الفساد، الملك و المال،الملكيه، الميزان: الوفاء به;
ن- نارالحرب: اطفاوها، الناس، الناس: احوالهم، الناس: اصلهم‏امه واحده، الناس: اصنافهم(: الجاهلون، السفهاء، الشاكرون، الغافلون، الفاسقون، الكافرون، المريدون للدنيا، المريدون‏للدنيا و الاخره، المضلون، المفسدون، المنافقون، المومنون‏و...) الناس: تبادل المنافع بينهم، الناس: تكليفهم باتباع‏الاسلام، الناس: حريه اعتقادهم، الناس: الحكم بينهم بالعدل،النبوه، النصاري، النصح، النصر، النعمه، النفاق، النفاق: صفات‏المنافقين(: استبطان الكفر، البخل، البغضاء، التذبذب، التظاهربالايمان، الخصام، الذل، الرياء، الضلال، الطغيان، الغيظ،الغرور، الفسق، الكذب، الكسل في العبادات، مرض القلب)، النفاق:
صوره(: الامر بالمنكر، الافساد، الاستهزاء، التخلف عن الجماعه،تحكيم غير الله، التخلف عن الجهاد، التكبر، الخداع، الخروج عن‏الطاعه، الظلم، موالاه الكافرين، النهي عن المعروف)، النفس:
الاستكبار فيها، النفع، نقض العهود، النهي;
ه- الهجره، الهجره: اسبابها(: حريه العباده، الظلم، نصره‏الدين)، الهدايه، الهلاك: اسبابها;
و- وراثه الارض، الوزير، الوطن، وضع الميزان، الوعد،الوعيد، الولايه، ولايه الله، ولايه الله: ثمارها، ولايه‏الله،ثوابها، ولايه الله: حرمان الظالمين منها، ولايه الله: حرمان‏الكافرين منها، ولايه الله: شروطها، ولايه الله: للملائكه، ولايه‏الشيطان، ولايه الظالمين لبعضهم، الولايه علي السفيه، الولايه في‏القصاص، ولايه القرابه، ولايه الكافرين لبعضهم، الولايه لله وحده،الولايه من دون الله: بطلانها، ولايه المومنين لبعضهم;
ي- اليد: بمعني السلطان، اليد: بمعني القدره، اليد: بمعني‏القوه، الياس، اليسر،اليهود، اليهود: اشعالهم للحروب، يوسف مع‏الملك.
 
2- سياست در آيات مكي
در اين باره از كتاب «اصول الفكر السياسي في القرآن المكي‏»
، از تاليفات دكتر عبدالقادر حامد التيجاني ياد كرده، درباره‏آن صحبت مي‏كنيم.
انگيزه اساسي آقاي دكتر تيجاني در نگارش كتاب مورد بحث;يعني: «اصول الفكر السياسي في القرآن المكي‏»، اين مساله‏بوده است كه توسط برخي مستشرقان و پژوهشگران تاريخ انديشه‏سياسي در اسلام، نسبت‏به وجود مباحث‏سياسي در آيات نازل شده برپيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله - ، قبل از هجرت به مدينه(تعريف پذيرفته شده ازسوي مولف درباره آيات مكي) اظهار ترديد و بعضا انكار شده است.
آقاي تيجاني سعي نموده است تا نشان دهد كه بنيادهاي تفكر سياسي‏در اسلام در آيات مكي مورد توجه قرار گرفته است.
«مونتگمري وات‏» و «گولدزيهر» از كساني هستند كه ادعاي‏مذكور را بيش از ديگران بسط داده‏اند. بنابه نظر اينان، در آيات‏مكي فقط به مساله آخرت توجه شده است و نكته‏اي در باب سياست ومسايل مربوط به تدبير دنيايي و يا تشكيل حكومت اسلامي و امثال‏آن نيامده است. اينان زمينه كشت‏بذر نظام علماني و سكولاريستي‏را در عالم اسلامي فراهم آورده‏اند. عقيده فوق در ميان بسياري ازمسلمانان نيز به عنوان يك اصل بديهي رواج يافته است.
استدلال هاي نويسنده، عمدتا مقايسه‏اي است. به نظر وي، همان طوركه نظريات افلاطون، ارسطو، هگل، فوير باخ، كارل ماركس و سايرمتفكران غربي درباره انسان و جهان، تاثير مستقيمي برانديشه‏هاي سياسي داشته است، نظريه توحيد و يكتاپرستي در اسلام‏نيز تاثير اساسي در شكل دهي انديشه سياسي اسلام داشته است;چنانكه ديدگاههاي اسلام درباره انسان و جهان و خالق جهان كه‏تماما در مكه ارائه شده است در واقع سياست اسلامي را شكل داده‏است. به نظر دكتر تيجاني، حتي اصل حكومت و ضرورت آن نيز درآيات مكي مورد توجه قرار گرفته است. وي از جمله به آيه هشتادسوره الاسراء استناد كرده است. آيه مذكور چنين است:
« وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا »
آنچه مورد استشهاد تيجاني است، بخش پاياني آيه است. «سلطانانصيرا» يك بار در قرآن آمده است و آن هم در همين آيه است. به‏نظر تيجاني، «سلطان نصير» مساوي و هم معني با دولت و نظام‏سياسي است. البته در مواردي، تعبير «سلطان‏» و يا «سلطان‏مبين‏» در آيات به كار رفته است كه مراد، «دليل‏» و «بينه‏» و «برهان‏» است. در آيه‏اي كه آمد، پيامبر- صلي الله عليه و آله - به دستور خداوندبايد از خدا تقاضايي بكند. اين تقاضا چيزي نيست جز توفيق تشكيل‏يك نظام سياسي كه با قدرت خويش پشتيبان فعاليت هاي تبليغي ورسالت پيامبر- صلي الله عليه و آله - باشد.
بخش اصلي كتاب تيجاني به تجزيه و تحليل آيات سوره اعراف، كه‏سوره‏اي مكي است، اختصاص دارد. به نظر وي، در سوره اعراف، تمام‏چيزهايي كه براي بنياد تفكر و عمل سياسي لازم بوده، آمده است.
وي آيات سوره اعراف را از اين منظر، در سه گروه طبقه بندي كرده‏است.
الف- آياتي كه به توصيف انسان مي‏پردازد. بر طبق اين آيات،انسان مخلوق خدا و نيز مامور از سوي خدا است. زمين در تسخير انسان قرار داده شده و انسان موظف است زندگي خود را از آن،تامين كند. نيز انبيا از سوي خدا آمده‏اند تا وظايف انسان رابه او گوشزد كنند. در ادامه آيات، به نتايجي كه بر ماموريت ‏انبيا متفرع شده، اشاره شده است.
ب- تجارب انبياي الهي; از جمله: نوح، هود، صالح، لوط، شعيب‏و موسي از مواردي است كه در آيات سوره اعراف بر آنها تاكيدشده است. همه اين انبيا در جهت تشكيل يك جامعه متشكل انساني‏حركت كرده‏اند; اما در عمل با مخالفت جمعي از انسانها بر خوردنموده‏اند. گروهي به ياري آنها بر خواستند و متقابلا، گروهي آنان‏را تكذيب كرده‏اند. اين حقيقت و واقعيت در سراسر تاريخ انبياجاري است.
ج- در اين گروه از آيات، مكيان مخاطب قرار گرفته‏اند و به‏آنها توصيه شده است كه از اين تاريخ پرفراز و نشيب درس بگيرندو به تكذيب پيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله - نپردازند. از او حمايت كرده و در جهت‏تشكيل يك امت اسلامي، تلاش لازم را به عمل آورند.
تيجاني سعي كرده‏است ديگر آيات مربوط به هر يك از گروه هاي‏مذكور را نيز مورد توجه قرار دهد. بر همين اساس، در بخش ملحقات‏كتاب خويش اين آيات را فهرست كرده است.
در مجموع، آنچه تيجاني ارائه نموده، از نادرترين وارزشمندترين كارهايي است كه تا كنون در موضوع «سياست درقرآن‏» ; در اختيار ارباب معرفت و انديشه سياسي قرار گرفته‏است. ضمن بشارت به خوانندگان محترم كه به زودي ترجمه بخش هايي‏از كتاب حاضر، منتشر خواهد شد، آرزو مي‏كنيم كه شاهد آثار علمي‏قوي‏تري در اين حوزه باشيم.
 
3- ديگر آثار سياسي قرآني
الف: آيت الله مكارم شيرازي، جلد دهم از تفسير موضوعي پيام‏قرآن را به موضوع حكومت اسلامي در قرآن اختصاص داده است. در اين‏تفسير مباحث زير مطرح شده است: پيوند امامت و حكومت، ضرورت‏حكومت، انواع حكومت، اهداف حكومت اسلامي، ماهيت‏حكومت اسلامي،اخباري بودن ولايت‏يا انشايي بودن آن، ولايت‏يا وكالت، رابطه دين‏و حكومت در قرآن، پايه‏هاي حكومت اسلامي، نظام قانون گذاري اسلام،مجلس شورا و انتخاب نمايندگان، چگونگي انطباق مجلس شورا برموازين مشورت اسلامي، نظام اجرايي حكومت اسلامي در عصرپيامبر- صلي الله عليه و آله - ، صفات و شرايط مسوولان اجرايي، شرايط كارگزاران حكومت‏اسلامي، تركيب نظام اجرايي، فرهنگ حاكم بر حكومت اسلامي، چگونگي‏انتخاب رئيس نظام اجرايي، نظام قضايي در حكومت اسلامي، حدود وتعزيرات در اسلام، احكام زندان در اسلام، فلسفه و اقسام زندانها،رفتار با زندانيان، اداره حسبه و امر به معروف و نهي از منكر،تعليم و تربيت در حكومت اسلامي، نقش مطبوعات در حكومت اسلامي،نيروهاي دفاعي و قواي مسلح، جهاد، انواع جهاد، آداب جهاد، صلح،اسيران جنگي، رابطه مسلمانان و غير مسلمانان، اقليتهاي مذهبي‏در حكومت اسلامي و حكومت اسلامي و سازمانهاي اطلاعاتي.
ب: ابوالاعلي مودودي(متوفاي 1979 م.)در كتاب الاسلام في مواجهه‏التحديات المعاصره طرح نظام اسلامي خود را كه نتيجه ضروري نظريه‏انقلاب اسلامي اوست، از آيات قرآني استخراج كرده است. اين آيات‏كه تمامي آن در سوره اسراء آمده است، از اين قرار است:
« وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاهُمَا فَلا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلا كَرِيمًا (٢٣)وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤)رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلأوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥)وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦)إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧)وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلا مَيْسُورًا (٢٨)وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩)إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠)وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١)وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا (٣٢)وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣)وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا (٣٤)وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٣٥)وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا (٣٦)وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا (٣٧)كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨)ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩)»
ترجمه: «و پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستيد; و به پدرو مادر نيكي كنيد. هرگاه يكي از آن دو، يا هر دوي آنها، نزد توبه سن پيري رسند، كمترين اهانتي به آنها روا مدار; و بر آنهافرياد مزن; و گفتار لطيف و سنجيده و بزرگوارانه به آنهابگو(23)و بالهاي تواضع خويش را از محبت و لطف، در برابر آنان‏فرود آر; و بگو: «پروردگارا! همان گونه كه آنها مرا در كوچكي‏تربيت كردند، مشمول رحمتشان قرار ده.» (24)پروردگار شما ازدرون دلهايتان آگاه‏تر است; (اگر لغزشي در اين زمينه‏داشتيد)هرگاه صالح باشيد(و جبران كنيد)او باز گشت كنندگان رامي‏بخشد.(25)و حق نزديكان را بپرداز، و(همچنين حق)مستمند ووامانده در راه را; و هرگز اسراف و تبذير مكن،(26)چرا كه تبذيركنندگان، برادران شياطينند، و شيطان در برابر پروردگارش، بسيارناسپاس بود.(27)و هرگاه از آنان (مستمندان) روي برتابي، وانتظار رحمت پروردگارت را داشته باشي(تا گشايشي در كارت پديدآيد و به آنها كمك كني)، با گفتار نرم و آميخته با لطف با آنهاسخن بگو.(28)هرگز دستت را بر گردنت زنجير مكن،(و ترك انفاق وبخشش منما) و بيش از حد(نيز)دست‏خود را مگشاي، كه مورد سرزنش‏قرارگيري و از كار فروماني. (29)به يقين پروردگارت، روزي رابراي هر كس بخواهد، گشاده يا تنگ مي‏دارد; او نسبت‏به بندگانش،آگاه و بيناست.(30)و فرزندانتان را از ترس فقر نكشيد; ما آنهاو شما را روزي مي‏دهيم; مسلما كشتن آنها گناه بزرگي است; (31)ونزديك زنا نشويد، كه كار بسيار زشت، و بد راهي است!(32)و كسي‏را كه خداوند خونش را حرام شمرده، نكشيد، جز به حق. و آن كس كه‏مظلوم كشته شده، براي ولي‏اش سلطه(و حق قصاص)قرار داديم; اما درقتل اسراف نكند، چرا كه او مورد حمايت است.(33)، به مال يتيم،جز به بهترين راه نزديك نشويد، تا به سر حد بلوغ رسد. و به‏عهد(خود) وفا كنيد، كه از عهد سوال مي‏شود.(34)و هنگامي كه‏پيمانه مي‏كنيد، حق پيمانه را ادا نماييد، و با ترازوي درست وزن‏كنيد. اين براي شما، بهتر و عاقبتش نيكوتر است.(35)از آنچه به‏آن آگاهي نداري، پيروي مكن; چرا كه گوش و چشم و دل، همه‏مسوولند.(36)و روي زمين، با تكبر راه مرو; تو نمي‏تواني زمين رابشكافي، و طول قامتت هرگز به كوهها نمي‏رسد.(37)همه اينها،گناهش نزد پروردگار تو ناپسند است. (38)اين(احكام)، ازحكمتهايي است كه پرورگارت به تو وحي فرستاده; و هرگز معبودي باخدا قرار مده، كه در جهنم افكنده مي‏شوي، در حالي كه سرزنش شده، و رانده(درگاه خدا)خواهي بود.(39)
وي، همان گونه كه حميد عنايت نيز به درستي اشاره كرده است،در پروراندن انديشه نظام اسلامي‏اش، فقط اين آيات را ذكر كرده‏است و اشاره يا استنادي به احاديث‏يا ساير منابع ندارد. اين‏آيات، مدني بوده و احكام مربوط به نهادهاي اخلاقي، اجتماعي،اقتصادي، سياسي و فرهنگي حكومت و جامعه نوپاي اسلامي را تبيين‏كرده‏اند.
قواعد و اصول قابل استخراج از آيات مذكور، از اين قرار است:
1- حكومت اسلامي مبتني بر فكر توحيدي است و بنابراين، قواعدرفتار بشر و مباني حكومت از سوي خدا و در انحصار خداست.
2- خانواده، مقام مهمي در نظام اجتماعي دارد و احترام به‏پدر و مادر، يك وظيفه شرعي بوده و بنابراين، از مهمترين وظايف‏حكومت اسلامي آن است كه تدبيرهايي در جهت استحكام روابطخانوادگي اتخاذ نمايد.
3- مردم در حكومت اسلامي، لازم است از روحيه تعاون و ايثاربرخوردار باشند و با پرهيز از اسراف، دادن صدقات واجب(خمس وزكات)و مستحب(انفاق)، وقف و امثال آن، به همنوعان خود كمك‏نمايند. بنابراين، مردم در قبال يكديگر مسوولند.
4- مشي زندگي بايد معتدلانه باشد. افراط و تفريط در فقر وغنا چيز مطلوبي نيست.
5- كنترل جمعيت از طريق «كشتن فرزندان و سقط جنين‏» جنايت‏است.
6- اعمال منافي عفت; از قبيل: زنا و تمامي علل و عواملي كه‏منجر به چنين اعمالي شود، ممنوع است و لازم ست‏حكومت اسلامي دراين جهت اهتمام لازم را بنمايد.
7- هيچ انساني را حكومت اسلامي نمي‏كشد، مگر به دلايل قانوني ومعتبر شرعي كه عبارتند از: قتل، دشمني و جنگ با مسلمانان،اقدام در جهت‏براندازي نظام اسلامي، زناي محصنه و ارتداد(ياخيانت‏بزرگ); اجراي مجازات براي گروه هاي مذكور، صرفا در اختيارحكومت است، آن هم بدون افراط و تفريط. و افراد يا نهادهاي خارج‏از حكومت اسلامي مجاز به هيچ نوع خشونتي نيستند.
8- حقوق يتيمان و مستمندان بايد رعايت‏شود.
9- به قول و وعده و پيمان بايد عمل شود. همچنين، قراردادهاي تجاري بايد محترم شمرده شود.
10- هيچ كس را به صرف سوء ظن و شك و ترديد، نمي‏توان توقيف،شكنجه يا زنداني كرد. نظارت و رفتار ماموران امنيتي بايدمبتني بر شواهد محكم باشد.
11- لازم است رفتار مسلمانان از هر گونه شائبه تكبر وخودنمايي خالي باشد.
12- امور مذكور در روابط بين المللي نيز همچون روابط داخلي،حاكم است.
 
ج: قدرت، كليدي‏ترين مفهوم در دانش سياسي است; به طوري كه‏برخي از عالمان علم سياست موضوع اين علم را قدرت دانسته‏اند.
اين مفهوم اخيرا توسط يكي از پژوهشگران رشته مديريت، از ديدگاه‏قرآن و نهج البلاغه مورد پژوهش قرار گرفته است. براي آشنايي بابررسي مفهومي در آيات قرآن، مراجعه به منبع مذكور مفيد است.
قدرت داراي چهره‏هاي مختلفي است. از يك نگاه مي‏توانيم ازقدرت هاي تنبيه، پاداش، منتسب(كاريزماتيك)و تخصصي ياد كنيم. درقرآن، تمامي چهره‏هاي مذكور از قدرت، كه مورد توجه جدي متفكران‏علم سياست، فلسفه سياسي، جامعه‏شناسي سياسي و مديريت است، موردتوجه قرار گرفته و براي هر يك، ترتيب، جايگاه، و كار برد خاصي‏در نظر گرفته شده است. براي نمونه به برخي از آيات اشاره‏مي‏شود:

اول: قدرت تنبيه:
 از اين قدرت بانام هاي مختلفي از قبيل: قدرت‏زور، قدرت قهريه و قدرت اجبار ياد مي‏شود. «اين قدرت، اصولا برترس متكي است و عكس العمل شخص در برابر اين قدرت، به خاطر ترس‏از پيامدهاي منفي حاصل از مطيع نبودن شخص است.»
اين قدرت شامل‏آزار رساندن، ايجاد نقص عضو، كشتن و امثال آن است. در قرآن،اين قدرت به رسميت‏شناخته شده و تمامي آيات مربوط به عذاب وجهنم و هلاكت امتهاي ظالم در همين بخش قرار مي‏گيرد.
« وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَ ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمينَ (13/ يونس)»
«و ما اقوام و ملت هاي قبل از شما را هنگامي كه ستم كردند وپيامبران شان بادلايل روشن به نزد آنها رفتند و آنان ايمان‏نياوردند، هلاك كرديم. اين گونه تبهكاران را كيفر مي‏دهيم.»
« مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ (انفال/ 13)‏» «هر كس باخدا و رسولش مخالفت ورزد پس(بترسد كه)همانا عذاب خداوند شديد وسخت است.»

دوم: قدرت پاداش:
 اين قدرت بستگي دارد به در اختيار داشتن‏امكان توزيع و تقسيم يك چيز ارزشمند. اعطاي پاداش هاي دنيوي واخروي و بويژه بهشت، تقرب به خدا و امثال آن، از جمله‏پاداش هايي است كه مورد توجه آيات الهي است.
« آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفينَ فيهِ فَالَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبيرٌ (حديد 7)»
«به خدا و رسولش ايمان بياوريد و از آنچه خداوند شما را درآن جانشين قرار داده، انفاق كنيد. پس كساني از شما كه ايمان‏آورده و انفاق كنند، براي ايشان پاداش بزرگي است،»
« تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها وَ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ (نسا /13)»
«اينها حدود(مرزهاي)خداست و هر كس خدا و رسولش را اطاعت‏كند(خداوند)او را در بهشت‏هايي وارد مي‏كند كه اززير(درختان)آنها، نهرها جاري است و آنان در آن جاودانه‏اند واين است كاميابي بزرگ.»
« وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ (بقره /82)‏»
«و كساني كه ايمان آورند و اعمال نيك و صالح انجام دهند،ايشان اصحاب بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود.»

سوم: قدرت تخصص:
 قدرت تخصص از دانش و مهارت خاص سرچشمه‏مي‏گيرد.
« قالُوا يا مُوسى‏ إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقينَ قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظيمٍ وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرينَ وَ أُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدينَ قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمينَ (اعراف/ 121 -115) ‏»
«ساحران)گفتند: اي موسي! آيا تو(عصايت را)مي‏اندازي يا مابيندازيم؟ گفت: شما بيندازيد. پس وقتي انداختند، ديدگان مردمان‏را سحر كردند و آنها را ترساندند و جادويي بزرگ آوردند(نشان‏دادند)و ما به موسي وحي كرديم كه عصايت را بينداز. پس ناگهان‏فرو برد آنچه كه(ساحران)به دروغ آوردند. پس حق واقع شد و باطل‏گشت آنچه(ساحران) مي‏كردند. پس شكست‏خوردند و در حالي كه‏سرافكنده بودند، باز گشتند. و ساحران به سجده افتادند و گفتند: ايمان آورديم به پروردگار جهانيان‏» .
« أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ  فَإِلَّمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (هود/ 13-14) »
«آيا كافران مي‏گويند اين قرآن، وحي الهي نيست و خود او به‏هم بافته است و به خدا نسبت مي‏دهد. بگو اگر راست مي‏گوييد، هركس را مي‏توانيد دعوت كنيد(و با كمك هم)ده سوره مانند آن‏بياوريد. پس اگر(كافران)به شما جواب ندادند، پس بدانيد كه هرآينه اين قرآن به علم خداوند نازل شده است و خدايي جز او نيست. پس آيا(شما مردم)تسليم(امر خدا و رسول)خواهيد شد.»

چهارم: قدرت منتسب:
از اين قدرت، به,Referent power قدرت‏الگويي و قدرت مرجعيت نيز تعبير شده است. همچنين اصطلاح قدرت‏كاريزماتيك charismatic power تعبير ديگري از همين مفهوم است‏كه در فارسي به قدرت فرد نيز موسوم است. منشا اين قدرت،ويژگي هاي شخصي است. مريدان رهبر را دوست دارند و به او عشق‏مي‏ورزند و بنابراين، مي‏خواهند او را اسوه و مرجع و الگوي خودقرار دهند و دستورات او را بدون چون و چرا بپذيرند.
نويسنده كتاب قدرت در مديريت اسلامي، در اين بخش، به آياتي‏استناد كرده است كه عمده متضمن اسماء الله و توصيف خداوندمتعال است از قبيل:
« هُوَ اللَّهُ الَّذي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (حشر /23)»
«اوست‏خداوند يكتايي كه غير او خدايي نيست، سلطان، پاك(ازهر نقص و پاكي) سلامت(از هر عيب)، ايمني بخش، نگهبان(جهان وجهانيان)، غالب و قاهر، با جبروت و عظمت، بزرگي كننده، پاك ومنزه است از هر آنچه بر او شريك پندارند.»
به نظر مي‏رسد كه نويسنده محترم در توضيح و توصيف اين چهره ازقدرت آن طور كه بايد، موفق نبوده است. به هر حال در اصل اين‏مطلب كه قدرت كاريزماتيك نيز در قرآن مدنظر قرار گرفته است،ترديدي نيست.
د: يكي از مفاهيم كليدي حكمت عملي و سياست مدن، «عدالت‏» است. محور اساسي تفكر فيلسوفان سياسي كلاسيك، عدالت‏بوده است.
در جهان اسلام نيز بر عدالت تاكيد زيادي شده است. از رساله‏هاي ‏پرارزش در حوزه تفكر سياسي در قرآن، رساله آيات الظالمين، آيت‏الله العظمي سيد عبد الحسين لاري(1264- 1342 ه.ق)است.
از آيت‏الله لاري رساله‏هاي سياسي متعددي به يادگار مانده است; از جمله:
رساله قانون مشروطه مشروعه، قانون اتحاد ملت و دولت، قانون‏اداره بلديه، احكام جهاد، بيانيه دفاعيه در جنگ بين الملل اول،رساله سوال و جواب از مصرف اجناس خارجي، ولايه الفقيه، تعليقه‏علي رساله التقيه للشيخ الانصاري، تعليقه علي رساله العداله ‏للشيخ الانصاري را مي‏توان نام برد. اما رساله آيات الظالمين،جايگاه خاصي در ميان رسائل مذكور دارد. در اين رساله، تمامي‏آياتي كه به نظر مولف بر حرمت و قبح ظلم دلالت داشته‏اند، يكجاجمع آوري شده‏اند. به نظر سيد لاري، سرچشمه تمامي خيرات عدل است،چنان كه تمامي بدبختي ها و شرارت ها از ظلم برمي‏خيزد.
«مقتضاي تمام ادله قطعيه و مستقلات عقليه محكمات و كتاب وسنن نبويه، اين است كه تمام كائنات عالم از جمادات و نباتات وحيوانات، من يعقل و غير من يعقل، تمام آنچه هستي و نيستي‏دارند، از ترقيات و تنزلات و سعادت و شقاوات و خيرات و شرورات وحلويات و مرورات، تماما و كمالا به واسطه قرب و بعد حصولي وتكويني، يا تحصيلي و تكليفي كه به مبدا و خير و شر و نور وظلمت و حسن و قبح و نقص و كمال دارند. و چنانچه تمام ترقيات وسعادات و خيرات و حلاوات تمام اشيا ناشي از قرب حصولي يا تحصيلي‏به مبدا خير و نور و حسن و عدل است، همچنين تمام آن منشآت‏خيريه و نوريه و حسنيه و عدليه، منتهي و راجع به مركز خير وحسن و عدل و كمال است، كه فوز به حيات ابدي و جنات سرمدي است.
و چنانچه تمام تنزلات و شقاوات و شرورات و مرورات ناشي از قرب‏حصولي يا تحصيلي به مبدا شر و ظلمت و قبيح و نقص است، همچنين‏تمام آن منشآت شريه و ظلمانيه و قبيحه و نقصيه، منتهي و راجع ‏به مركز شر و ظلمت و قبيح و نقص (است) كه خلود در حجيم و عذاب‏اليم است.»
برخي از آيات مورد بحث از اين قرار است:
1- وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّار(هود /113)
2- فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ (انعام /68)
3- وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمينَ (ال‏عمران/ 57)
4- وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ (مائده/ 2)
5- وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (مائده/ 45)
6- وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدينَ (شعرا/ 183)

نجف لك‏زايي- مجله علوم سياسي، ش 7
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :