امروز:
جمعه 31 شهريور 1396
بازدید :
824
مسائل اقتصادي در قرآن

با توجه به اين‌كه اقتصاد دانان تعاريف متفاوتي از اقتصاد ارائه داده‌اند لكن اختلاف تعاريف هر چه باشد اصل موضوع را عوض نمي‌كند و همه متفق‌القول خواهند بود كه اقتصاد بحث معاش بشر به معناي وسيع كلمه است، موضوع اقتصاد، در بر گيرنده خواست‌ها، نيازها، آمال و بلند پروازي‌هاي بشر است. بر اين اساس بحث منابع تامين كننده اين نيازها مطرح مي‌شود.[1]
خداوند متعال در قرآن كريم در آيات فراواني منابع مهم تأمين نيازها و حوائج بشر را معرّفي مي‌كند، لكن پيش از آنكه به آن آيات بپردازيم، خوبست كه بدانيم در قرآن كريم، اوّلين منبع تأمين نياز بشر، بهشت، معرفي شده است چنانكه خداوند متعال به حضرت آدم ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: «اي آدم تو و همسرت در بهشت مسكن گزين و از هر آنچه كه مي خواهيد ميل كنيد».[2] و نيز مي‌فرمايد: «همانا براي توست كه هرگز در آن گرسنه و برهنه نمي‌شوي و در آن تشنه نمي‌شوي و حرارت آفتاب آزارت نمي‌دهد».[3] امّا پس از اخراج حضرت آدم ـ عليه السلام ـ و استقرار او بر روي زمين خداوند متعال در آيات فراواني، زمين، را مهمترين و ارزشمندترين منبع اقتصادي و تأمين معاش بشر معّرفي مي‌كند.[4] بعنوان مثال به دو نمونه از آن اشاره مي‌كنيم:
1. «ما تسلط و مالكيت و حكومت بر زمين را براي شما قرار داديم و انواع وسايل زندگي را براي شما فراهم ساختيم امّا كمتر شكر گذاري مي‌كنيد».[5]
2. «و زمين را گسترديم و در آن كوه‌هاي ثابتي افكنديم و از هر گياه موزوني در آن رويانديم و براي شما انواع وسائل زندگي در آن قرار داديم و همچنين براي كساني كه شما نمي‌توانيد به آن‌ها روزي دهيد».[6]
از تأمل و دقت در آيات اقتصادي قرآن كريم به اين نتيجه مي‌رسيم كه خداوند متعال منابع اقتصادي و تأمين معاش بشر را، دو گونه، معرّفي مي‌كند:[7]
ابتدا منابع طبيعي محض كه خداوند متعال در طبيعت به وديعه نهاده است بدون دخالت دست بشر مثل: دريا، زمين، . . . دوّم منابع طبيعي كه با كمك دست بشر بعنوان منبع اقتصادي مطرح مي‌شود مانند: معدن، كشاورزي، زنبور داري و. . . اكنون به بررسي آيات مربوط به هر يك از آن‌ها مي‌پردازيم.
نخست آيات مربوط به منابع طبيعي محض:
1. زمين: در آيات متعددي به اين منبع مهم اقتصادي اشاره شده است، به‌عنوان مثال آيه شريفه: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأنْفَالِ قُلِ الأنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ».[8] يعني: «از تو نسبت به انفال سؤال مي‌كنند بگو انفال براي خدا و رسول است». كه يكي از موارد انفال زمين‌هاي موات و زمين‌هاي آباد طبيعي است كه بدون جنگ از كفار گرفته شده است و آيه شريفه: «او كسي است كه زمين را براي شما رام كرد بر شانه‌هاي آن راه برويد و از روزي‌هاي خداوند بخوريد و بازگشت و اجتماع همه به سوي اوست».[9] از اين نمونه آيات در قرآن كريم فراوان داريم.[10]
2. آب‌هاي طبيعي: اشارات فراواني به اين نوع آب‌ها شده است.[11] به‌عنوان نمونه، آيه شريفه: « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ »[12] يعني: «او كسي است كه از آسمان آبي فرستاد كه نوشيدن شما از آن است و گيا‌هان و درختاني كه حيوانات خود را در آن به چرا مي‌بريد نيز از آن است».
3. گياهان، مراتع، جنگل‌هاي طبيعي: در ارتباط با اين منبع اقتصادي نيز آيات فراواني وجود دارد.[13] به‌عنوان نمونه يك مورد را ذكر مي‌كنيم: « وَالأرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلأنْعَامِكُمْ »[14] يعني: «و زمين را بعد از آن گسترش داد و از آن آب و چراگاهش را بيرون آورد و كوه‌ها را ثابت و محكم نمود همه اين‌ها براي بهره گيري شما و چهار پايانتان است».
4. دريا و ثروت‌هاي دريايي: از مهمترين منابع اقتصادي كه قرآن كريم مطرح مي‌كند اين منبع عظيم است كه قرآن كريم در آيات فراواني به آن اشاره مي‌كند،[15] ليكن جهت رعايت اختصار به يك مورد اشاره مي‌كنيم: « وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا ...»[16] يعني: «او كسي است كه دريا را مسخر شما ساخت تا از آن گوشت تازه بخوريد، زيوري براي پوشيدن (مانند مرواريد) از آن استخراج كنيد و كشتي‌ها را مي‌بيني كه سينه دريا را مي‌شكافند تا شما (به تجارت بپردازيد) و از فضل خدا بهره گيريد شايد شكر نعمت‌هاي او را بجا آوريد».
5. بادها و ابرها: آيات فراواني داريم كه ابرها و بادها را بعنوان منابع مهم اقتصادي معرفي مي‌كند.[17] به‌عنوان نمونه به يك مورد اشاره مي‌كنيم: « وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » يعني: «و از آيات عظمت خدا اين است كه بادها را به‌عنوان بشارت گراني مي‌فرستد تا شما را از رحمتش بچشاند (و سيراب كند) و كشتي‌ها به فرمانش حركت كنند و از فضل او بهره گيريد شايد شكر گذاري كنيد».[18]
6. حيوانات: در اين مورد نيز اشارات قرآني و فراوان است.[19] تا آنجا كه سوره‌اي از قرآن كريم به نام «انعام» اختصاص يافته است كه جهت رعايت اختصار به يك آيه اشاره مي‌كنيم: « وَالأنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ ... لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ ... وَيَخْلُقُ مَا لا تَعْلَمُونَ ». يعني: «و چهار پايان را آفريد در حالي كه در آن‌ها براي شما وسيله پوشش و منافع ديگري است از گوشت آن‌ها مي‌خوريد و در آن‌‌ها براي شما زمينه و شكوه است به هنگامي كه آن‌ها را براي استراحت‌گاهشان باز مي‌گردانيد. آن‌ها بار‌هاي سنگين شما را به شهري حمل مي‌كنند كه جز با مشقت زياد به آن نمي‌رسيديد پروردگارتان رئوف و رحيم است، همچنين اسب‌‌ها و استر‌ها و الاغ‌ها را آفريد تا بر آن‌ها سوار شويد و زينت شما باشد و چيز‌هايي مي‌آفريند كه نمي‌دانيد».[20]
7. معادن؛ معادن كه در طبيعت به وديعه نهاده شده قبل از استخراج، منابع طبيعي محض هستند كه در آيات متعددي به آن اشاره شده است[21] بعنوان نمونه: « وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ »[22] يعني: «حديد را نازل كرديم كه در آن نيروي شديد و منافعي براي مردم است».
امّا قسم دوم منابع:
يعني منابع طبيعي كه دست بشر در آن دخالت دارد؛ آيات قرآن در اين زمينه فراوان است كه ما جهت رعايت اختصار نسبت به هر مورد فقط يك نمونه راذكر مي كنيم:
1. كشاورزي: آيات متعددي به اين منبع مهم اشاره دارد. بعنوان مثال: « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ ذَلُولا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ » يعني او كسي است كه زمين را براي شما رام كرد بر نشانه‌‌هاي آن راه برويد و از روزي‌‌هاي خداوند بخوريد و بازگشت و اجتماع همه به سوي اوست».[23]
2. زنبور‌داري: « وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِي...» يعني «پروردگار تو به زنبور عسل وحي نمود كه از كوه‌‌ها و درختان و داربست‌هايي كه (مردم) مي‌سازند خانه‌‌هايي برگزين. سپس از تمام ثمرات بخور و راه‌‌هايي را كه پروردگارت براي تو تعيين كرده است به‌راحتي بپيما. از درون شكم آن‌ها، نوشيدني با رنگ‌هاي مختلف خارج مي‌شود كه در آن شفا براي مردم است. به‌يقين در اين امر، نشانه روشني است براي جمعيتي كه مي‌انديشند».[24]
3. صنعت؛ يكي از منابع مهم اقتصادي صنعت است كه قرآن كريم در آيات متعدّدي به آن اشاره فرموده است.[25] به‌عنوان نمونه: « وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ » يعني: «و تعليم داديم به (حضرت داود) صفت زره بافي را به‌خاطر شما تا حفظ كند شما را در مقابل خطرات».[26]
4. استخراج معدن؛ آيات متعدّدي نيز به اين منبع مهم اشاره دارد.[27] به‌عنوان نمونه: « وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ...» يعني: «از براي سليمان باد را مسخر كرديم كه صبح‌گاهان مسير يك ماه را مي‌پـيمود و عصر‌گاهان مسير يك ماه را، و چشمه مس (مذاب) را بر او روان ساختيم... ».[28] پس بطور كلي در قرآن كريم دو بخش از منابع اقتصادث مطرح است:
الف؛ منابع طبيعي محض مانند: زمين، خورشيد و...
ب: منابع طبيعي كه دست بشر در آن دخالتي دارد مانند: استخراج معدن و زنورداري و ... .

پي نوشت ها:
[1] . سيد محمد جواد، وزيري فرد؛ مسائل اقتصادي در تفسير الميزان؛ تهران، (انتشارات امير كبير، 1376.
[2] . اعراف (19).
[3] . طه (118 – 119).
[4] . ملك (15) و نبأ (10 – 11) و نوح (19 – 20) و بقره (22 – 29 – 164) و . . .
[5] . اعراف (10).
[6] . حجر (19 – 20).
[7] . دكتر صالح حميد العلي؛ عناصر الانتاج في الاقتصاد الاسلامي و النظم الاقتصاديه المعاصره؛ بيروت، اليامه، ج اول1420.
[8] . انفال (1).
[9] . ملك (15).
[10] . نبأ (10 – 11)و نوح (19 – 20)و بقره (22 – 29 – 164)و . . .
[11] . انبياء (30) و يس (34) و نمل (60) و ابراهيم (32) و رعد (3) و زمر (21) و فرقان (48 – 49) و الرحمن (19 – 25).
[12] . نحل (10).
[13] . عبس (27 – 32) و نمل (10 – 11) و  . . .
[14] . نازعات (30 ـ 33)
[15] . نحل (14) و فاطر (12) و مائده (96) و . . .
[16] . نحل (14).
[17] . حجر (22) و نبأ (14 – 15) و سبأ (12) و . . .
[18] . روم (46).
[19] . انعام (38 – 142 – 144 ) و يس (71 – 73) و طه (53 – 54)و . . .
[20] . نحل (5 – 8).
[21] . انفال (1) و نحل (13) و آل عمران (14) و . . .
[22] . حديد (25).
[23] . ملك (15).
[24] . نحل (68 – 69).
[25] . طه (87 – 88) ، رعد(17)، كهف (94 – 97)، حديد (25)، يونس (22)، هود (37 – 38) و . . .
[26] . انبياء (80).
[27] . توبه (34)، آل عمران (14)، كهف (96)، سبأ (12)، نمل (13) و . . .
[28] . سبأ (12).

مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگی حوزه علميه.
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :