امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
875
تفسير نمونه : سوره سبا آيات 14 – 1


تفسير نمونه ج : 18ص :1


( 34 )سوره سبا در مكه نازل شده و داراى 54 آيه است



تفسير نمونه ج : 18ص :2


تفسير نمونه ج : 18ص :3


محتواى سوره سبا


اين سوره كه به مناسبت شرح سرگذشت قوم سبا به نام سبا ناميده شده از سوره‏هاى مكى است ، و مى‏دانيم محتواى سوره‏هاى مكى معمولا بيان معارف اسلامى و ريشه‏هاى اعتقادى مخصوصا مبداء و معاد و نبوت است.


و بيشترين بحث اين سوره نيز روى همين امور دور مى‏زند ، چرا كه مسلمانان در دوران مكه مى‏بايست از نظر عقائد ساخته مى‏شدند ، و براى پرداختن به فروع و تشكيل حكومت اسلامى و پياده كردن تمام برنامه‏هاى اسلامى ، آماده مى‏گرديدند.


به طور كلى بايد گفت محتواى اين سوره ناظر به پنج مطلب است :


1 -مساله توحيد و قسمتى از نشانه‏هاى خداوند در عالم هستى ، و صفات پاك او از جمله توحيد ربوبيت و الوهيت.


2 -مساله معاد كه از همه مسائل در اين سوره بيشتر مطرح شده ، از طرق مختلف در باره آن بحثهاى گوناگونى عنوان گرديده.


3 -مساله نبوت انبياى پيشين و مخصوصا پيامبر اسلام و پاسخ به بهانه - جوئيهاى دشمنان در باره او ، و بيان پاره‏اى از معجزات انبياء سلف.


4 -بيان بخشى از نعمتهاى بزرگ خدا و سرنوشت شكرگزاران و كفران كنندگان ، ضمن بيان گوشه‏اى از زندگى سليمان و قوم سبا .


5 -دعوت به تفكر و انديشه و ايمان و عمل صالح و تاثير اين عوامل در سعادت


تفسير نمونه ج : 18ص :4


و نيكبختى بشر ، و مجموعا برنامه جامعى را براى تربيت جستجوگران حق تشكيل مى‏دهد.


فضيلت اين سوره


در روايات اسلامى در باره اهميت اين سوره و تلاوت آن تعبيرات جالبى ديده مى‏شود : از جمله در حديثى از پيامبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) چنين مى‏خوانيم : من قرا سورة سبا لم يبق نبى و لا رسول الا كان له يوم القيامة رفيقا و مصافحا : كسى كه سوره سبا را بخواند در قيامت تمام انبياء و رسولان رفيق وهمنشين او خواهند بود ، و همگى با او مصافحه مى‏كنند.


در حديث ديگرى از امام صادق (عليه‏السلام‏) چنين نقل شده است : من قرء الحمدين جميعا ، سباء و فاطر ، فى ليلة لم يزل ليلته فى حفظ الله تعالى و كلائه ، فان قرأهما فى نهاره لم يصبه فى نهاره مكروه ، و اعطى من خير الدنيا و خير الاخرة ما لم يخطر على قلبه و لم يبلغ مناه : كسى كه دو سوره‏اى را كه با حمد آغاز مى‏شود ( سوره سبا و فاطر ) در يك شب بخواند ، تمام آن شب را در حفظ و حراست الهى خواهد بود ، و اگر آن دو را در روز بخواند هيچ مكروهى به او نمى‏رسد ، و آن قدر از خير دنيا و آخرت به او داده مى‏شود كه هرگز به قلبش خطور نكرده ، و فكر و آرزويش به آن نرسيده است ! .


همانگونه كه در آغاز هر سوره‏اى يادآور شده‏ايم ، مسلما اين پاداشهاى عظيم نصيب كسانى نمى‏شود كه تنها به خواندن و لقلقه زبان قناعت كنند ، بلكه


تفسير نمونه ج : 18ص :5


خواندن بايد مقدمه‏اى باشد براى انديشيدن كه آن نيز انگيزه عمل است.


مثلا كسى كه اين سوره را مى‏خواند از اين نكته با خبر مى‏شود كه قوم سبا بر اثر كفران نعمتهاى بى حساب الهى چنان زندگانيشان در هم كوبيده شد كه عبرت همگان گشتند و سرنوشت آنها ضرب المثلى براى جهانيان شد ، چنين انسانى به شكر نعمت ، شكرى آميخته با جنبه‏هاى عملى مى‏پردازد ، و شاكران نعمت خداوند در حفظ و امان او خواهند بود .


در اين زمينه شرح بيشترى در آغاز سوره نور داده‏ايم.



تفسير نمونه ج : 18ص :6


سورة سبإ


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى لَهُ مَا فى السمَوَتِ وَ مَا فى الأَرْضِ وَ لَهُ الحَْمْدُ فى الاَخِرَةِوَ هُوَ الحَْكِيمُ الْخَبِيرُ(1) يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فى الأَرْضِ وَ مَا يخْرُجُ مِنهَا وَ مَا يَنزِلُ مِنَ السمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَاوَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ(2)


ترجمه:


به نام خداوند بخشنده بخشايشگر


1 -حمد ( و ستايش ) مخصوص خداوندى است كه تمام آنچه در آسمانها و زمين است از آن او است ، و حمد ( و سپاس ) براى او است در سراى آخرت و او دانا و آگاه است.


2 -آنچه را در زمين فرو مى‏رود ، و آنچه از آن بر مى‏آيد ، مى‏داند و ( همچنين ) آنچه از آسمان نازل مى‏شود و آنچه بر آن بالا مى‏رود ، و او مهربان و آمرزنده است.


تفسير : او مالك همه چيز و عالم به همه چيز است


پنج سوره از سوره‏هاى قرآن مجيد با حمد پروردگار شروع مى‏شود كه در سه سوره آن حمد و ستايش خداوند بخاطر آفرينش آسمان و زمين و موجودات ديگر است ( سوره سبا ، سوره فاطر ، و سوره انعام ) .



تفسير نمونه ج : 18ص :7


و در يك سوره ( سوره كهف ) اين حمد و ستايش بخاطر نزول قرآن بر قلب پاك پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏باشد.


در حالى كه در سوره حمد تعبير جامعى شده كه همه اين امور را در بر مى‏گيرد الحمد لله رب العالمين.


به هر حال سخن در آغاز سوره سبا از حمد و سپاس خدا است بخاطر مالكيت و حاكميت او در دنيا و آخرت ، مى‏فرمايد : حمد مخصوص خداوندى است كه تمام آنچه در آسمانها و زمين است از آن او است ( الحمد لله الذى له ما فى السموات و ما فى الارض ) .


و نيز حمد و سپاس براى او در سراى آخرت است ( و له الحمد فى الاخرة).


به اين ترتيب حاكميت و مالكيت هر دو جهان از آن او است ، هر نعمتى ، هر موهبتى ، هر فايده و بركتى ، و هر خلقت موزون و شگرف و عجيبى ، همه تعلق به ذات پاك او دارد ، و به همين دليل حمد كه حقيقتش ستايش بخاطر كارهاى نيك اختيارى است همه به او باز مى‏گردد ، و اگر مخلوقاتى نيز شايسته حمد و ستايشند آنها نيز پرتوى از وجود او و شعاعى از افعال و صفات او هستند.


بنا بر اين هر كس در اين عالم مدح و ستايشى از چيزى كند اين حمد و ستايش سرانجام به ذات پاك او بر مى‏گردد ، و به گفته شاعر : به جهان خرم از آنم كه جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم ، كه همه عالم از او است و در پايان آيه مى‏افزايد : او حكيم و خبير است ( و هو الحكيم الخبير).


بر اساس حكمت بالغه اوست كه اين نظام عجيب بر جهان حكومت مى‏كند ، و بر اساس علم و آگاهى اوست كه هر چيز به جاى خود قرار گرفته ، و هر موجودى


تفسير نمونه ج : 18ص :8


آنچه را كه نياز دارد در اختيار دارد.


در اينكه منظور از حمد و ستايش خداوند در آخرت چيست ؟ مفسران گفتگو بسيار كرده‏اند .


بعضى گفته‏اند گرچه سراى آخرت دار تكليف نيست ، اما بندگان خدا عاشقانه در آنجا او را مى‏ستايند و حمد مى‏كنند ، و از حمد و ستايش او لذت مى‏برند ! بعضى ديگر گفته‏اند : بهشتيان او را به خاطر فضلش حمد مى‏كنند و دوزخيان بخاطر عدلش ! گاه گفته مى‏شود : انسانهائى كه در اين دنيا هستند به خاطر وجود حجابهاى مختلف بر قلب و فكرشان غالبا حمد خالص ندارند ، اما در قيامت كه همه حجابها بر چيده مى‏شود و به مصداق الملك يومئذ لله مالكيت خداوند بر پهنه هستى بر همگان آشكارمى‏شود ، همگى با خلوص نيت كامل زبان به حمد و ستايش او مى‏گشايند.


و نيز در اين جهان ممكن است انسانها غافل شوند ، و موجوداتى را مستقل از ذات خداوند پندارند و آنها را ستايش كنند ، اما در آنجا كه ارتباط همگى به ذات پاك او همچون شعاع آفتاب به قرص خورشيد آشكار مى‏گردد كسى جز او را ستايش نخواهد كرد.


از همه اينها كه بگذريم در قرآن مجيد نيز كرارا آمده است كه بهشتيان در آنجا خدا را حمد مى‏گويند : و آخر دعواهم ان الحمد لله رب العالمين : آخرين سخن بهشتيان اين است كه مى‏گويند حمد براى خدائى است كه پروردگار جهانيان است ( يونس آيه 10 ) .


در جاى ديگر مى‏خوانيم : هنگامى كه مؤمنان وارد باغهاى بهشت جاويدان مى‏شوند مى‏گويند : شكر براى خداوندى است كه اندوه را از ما بر طرف ساخت


تفسير نمونه ج : 18ص :9


و قالوا الحمد لله الذى اذهب عنا الحزن ( فاطر - 34).


اين حمد نه تنها از زبان انسانها و فرشتگان است كه از تمام ذرات جهان هستى نيز زمزمه حمد و تسبيح او به گوش هوش مى‏رسد ، هيچ موجودى نيست جز اينكه حمد و تسبيح او مى‏گويد.


آيه بعد به شرح گوشه‏اى از علم بى پايان پروردگار به تناسب توصيف خداوند به حكيم و خبير در آيه گذشته پرداخته ، چنين مى‏گويد : آنچه را در زمين فرو مى‏رود و آنچه را از آن خارج مى‏شود مى‏داند ( يعلم ما يلج فى الارض و ما يخرج منها ) .


آرى او از تمام قطرات باران و امواج سيلاب كه در اعماق زمين فرو مى‏روند و به طبقه نفوذ ناپذير مى‏رسند و در آنجا متمركز و براى انسانها ذخيره مى‏شوند آگاه است.


او از دانه‏هاى گياهان كه با كمك باد يا حشرات در پهنه زمين پراكنده مى‏شوند و در زمين فرو مى‏روند و روزى به درخت سر سبز يا گناه پر طراوتى تبديل مى‏گردند با خبر است.


از ريشه‏هاى درختان به هنگامى كه در جستجوى آب و غذابه اعماق زمين پيشروى مى‏كنند.


از امواج الكتريسته ، از گازهاى مختلف و ذرات هوا كه به داخل زمين نفوذ مى‏كنند ، از جاندارانى كه در زمين فرو مى‏روند و به آن حيات مى‏بخشند ، و نيز از گنجها و دفينه‏ها و اجساد مردگان اعم از انسانها و غير انسانها كه در اين زمين گسترده دفن مى‏شوند ، آرى از همه اينها با خبر است.


همچنين از گياهانى كه از زمين خارج مى‏شوند ، از انسانها كه از آن بر خاسته‏اند ، از چشمه‏هائى كه از آن مى‏جوشد ، از گازهائى كه از آن برمى‏خيزد،


تفسير نمونه ج : 18ص :10


از آتشفشانهائى كه از آن زبانه مى‏كشد ، و از حشراتى كه در درون زمين لانه دارند و از آن سر بر مى‏دارند ، و خلاصه از تمام موجوداتى كه از اعماق زمين بيرون مى‏ريزند ، اعم از آنچه ما مى‏دانيم و نمى‏دانيم ، او از همه آنها مطلع و آگاه است .


سپس مى‏افزايد : او از آنچه از آسمان نازل مى‏شود و يا به آسمان بالا مى‏رود با خبر است ( و ما ينزل من السماء و ما يعرج فيها).


از دانه‏هاى باران ، از اشعه حياتبخش خورشيد ، از امواج نيرومند وحى و شرايع آسمانى ، از فرشتگانى كه براى ابلاغ رسالت يا انجام ماموريتهاى ديگر به زمين نزول مى‏كنند ، از اشعه كيهانى كه از ماوراء جو به زمين نازل مى‏شود ، از شهابها و سنگريزه‏هاى سرگردان فضا كه به سوى زمين جذب مى‏شوند ، او از همه اينها مطلع است .


و نيز از اعمال عباد كه به آسمان عروج مى‏كند ، از فرشتگانى كه پس از اداى رسالت خود به آسمان باز مى‏گردند ، از شياطينى كه براى استراق سمع به آسمانها مى‏روند ، از شاخه‏هاى درختان برومندى كه سر به آسمان بر مى‏كشد از بخارهائى كه از دريا برمى‏خيزد و بر فراز آسمان ابرها را تشكيل مى‏دهد ، از آهى كه از دل مظلومى برمى‏خيزد و به آسمان صعود مى‏كند ، آرى از همه اينها آگاه است.


آيا هيچكس جز او از اين امور آگاهى دارد ؟ آيا علم همه دانشمندان بشر به گوشه‏اى از اين معلومات احاطه پيدا مى‏كند ؟ ! و در پايان مى‏افزايد : اوست رحيم و غفور ، مهربان و آمرزنده ( و هو الرحيم الغفور ) .


توصيف خداوند بر اين دو وصف در اينجا يا بخاطر آنست كه در ميان امورى كه به آسمان عروج مى‏كند اعمال بندگان و ارواح آنهاست ، اوست كه آنها را


تفسير نمونه ج : 18ص :11


زير پوشش رحمت و مغفرتش قرار مى‏دهد.


يا بخاطر اينكه نزول بركات و مواهب آسمانى مولود رحمت اوست ، و اعمال صالحى كه از بندگان به مقتضاى و العمل الصالح يرفعه بالا مى‏رود مشمول غفران او مى‏باشد .


يا اينكه آنها كه شكر اين نعمتها را بجا مى‏آورند مشمول رحمتند و آنها كه مقصرند اگر از حد نگذرانند مشمول مغفرت.


خلاصه اينكه آيه فوق در تمام ابعادش معنى وسيع و گسترده‏اى دارد ، و نبايد آنرا در يك جهت محدود كرد.



تفسير نمونه ج : 18ص :12


وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا الساعَةُقُلْ بَلى وَ رَبى لَتَأْتِيَنَّكمْ عَلِمِ الْغَيْبِلا يَعْزُب عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فى السمَوَتِ وَ لا فى الأَرْضِ وَ لا أَصغَرُ مِن ذَلِك وَ لا أَكبرُ إِلا فى كتَبٍ مُّبِينٍ‏(3) لِّيَجْزِى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِأُولَئك لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كرِيمٌ‏(4) وَ الَّذِينَ سعَوْ فى ءَايَتِنَا مُعَجِزِينَ أُولَئك لهَُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ‏(5)


ترجمه:


3 -كافران گفتند : قيامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد ، بگو آرى به پروردگارم سوگند كه به سراغ همه شما خواهد آمد ، خداوندى كه از غيب آگاه است ، و به اندازه سنگينى ذره‏اى در آسمانها و زمين از علم او دور نخواهد ماند ، و نه كوچكتر از آن و نه بزرگتر ، مگر اينكه در كتاب مبين ثبت است.


4 -هدفاين است آنها را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند پاداش دهد ، و براى آنها آمرزش و رزق پر ارزشى است.



تفسير نمونه ج : 18ص :13


5 -كسانى كه سعى در ( تكذيب ) آيات ما داشتند و گمان كردند مى‏توانند از حوزه قدرت ما بگريزند عذابى بد و دردناك خواهند داشت.


تفسير : به پروردگار سوگند قيامت خواهد آمد!


آيات گذشته در عين اينكه از توحيد و صفات خدا سخن مى‏گفت زمينه ساز مساله معاد بود ، زيرا چنانكه خواهيم ديد مشكلات بحث معاد جز از طريق علم بى پايان حق حل نمى‏شود.


لذا در آيات مورد بحث نخست مى‏گويد : كافران گفتند اين دروغ است كه قيامتى در پيش داريم هرگز قيامت به سراغ ما نمى‏آيد ( و قال الذين كفروا لا تاتينا الساعة ) .


نه تنها ما ، براى هيچيك از انسانها قيامتى در كار نيست ! آنها مى‏خواستند از اين طريق آزادى عمل پيدا كنند و هر كارى از دستشان ساخته است ، به اين اميد كه حساب و كتاب و عدل و دادى در كار نيست انجام دهند.


اما از آنجا كه دلائل قيامت روشن است قرآن با يك جمله قاطع و به صورت بيان نتيجه به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏گويد : آرى ، به پروردگارم سوگند كه قيامت به سراغ همه شما خواهد آمد ( قل بلى و ربى لتاتينكم ) .


تكيه روى كلمه رب بخاطر اين است كه قيامت از شؤون ربوبيت است ، چگونه ممكن است خداوند مالك و مربى انسانها باشد و آنها را در مسير تكامل پيش ببرد اما نيمه كاره رها كند و با مرگ همه چيز پايان گيرد ، و زندگى او بى هدف و آفرينش وى هيچ و پوچ شود ؟ ! در سوره تغابن آيه 7 نيز روى همين وصف تكيه كرده ، مى‏فرمايد : زعم الذين كفروا ان لن يبعثوا قل بلى و ربى لتبعثن ثم لتنبئن بما عملتم:


تفسير نمونه ج : 18ص :14


كافران چنين پنداشتند كه هرگز برانگيخته نمى‏شوند ، بگو : آرى به پروردگارم سوگند همگى در قيامت مبعوث مى‏شويد ، سپس همه شما از اعمالتان و نتائج آن آگاه خواهيد شد ! و از آنجا كه يكى از اشكالات مخالفان معاد اين بوده كه به هنگام خاك شدن بدن انسان ، و پراكنده شدن اجزاى آن در اطراف زمين ، چه كسى مى‏تواند آنها را بشناسد و جمع كند و به زندگى نوين باز گرداند ؟ از سوى ديگر چه كسى مى‏تواند حساب اين همه اعمال بندگان را در نهان و آشكار و درون و برون نگاه دارد و به موقع به اين حسابها برسد ؟ لذا در دنباله آيه اضافه مى‏كند او از تمام امور پنهانى با خبر است و به اندازه سنگينى ذره‏اى در تمام آسمانها و نه در زمين از حوزه علم بى پايان او بيرون نخواهد بود ( عالم الغيب لا يعرب عنه مثقال ذرة فى السموات و لا فى الارض .


و نه كوچكتر از ذره ، و نه بزرگتر از آن ، مگر اينكه همه اينها در كتاب مبين ثبت و ضبط است ( و لا اصغر من ذلك و لا اكبر الا فى كتاب مبين).


به اين ترتيب نه پراكنده‏گى ذرات بدن انسانها در زمين ، و نه آميختن آن با موجودات ديگر ، و نه حتى ورود اين اجزاء در بدن ساير انسانها از طريق مواد غذائى هيچيك مشكلى براى اعاده آنها ايجاد نمى‏كند.


اعمال آنها نيز در اين جهان باقى مى‏ماند ، هر چند تغيير شكل مى‏دهد ، و او از تمام آنها به خوبى آگاه است .


نظير اين تعبير در سوره ق آيات 3 و 4 نيز آمده است آنجا كه مى‏گويد ا إذا متنا و كنا ترابا ذلك رجع بعيد قد علمنا ما تنقص الارض منهم و عندنا


تفسير نمونه ج : 18ص :15


كتاب حفيظ : آيا هنگامى كه ما مرديم و خاك شديم باز مى‏گرديم ؟ اين بسيار بعيد است ، ولى آنها بايد بدانند كه ما مى‏دانيم زمين چگونه اجزاء آنها را كم مى‏كند ، و در خود فرو مى‏برد و در نزد ما كتابى است كه همه اين امور در آن محفوظ است.


در اينكه منظور از كتاب مبين چيست ؟ بسيارى از مفسران گفته‏اند : همان لوح محفوظ است ، ولى اين سؤال مطرح مى‏شود كه لوح محفوظ چيست ؟ همانگونه كه قبلا هم گفته‏ايم نزديكترين تفسيرى كه براى لوح محفوظ مى‏توان بيان كرد ، همان لوح علم بى‏پايان پروردگار است ، آرى در اين لوح همه چيز ثبت و ضبط است ، و هيچگونه تغيير و دگرگونى در آن راه ندارد .


جهان پهناور هستى نيز انعكاس از اين لوح محفوظ است ، چرا كه همه ذرات وجود ما و همه گفته‏ها و اعمال ما در آن محفوظ مى‏ماند ، هر چند ظاهرا چهره عوض مى‏كند ، اما هرگز از ميان نمى‏رود.


سپس ضمن دو آيه هدف قيام قيامت را بيان مى‏كند ، و يا به تعبير ديگر دليل بر لزوم چنين عالمى را بعد از جهان كنونى در برابر منكران شرح مى‏دهد ، مى‏فرمايد : هدف اين است آنها را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند پاداش دهد ( ليجزى الذين آمنوا و عملوا الصالحات ) .


آرى براى آنها مغفرت و روزى پر ارزشى است ( اولئك لهم مغفرة و رزق كريم).


آيا اگر مؤمنان صالح العمل به پاداش خود نرسند اصل عدالت كه از اساسى‏ترين اصول خلقت است تعطيل نمى‏گردد ؟ آيا عدالت پروردگار بدون آن


تفسير نمونه ج : 18ص :16


مفهومى مى‏تواند داشته باشد ؟ در حالى كه در اين جهان بسيارى از اينگونه افراد را مى‏بينيم كه هرگز به جزاى اعمال نيك خود نمى‏رسند ، بنا بر اين بايد جهان ديگرى باشد تا اين اصل در آنجا محقق شود .


مقدم داشتن مغفرت بر رزق كريم ممكن است به خاطر اين باشد كه بيشترين نگرانى مؤمنان از لغزشهائى است كه احتمالا داشته‏اند ، لذا قبل از هر چيز از طريق بيان آمرزش به آنها آرامش خاطر مى‏بخشد ، بعلاوه تا با آب مغفرت الهى شستشو نشوند شايسته رزق كريم و مقام كريم نخواهند بود.


رزق كريم به معنى هر روزى ارزشمندى است ، و گسترده‏گى مفهوم آن به حدى است كه همه مواهب الهى را شامل مى‏شود، حتى نعمتهائى كه هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و از فكر كسى نگذشته است.


و به تعبير ديگر بهشت با تمام نعمتهاى معنوى و ماديش در اين كلمه جمع است.


گر چه بعضى از مفسران كريم را به عنوان دو چيز خوب و بى دردسر تفسير كرده‏اند ولى به نظر مى‏رسد كه مفهوم آن از اين هم گسترده‏تر باشد و از آنجا كه بخش ديگر عدالت در مورد مجازات گنهكاران و مجرمان است در آيه بعد مى‏افزايد : و كسانى كه سعى در تكذيب آيات ما و ابطال و انكار آن داشتند ، و تصور مى‏كردند از حوزه قدرت ما مى‏توانند بگريزند ، براى آنها عذابى از بدترين ودردناكترين عذابها خواهد بود ( و الذين سعوا فى آياتنا معاجزين اولئك لهم عذاب من رجز اليم).


در آنجا سخن از رزق كريم بود و در اينجا از رجز اليم است.


رجز ( بر وزن كذب ) در اصل به معنى اضطراب و عدم قدرت بر


تفسير نمونه ج : 18ص :17


حفظ تعادل است ، لذا هنگامى كه شتر بيمار و ناتوان مى‏شود و مجبور است به هنگام حركت گامهاى خود را كوتاه بر دارد تا بتواند تعادل خود را كمى حفظ كند عرب به اين حالت رجز مى‏گويد ، سپس به هر گونه گناه و پليدى اطلاق شده است.


اطلاق كلمه رجز ( بر وزن مرض ) به اشعار مخصوص جنگىنيز بخاطر آن است كه مقطعهاى كوتاه و نزديك به هم دارد.


به هر حال منظور از رجز در اينجا بدترين انواع عذاب است كه با ذكر كلمه اليم نيز تاكيد شده است ، و انواع مجازاتهاى دردناك جسمانى و روحانى را شامل مى‏شود.


بعضى به اين نكته توجه كرده‏اند كه در اينجا قرآن به هنگام بيان نعمتهاى بهشتيان كلمه من را بيان نكرده ، تا دليل بر وسعت آن باشد ، ولى اين كلمه در مورد عذاب آمده تا نشانه محدوديت نسبى و بيان رحمت او باشد.


سعوا از ماده سعى به معنى هر گونه تلاش و كوشش است ، و در اينجا منظور كوشش براى تكذيب و انكار آيات حق و باز داشتن مردم از گرايش به آئين پروردگار است .


معاجزين از ماده معاجزه به معنى عاجز كردن است و در اينگونه موارد به كسانى اطلاق مى‏شود كه از دست كسى بگريزند به طورى كه او نتواند بر آنها سلطه يابد ، بديهى است اين توصيف براى مجرمان بخاطر پندارى است كه آنها عملا نشان مى‏دادند ، كار آنها به كسانى شباهت داشت كه تصور مى‏كردند مى‏توانند هر جنايتى مى‏خواهند بكنند و سپس از حوزه قدرت خداوند فرار نمايند.



تفسير نمونه ج : 18ص :18


وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّكهُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِى إِلى صِرَطِ الْعَزِيزِ الحَْمِيدِ(6) وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ(7) أَفْترَى عَلى اللَّهِ كَذِباً أَم بِهِ جِنَّةُبَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فى الْعَذَابِ وَ الضلَلِ الْبَعِيدِ(8) أَ فَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُم مِّنَ السمَاءِ وَ الأَرْضِإِن نَّشأْ نخْسِف بِهِمُ الأَرْض أَوْ نُسقِط عَلَيهِمْ كِسفاً مِّنَ السمَاءِإِنَّ فى ذَلِكلاَيَةً لِّكلّ‏ِ عَبْدٍ مُّنِيبٍ‏(9)


ترجمه:


6 -آنها كه داراى علمند آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده حق مى‏دانند ، و هدايت كننده به راه خداوند عزيز و حميد.


7 -كافران گفتند : آيا مردى را به شما نشان دهيم كه خبر مى‏دهد هنگامى كه ( مرديد و خاك شديد و ) سخت از هم متلاشى شديد ( بار ديگر ) آفرينش تازه‏اى خواهيد يافت!.



تفسير نمونه ج : 18ص :19


8 -آيا او بر خدا دروغ بسته ؟ يا به نوعى جنون گرفتار است ؟ ! ( چنين نيست ) بلكه آنها كه به آخرت ايمان نمى‏آورند در عذاب و گمراهى دورى هستند ( و نشانه گمراهى آنها همين انكار شديد آنها است ) .


9 -آيا به آنچه پيش رو و پشت سر آنان از آسمان و زمين قرار دارد نگاه نكردند ( تا به قدرت خدا بر همه چيز واقف شوند ) اگر ما بخواهيم آنها را ( با يك زمين لرزه ) در زمين فرو مى‏بريم ، يا قطعات سنگهائى از آسمان را بر آنها فرو مى‏ريزيم ، در اين نشانه روشنى ( بر قدرت خدا است ) براى هر بنده توبه كار.


تفسير:عالمان دعوت تو را حق مى دانند


در آيات گذشته سخن از بى خبران كوردلى بود كه قاطعانه معاد را با آنهمه دلائل ، انكار مى‏كردند ، و سعى در تكذيب آيات الهى و گمراه ساختن دگران داشتند .


به همين مناسبت در آيات مورد بحث سخن از عالمان و انديشمندانى مى‏گويد كه به تصديق آيات الهى و تشويق ديگران به پذيرش آن مى‏پردازند ، مى‏فرمايد : كسانى كه داراى علمند آنچه را كه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده است حق مى‏بينند ، و هدايت كننده به راه پروردگار عزيز و حميد مى‏دانند ( و يرى الذين اوتوا العلم الذى انزل اليك من ربك هو الحق و يهدى الى صراط العزيز الحميد).


بعضى از مفسران الذين اتوا العلم را در اين آيه به آن دسته از علماى اهل كتاب تفسير كرده‏اند كه با مشاهده آثار حقانيت قرآن مجيد در پيشگاه آن خاضع مى‏شوند و اعتراف به حق بودن آن مى‏كنند .


مانعى ندارد كه علماى اهل كتاب يكى از مصاديق آيه فوق باشند ، ولى محدود كردن در آنها هيچگونه دليلى ندارد ، بلكه با توجه به جمله يرى


تفسير نمونه ج : 18ص :20


(مى‏بينند ) كه فعل مضارع است ، و با توجه به گسترش مفهوم الذين اتوا العلم همه دانشمندان و انديشمندان را در هر عصر و هر زمان و مكان در بر مى‏گيرد.


و اگر مى‏بينيم در تفسير على بن ابراهيم اين تعبير به امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) تفسير شده در واقع بيان مصداق اتم و اكمل آن است.


آرى هر عالم بى تعصبى در محتواى اين كتاب آسمانى بينديشد از معارف پر مغز و احكام متين و اندرزهاى حكيمانه و مواعظ تكان دهنده آن گرفته ، تا تاريخهاى عبرت‏انگيز و بحثهاى علمى اعجاز آميزش مى‏داند همگى گواه بر حقانيت اين آيات است.


امروز كتابهاى مختلفى از سوى دانشمندان غربى و شرقى در باره اسلام و قرآن تاليف يافته كه در آنها اعترافات بسيار گويا و روشنى بر عظمت اسلام و صدق آيه فوق ديده مى‏شود.


تعبير به هو الحق تعبير جامعى است كه بر تمام محتواى قرآن تطبيق مى‏كند ، چرا كه حق همان واقعيت عينى و وجود خارجى است ، يعنى محتواى قرآن هماهنگ با قوانين آفرينش و واقعيتهاى عالم هستى و جهان انسانيت است .


و چون چنين است هدايتگر به سوى راه خداست ، خداوندى كه هم عزيز است و هم حميد يعنى در عين توانائى و شكست ناپذير بودن شايسته هر گونه ستايش است ، نه همچون قدرتمندان بشر كه چون بر تخت قدرت نشينند راه زورگوئى و تجاوز و ستمگرى و انحصارطلبى را پيش مى‏گيرند.


نظير اين تعبير در آيه 1 سوره ابراهيم نيز آمده است آنجا كه مى‏گويد : كتاب انزلناه اليك لتخرج الناس من الظلمات الى النور باذن ربهم الى صراط العزيز الحميد : اين كتابى است كه بر تو نازل كرديم تا مردم را از تاريكيها به سوى روشنائى ( علم و ايمان ) به فرمان پروردگارشان در آورى به سوى راه خداوند عزيز و حميد .



تفسير نمونه ج : 18ص :21


پيداست كسى كه هم قدرتمند است و هم شايسته حمد و ستايش هم عالم و آگاه است و هم رحيم و مهربان ، راه او مطمئن‏ترين راهها و مستقيم‏ترين طريقهاست ، و آنها كه از راه او مى‏روند خود را به سرچشمه قدرت و هر گونه اوصاف حميده نزديك مى‏كنند.


در آيه بعد بار ديگر به مساله قيامت و رستاخيز باز مى‏گردد و بحثهاى گذشته را به صورت ديگرى تكميل مى‏كند ، مى‏فرمايد : كافران گفتند : آيا مردى را به شما نشان دهيم كه خبر مى‏دهد هنگامى كه همگى خاك شديد و ذرات بدن شما از يكديگر جدا شد و هر يك در گوشه‏اى قرار گرفت ( و يا شايد جزء بدن حيوان يا انسان ديگرى شد ) بار ديگر به آفرينش تازه‏اى باز مى‏گرديد ؟ ! ( و قال الذين كفروا هل ندلكم على رجل ينبئكم اذا مزقتم كل ممزق انكم لفى خلق جديد ) .


به نظر مى‏رسد اصرار آنها بر مساله انكار معاد از دو امر سرچشمه گرفته : نخست اينكه چنين مى‏پنداشتند معادى كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اسلام مطرح مى‏كرد ( معاد جسمانى ) مطلبى است آسيب پذير كه مى‏توانستند توده مردم را نسبت به آن بد بين كنند و آنرا به آسانى نفى نمايند .


ديگر اينكه اعتقاد به معاد و يا حتى قبول احتمالى آن به هر حال در انسان ايجاد مسئوليت و تعهد مى‏كند ، و او را به انديشه و جستجوگرى حق وادار مى‏سازد ، و اين مطلبى بود كه براى سردمداران كفر سخت خطرناك محسوب مى‏شد ، لذا اصرار داشتند به هر طريقى شده فكر معاد و پاداش كيفر اعمال را از مغز مردم بيرون كنند.


مى‏گفتند : مگر امكان دارد اين استخوانهاى پوسيده ، اين خاكهاى پراكنده ، كه تندباد ذرات آن را به هر سو مى‏برد ، روزى جمع شود و لباس


تفسير نمونه ج : 18ص :22


حيات بر آن بپوشانند ؟.


و يا اينكه آنها از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) تعبير به رجل آنهم به صورت نكره مى‏كردند به منظور تحقير بود.


ولى آنها فراموش كرده بودند كه مادر آغاز نيز اجزاء پراكنده‏اى بوديم هر قطره‏اى از آبهاى موجود در بدن ما در گوشه اقيانوس يا چشمه‏اى بود ، و هر ذره‏اى از ماده آلى و معدنى جسم ما در گوشه‏اى از زمين افتاده بود همانگونه كه در آغاز خداوند اينها را جمع كرد در پايان نيز قدرت بر اين امر دارد.


و عجب اينكه آنها اين سخن را دليل بر دروغگوئىو يا جنون گوينده‏اش مى‏گرفتند ، و مى‏گفتند : آيا او بر خدا دروغ بسته ؟ يا نوعى جنون دارد ؟ ( افترى على الله كذبا ام به جنة).


و گرنه آدم راستگو و عاقل چگونه ممكن است لب به چنين سخنى بگشايد ؟ ! ولى قرآن به طرز قاطعى به آنها چنين پاسخ مى‏گويد : چنين نيست نه او ديوانه است و نه دروغگو ، بلكه آنها كه ايمان به آخرت ندارند در عذاب و گمراهى دورى هستند ( بل الذين لا يؤمنون بالاخرة فى العذاب و الضلال البعيد).


چه گمراهى از اين آشكارتر كه انسان منكر معاد شود معادى كه همه سال در برابر چشمان خود نمونه آن را در عالم طبيعت و زنده شدن زمينهاى مرده مى‏بيند .


معادى كه اگر نباشد زندگى اين جهان نا مفهوم و بى محتوا است.


و بالاخره معادى كه انكار آن مساوى است با انكار قدرت و عدل و حكمت پروردگار.


اما چرا مى‏گويد آنها اكنون در عذاب و ضلالند ؟


تفسير نمونه ج : 18ص :23


اين بخاطر آنست كه در زندگى مشكلات و حوادثى وجود دارد كه بدون ايمان به آخرت انسان نمى‏تواند آنها را تحمل كند.


به راستى اگر زندگى محدود به همين چند روز عمر دنيا بود تصور مرگ براى هر انسانى كابوس وحشتناكى مى‏باشد ، به همين دليل منكران معاد هميشه دريك نوع نگرانى جانكاه و عذاب اليم به سر مى‏برند ، در حالى كه مؤمنان به معاد مرگ را دريچه‏اى به سوى جهان بقا ، و وسيله‏اى براى شكسته شدن قفس و آزادى از اين زندان مى‏شمرند.


آرى ايمان به معاد به انسان آرامش مى‏بخشد ، مشكلات را قابل تحمل مى‏كند ، و ايثار و فداكارى و جانبازى را براى بشر آسان مى‏سازد.


اصولا آنها كه معاد را دليل بر دروغگوئى يا جنون مى‏شمردند بر اثر كفر و جهلشان گرفتار عذاب تاريك بينى و گمراهى دور و درازى بودند.


گرچه بعضى از مفسران اين عذاب را اشاره به عذاب آخرت دانسته‏اند ولى ظاهر آيه نشان مى‏دهد كه آنها هم اكنون در اين جهان در عذاب و ضلال گرفتارند .


سپس به دليل ديگرى پيرامون معاد ، دليلى توأم با تهديد غافلان لجوج ، پرداخته چنين مى‏گويد : آيا به آنچه پيش رو و پشت سر آنان از آسمان و زمين قرار گرفته نگاه نكردند ؟ ( ا فلم يروا الى ما بين ايديهم و ما خلفهم من السماء و الارض).


اين آسمان با عظمت با اينهمه عجائب ، با اين همه اختران ثابت و سيار و نظاماتى كه حاكم بر آن است ، و همچنين اين زمين با تمام شگفتيها و انواع موجودات زنده و بركات و مواهبش ، گوياترين دليل بر قدرت آفريدگار است.


آيا كسىكه قدرت بر اين همه امور دارد از باز گرداندن انسان بعد از


تفسير نمونه ج : 18ص :24


مرگ به عالم حيات و زندگى عاجز است ؟ ! اين همان برهان قدرت است كه در آيات ديگر قرآن در برابر منكران معاد به آن استدلال شده از جمله در آخر سوره يس ( آيه 82 ) و آيه 99 سوره اسراء و آيات 6 و 7 سوره ق.


در ضمن ، اين جمله مقدمه‏اى است براى تهديد اين گروه متعصب تيره دل كه اصرار دارند چشم به روى همه حقايق ببندند ، لذا به دنبال آن مى‏فرمايد : اگر ما بخواهيم به زمين دستور مى‏دهيم پيكر آنها را در خود فرو برد زلزله‏اى ايجاد شود، زمين شكاف بردارد و در ميان آن دفن گردند ! ( ان نشا نخسف بهم الارض).


و يا اگر بخواهيم فرمان مى‏دهيم قطعات سنگهاى آسمانى بر آنها فرو بارد و خودشان و خانه و زندگيشان را در هم بكوبد ( او نسقط عليهم كسفا من السماء).


آرى در اين موضوع ، نشانه روشنى است بر قدرت خداوند و توانائى او بر همه چيز ، اما براى هر بنده‏اى كه به سوى خدا باز گردد و فكر و انديشه خود را به كار گيرد ( ان فى ذلك لاية لكل عبد منيب).


هر كسى در زندگانى خود نمونه‏هائى از زلزله‏ها و خسف و فرو رفتن در زمين را ديده يا شنيده است ، و نيز سقوط سنگهاى آسمانى را از بالاى جو ، يا بر اثر ريزش كوهها بر اثر صاعقه‏ها يا آتش‏فشانها و مانند آن ديده يا شنيده است ، هر انسان عاقلى مى‏داند كه وقوع اين امور در هر لحظه و هر مكان امكان پذير است ، اگر زمين آرامشى دارد و آسمان براى ما امن و امان است ، به قدرت و فرمان ديگرى است ما كه از هر سو در قبضه قدرت او قرار داريم چگونه مى‏توانيم توانائيش را بر معاد انكار كنيم ! و يا چگونه مى‏توانيم از حوزه حكومت او فرار نمائيم .



تفسير نمونه ج : 18ص :25


در اينجا به چند نكته بايد توجه كرد:


1 -با اينكه آسمان بالاى سر و زمين زير پاست در آيه فوق تعبير به ما بين ايديهم ( پيش روى آنها ) و ما خلفهم ( پشت سر آنها ) شده است ، و تنها موردى در قرآن است كه اين تعبير در آن ديده مى‏شود ، اين تعبير ممكن است اشاره به اين معنى باشد كه منظره آسمان به هنگام طلوع و غروب خورشيد و ماه و ستارگان اهميت بيشترى دارد و قدرت و عظمت حق در آن لحظه آشكارتر است ، و مى‏دانيم هنگامى كه انسان رو به افق مى‏ايستد اين منظره پيش روى اوست ، و زمين كه در درجه بعد از اهميت قرار دارد به عنوان پشت سر او معرفى شده است .


بعلاوه اگر اين مغروران غافل حتى اينقدر به خود اجازه نمى‏دهند كه بالاى سر خود را بنگرند چرا لااقل آنچه را پيش روى آنها قرار دارد و در كنار افق ديده مى‏شود ، نمى‏نگرند ؟ !


2 -مى‏دانيم درون كره زمين مذاب و سوزان و در حال فوران است ، و در حقيقت زندگى همه انسانها بر روى مجموعه‏اى از آتشفشانهاى بالقوه قرار دارد ، يك فرمان كوچك الهى كافى است كه يكى از اين آتشفشانها سر بر آورد و منطقه عظيمى را بلرزاند و سنگ و مواد مذاب و سوزان را بر آنجا فرو ريزد.


و نيز مى‏دانيم هر شبانه روز صدها هزار سنگهاى سرگردان كوچك و بزرگ در حوزه جاذبه زمين قرار گرفته و به سوى آن جذب مى‏شوند ، اگر برخورد آنها با قشر هواى محيط زمين كه سبب داغ شدن و سوختن آنها مى‏شود نبود ، ساكنان زمين به طور مرتب از ناحيه آسمان سنگ باران مى‏شدند ، هم اكنون نيز قدرت و شدت آنها به قدرى است كه گاهى اين مانع را پشت سر گذارده و بر زمين فرو مى‏ريزند و اين يك اخطار الهى است .


بنا بر اين اگر ما انسانها در ميان اين دو منبع خطر به فرمان خدا در نهايت آرامش زندگى مى‏كنيم همين كافى نيست كه به قدرت عظيم او پى ببريم و سر


تفسير نمونه ج : 18ص :26


بر آستانش بگذاريم ؟!


3 -قابل توجه اينكه در پايان آخرين آيه فوق آمده است كه در اينها آيه و نشانه روشنى از عظمت و قدرت خدا است ، اما براى هر بنده انابه كننده .


اشاره به اينكه گردنكشان ياغى كه طوق عبوديت خدا را از گردن بر داشته‏اند و همچنين بندگان غافلى كه به مسير نادرست و گناه‏آلودشان ادامه مى‏دهند ، و انابه و بازگشتى در كارشان نيست ، آنها نيز از اين آيات روشن بهره نمى‏گيرند ، چرا كه وجود خورشيد به تنهائى كافى نيست چشم بينا و رفع حجاب نيز لازم است.



تفسير نمونه ج : 18ص :27


وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضلاًيَجِبَالُ أَوِّبى مَعَهُ وَ الطيرَوَ أَلَنَّا لَهُ الحَْدِيدَ(10) أَنِ اعْمَلْ سبِغَتٍ وَ قَدِّرْ فى السرْدِوَ اعْمَلُوا صلِحاًإِنى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(11)


ترجمه:


10 -ما به داود از فضل خود نعمتى بزرگ بخشيديم ، ( ما به كوهها و پرندگان ) گفتيم اى كوهها ! و اى پرندگان ! با او هم آواز شويد ( و همراه او تسبيح خدا گوئيد ) و آهن را براى او نرم كرديم.


11 -(و دستور داديم ) زرههاى كامل و فراخ بساز ، و حلقه‏ها را به اندازه و متناسب كن ، و عمل صالح بجا آوريد كه من به آنچه انجام مى‏دهيد بينا هستم.


تفسير : مواهب بزرگ خدا بر داود


از آنجا كه در آخرين آيه بحث گذشته سخن از عبد منيب و بنده توبه كار بود و مى‏دانيم اين توصيف در بعضى از آيات قرآن ( 24 سوره ص ) براى داود پيامبر به شرحى كه به خواست خدا خواهد آمد ذكر شده است بنا بر اين چه بهتر كه گوشه‏اى از حال اين پيامبر بزرگ و فرزندش سليمان به عنوان يك الگو باز گوشود و بحث گذشته تكميل گردد.


ضمنا هشدارى باشد براى همه كسانى كه نعمتهاى خدا را به دست فراموشى


تفسير نمونه ج : 18ص :28


مى‏سپرند و به هنگامى كه بر عريكه قدرت مى‏نشينند خدا را بنده نيستند.


در نخستين آيهمى‏گويد : ما به داود از فضل خود نعمتى بزرگ بخشيديم ( و لقد آتينا داود منا فضلا).


واژه فضل مفهوم وسيعى دارد كه تمام مواهبى را كه خدا به داود ارزانى داشته بود شامل مى‏شود ، و ذكر آن به صورت نكره دليل بر عظمت آن است.


حضرت داود مشمول مواهب بسيارى چه در جنبه معنوى و چه در جنبه مادى از سوى پروردگار شده بود كه آيات قرآن گوياى آن است.


در يكجا مى‏گويد : ما به او و فرزندش علم وافرى داديم ، و آنها گفتند خدا را سپاس كه ما را بر بسيارى از بندگانش فضل و برترى بخشيده است و لقد آتينا داود و سليمان علما و قالا الحمد لله الذى فضلنا على كثير من عباده المؤمنين ( نمل - 15 ) .


در جائى ديگر مخصوصا روى آگاهى از سخن گفتن حيوانات تكيه شده و به عنوان يك فضيلت بزرگ مطرح گرديده است : يا ايها الناس علمنا منطق الطير و اوتينا من كل شى‏ء ان هذا لهو الفضل المبين : اى مردم سخن گفتن پرندگان به ما تعليم داده شده ، و از همه چيز به ما بهره داده ، اين فضيلت آشكارى است ( از سوى پروردگار ) ( نمل - 16 ) معجزات مختلفى كه در ذيل آيه مورد بحث از آن سخن به ميان خواهد آمد بخشى از آن فضائل است ، و نيز صوت و آهنگ بسيار زيبا ، و قدرت بر قضاوت عادلانه كه در سوره ص به آن اشاره شده بخشى ديگر از اين فضل الهى محسوب مى‏شود و از همه مهمتر فضيلت نبوت و رسالت بود كه خدا در اختيار داود گذاشت به هر حال بعد از اين اشاره سر بسته به شرح آن مى‏پردازد و قسمتى از فضائل معنوى و بخشى از فضيلتهاى مادى داود را بدينگونه شرح مى‏دهد : ما


تفسير نمونه ج : 18ص :29


به كوهها گفتيم با داود همصدا شويد و همچنين شما اى پرندگان با او هم آواز گرديد و هر گاه او ذكر و تسبيح خدا مى‏گويد زمزمه را سر دهيد ( يا جبال اوبى معه و الطير).


كلمه اوبى در اصل از تاويب به معنى ترجيع وگرداندن صدا در گلو است ، اين ماده گاهى به معنى توبه نيز استعمال مى‏شود بخاطر اينكه حقيقت آن بازگشت به سوى خداست.


گرچه همه ذرات جهان ذكر و تسبيح و حمد خدا مى‏گويند ، خواه داودى با آنها همصدا بشود يا نشود ، ولى امتياز داود اين بود كه به هنگام بلند كردن صدا و سردادن نغمه تسبيح ، آنچه در كمون و درون اين موجودات بود آشكار مى‏گشت و زمزمه درونى به نغمه برونى تبديل مى‏شد همانگونه كه در مورد تسبيح سنگريزه در دست پيامبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نيز در روايات آمده است.


در روايتى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : انه خرج يقرأ الزبور و كان اذا قرأ الزبور لا يبقى جبل و لا حجر و لا طائر الا اجابه ! : داود به سوى دشت و بيابان خارج شد ، و هنگامى كه زبور را تلاوت مى‏كرد هيچ كوه و سنگ و پرنده‏اى نبود مگر اينكه با او همصدا مى‏شد .


بعد از ذكر اين فضيلت معنوى به ذكر يك فضيلت مادى پرداخته مى‏گويد : و ما آهن را براى او نرم كرديم ( و النا له الحديد).


ممكن است گفته شود خداوند به صورت اعجازمانندى روش نرم كردن آهن را به داود تعليم داد ، آنچنانكه بتواند از آن مفتولهاى نازك و محكمى براى بافتن زره بسازد ، و يا گفته شود كه قبل از داود براى دفاع در جنگها از صفحات آهن استفاده مى‏شد كه هم سنگين بود و هم اگر آن را به خود مى‏بستند چنان خشك و انعطاف ناپذير بود كه جنگجويان را سخت ناراحت مى‏كرد ،


تفسير نمونه ج : 18ص :30


هيچكس تا آن روز نتوانسته بود از مفتولهاى باريك و محكم آهن چيزى همچون زره ببافد كه همچون لباس به راحتى در تن برود و با حركات بدن نرم و روان باشد.


ولى ظاهر آيه اين است كه ، نرم شدن آهن در دست داود به فرمان الهى و به صورت اعجاز انجام مى‏گرفت ، چه مانعى دارد همان كسى كه به كوره داغ خاصيت نرم كردن آهن را داده ، همين خاصيت را به شكل ديگر در پنجه‏هاى داود قرار دهد ؟ در بعضى از روايات اسلامى نيز به همين معنى اشاره شده است .


در حديثى آمده است كه خداوند به داود وحى فرستاد نعم العبد انت الا انك تاكل من بيت المال فبكى داود اربعين صباحا فالان الله له الحديد و كان يعمل كل يوم درعا ... فاستغنى عن بيت المال : تو بنده خوبى هستى جز اينكه از بيت المال ارتزاق مى‏كنى ، داود 40 روز گريه كرد ( و از خدا راه حلى خواست ) خداوند آهن را براى او نرم كرد ، زرهى مى‏ساخت ... و به اين وسيله از بيت المال بى نياز شد.


درست است كه بيت المال مصرف كسانى است كه خدمت بدون عوض به جامعه مى‏كنند ، و بارهاى زمين مانده مهم را بر مى‏دارند ، ولى چه بهتر كه انسان بتواند هم اين خدمت را بكند و هم از كد يمين - در صورت توانائى - امرار معاش نمايد ، و داود مى‏خواست چنين بنده ممتازى باشد .


به هر حال داود از اين توانائى كه خدا به او داده بود در بهترين طريق يعنى ساختن وسيله جهاد ، آن هم وسيله حفاظت در برابر دشمن ، استفاده مى‏كرد ، و هرگز از آن در وسائل عادى زندگى بهره‏گيرى ننمود ، و تازه از در آمد آن - طبق بعضى از روايات - علاوه بر اينكه زندگى ساده خود را اداره مى‏كرد چيزى


تفسير نمونه ج : 18ص :31


هم به نيازمندان انفاق مى‏نمود علاوه بر همه اينها فايده ديگر اين كار آن بود كه معجزه‏اى گويا براى او محسوب مى‏شد.


بعضى از مفسران چنين نقل كرده‏اند كه لقمان به حضور داود آمد به هنگامى كه نخستين زره را مى‏بافت ، آهن را به صورت مفتول‏ها و حلقه‏هاى متعددى در مى‏آورد ، و در هم فرو مى‏كرد اين منظره سخت نظر لقمان را به خود جلب كرد ، و در فكر فرو رفت ، ولى همچنان نگاه مى‏كرد ، و هيچ سؤال ننمود ، تا اينكه داود بافتن زره را به پايان رسانيد ، برخاست و بر تن كرد و گفت چه وسيله دفاعى خوبى براى جنگ است ؟ ! لقمان كه هدف نهائى را در يافته بود ، چنين گفت الصمت حكمة و قليل فاعله ! : خاموشى حكمت است اما كمتر كسى آن را انجام مى‏دهد ! ( 2 ) .


آيه بعد شرحى براى زره ساختن داود و فرمان بسيار پر معنى پروردگار در اين زمينه است ، مى‏گويد : ما به او گفتيم زرههاى كامل بساز ، و حلقه‏هاى آنها را به اندازه و متناسب كن ( ان اعمل سابغات و قدر فى السرد).


سابغات جمع سابغ به معنى زره كامل و فراخ است ، و اسباغ نعمت نيز به معنى فراخى نعمت است.


سرد در اصل به معنى بافتن اشياء خشن همانند زره است ، جمله و قدر فى السرد مفهومش همان رعايت كردن اندازه‏هاى متناسب در حلقه‏هاى زره و طرز بافتن آن است .


در واقع خداوند به داود دستورى مى‏دهد كه بايد سرمشقى براى همه صنعتگران و كارگران با ايمان جهان باشد ، دستور محكم كارى و رعايت دقت در


تفسير نمونه ج : 18ص :32


كيفيت و كميت در مصنوعات ، آنچنان كه مصرف كنندگان به خوبى و راحتى بتوانند از آن استفاده كنند ، و از استحكام كامل برخوردار باشد.


به داود مى‏گويد : زره را گشاد و راحت درست كن ، تا جنگجو به هنگام پوشيدن در زندان گرفتار نشود ، نه حلقه‏ها را بيش از اندازه كوچك و باريك كن كه حالت انعطاف خود را از دست بدهد ، و نه زياد درشت و بى قواره كه گاه نوك شمشير و خنجر و نيزه و تير از آن بگذرد ، همه چيزش باندازه و متناسب باشد .


خلاصه اينكه : خداوند هم ماده اصلى را به مقتضاى النا له الحديد در اختيار داود گذاشت ، و هم طرز صورت بخشيدن و ساختن زره را به او آموزش داد ، تا محصولى كامل از اين ماده و صورت فراهم گردد.


و در پايان آيه داود و خاندانش را مخاطب ساخته مى‏گويد : عمل صالح بجا آوريد كه من نسبت به آنچه انجام مى‏دهيد بصير و بينا هستم ( و اعملوا صالحا انى بما تعملون بصير ) .


مخاطب در آغاز آيه تنها داود است ، و در پايان او و خاندانش يا او و قومش مى‏باشد ، چرا كه همه اين مسائل مقدمه براى عمل صالح است ، هدف ساختن زره و كسب در آمد نيست ، هدف عمل صالح است ، و اينها وسيله‏اى است در آن مسير كه هم داود از آن بهره مى‏گرفت و هم خاندانش.


و يكى از شئون عمل صالح آن است كه در صنايع دقت كافى را از هر جهت رعايت كنند و محصول كامل و مفيدى ارائه دهند و از هر گونه بدكارى و كم كارى بپرهيزند.


اين احتمال نيز وجود دارد كه مخاطب به اين خطاب داود و تمام كسانى كه از دسترنج و دستباف او استفاده مى‏كردند بوده باشد ، اشاره به اينكه اين وسيله دفاعى را در راه عمل صالح به كار گيرند ، نه در طريق ظلم و جور و گناه .



تفسير نمونه ج : 18ص :33


وَ لِسلَيْمَنَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شهْرٌوَ أَسلْنَا لَهُ عَينَ الْقِطرِوَ مِنَ الْجِنّ‏ِ مَن يَعْمَلُ بَينَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِوَ مَن يَزِغْ مِنهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السعِيرِ(12) يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِن محَرِيب وَ تَمَثِيلَ وَ جِفَانٍ كالجَْوَابِ وَ قُدُورٍ رَّاسِيَتٍاعْمَلُوا ءَالَ دَاوُدَ شكْراًوَ قَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِى الشكُورُ(13) فَلَمَّا قَضيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْت مَا دَلهَُّمْ عَلى مَوْتِهِ إِلا دَابَّةُ الأَرْضِ تَأْكلُ مِنسأَتَهُفَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِْنُّ أَن لَّوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْب مَا لَبِثُوا فى الْعَذَابِ الْمُهِينِ‏(14)


ترجمه:


12 -و براى سليمان باد را مسخر ساختيم كه صبحگاهان مسير يك ماه را مى‏پيمود ، و عصرگاهان مسير يك ماه را ، و چشمه مس ( مذاب ) را براى او روان ساختيم ، و گروهى از جن پيش روى او به اذن پروردگار كار مى‏كردند ، و هر كدام از آنها از فرمان ما سرپيچى مى‏كرد او را از عذاب آتش سوزان مى‏چشانديم !


13 -آنها هر چه سليمان مى‏خواست برايش درست مى‏كردند ، معبدها ، تمثالها ، ظروف


تفسير نمونه ج : 18ص :34


بزرگ غذا همانند حوضها ! و ديگهاى ثابت ( كه از بزرگى قابل حمل و نقل نبود ، و به آنها گفتيم : ) اى آل داود شكر ( اينهمه نعمت را ) بجا آوريد ، اما عده كمى از بندگان من شكرگذارند!


14 -(با اينهمه جلال و شكوه سليمان ) هنگامى كه مرگ را بر او مقرر داشتيم كسى آنها را از مرگ وى آگاه نساخت ، مگر جنبنده زمين ( موريانه ) كه عصاى او را مى‏خورد ( تا شكست و پيكر سليمان فرو افتاد ) هنگامى كه بر زمين افتاد جنيان فهميدند كه اگر از غيب آگاه بودند در عذاب خوار كننده باقى نمى‏ماندند .


تفسير : حشمت سليمان و مرگ عبرت‏انگيز او


به دنبال بحث از مواهبى كه خدا به داود داده بود سخن را به فرزندش سليمان مى‏كشاند ، و در حالى كه در مورد داود از دو موهبت ، سخن به ميان آمد ، در مورد فرزندش سليمان از سه موهبت بزرگ بحث مى‏كند ، مى‏فرمايد : ما باد را مسخر سليمان قرار داديم كه صبحگاهان مسير يك ماه را مى‏پيمود و عصرگاهان مسير يك ماه ! ( و لسليمان الريح غدوها شهر و رواحها شهر ) .


جالب اينكه براى پدر جسم خشن و فوق العاده محكمى يعنى آهن را مسخر مى‏كند و براى فرزند موجود بسيار لطيف ، ولى هر دو كار سازنده و اعجاز آميزند و مفيد ، جسم سخت را براى داود نرم مى‏كند ، و امواج لطيف باد را براى سليمان فعال و محكم ! لطافت باد هرگز مانع از آن نيست كه اعمال مهمى را انجام دهد ، بادها


تفسير نمونه ج : 18ص :35


هستند كه كشتيها عظيم را بر سطح اقيانوسها به حركت در مى‏آورند ، سنگهاى سنگين آسيا را مى‏چرخانند ، و بالن‏ها را بر فراز آسمان به شكل هواپيما به حركت در مى‏آورند.


آرى خداوند اين جسم لطيف را با اين قدرت خيره كننده در اختيار سليمان قرار داد.


در اينكه باد چگونه دستگاه سليمان ( كرسى يا فرش او را ) به حركت در مى‏آورد ، بر ما روشن نيست ، همين قدر مى‏دانيم هيچ چيز در برابر قدرت خدا مشكل و پيچيده نمى‏باشد ، جائى كه انسان بتواند با قدرت ناچيزش بالن‏ها ( محفظه‏هائى كه گازهاى سبك در آن مى‏كردند و به آسمان پرواز مى‏كرد و گاه انسانهائى را نيز با خود مى‏برد ) و امروز هواپيماهاى عظيم غول‏پيكر را با صدها مسافر و وسائل زياد در اوج آسمانها به حركت در مى‏آورد ، چگونه حركت دادن بساط سليمان به وسيله باد براى خداوند مشكل است ؟ چه عاملى سليمان و دستگاه او را از سقوط و يا فشار هوا و مشكلات ديگر ناشى از حركت آسمانى حفظ مى‏كرد ؟ ! اين نيز از مسائلى است كه جزئياتش براى ما روشن نيست ، ولى مى‏دانيم اينگونه خارق عادتها در تاريخ انبياء فراوان بوده است ، هر چند متاسفانه افراد نادان يا دشمنان دانا آنها را آميخته با خرافاتى كرده‏اند كه چهره اصلى اين مسائل را دگرگون و بدنما ساخته ، و ما در اين زمينه به همان مقدار كه قرآن اشاره كرده قناعت مى‏كنيم .


غدو ( بر وزن علو ) به معنى طرف صبح است ، در مقابل رواح كه طرف غروب را مى‏گويند ، كه حيوانات براى استراحت به جايگاه خود باز مى‏گردند ، ولى از قرائن بر مى‏آيد كه در آيه مورد بحث غدو بمعنى


تفسير نمونه ج : 18ص :36


نيم اول روز است ، و رواح نيم دوم ، و مفهوم آيه اين است كه سليمان از صبح تا به ظهر با اين مركب را هوار به اندازه يكماه مسافران آن زمان راه مى‏رفت و نيم دوم روز نيز به همين مقدار راه مى‏پيمود.


سپس به دومين موهبت الهى نسبت به سليمان اشاره كرده مى‏گويد : و براى او چشمه مس ( مذاب ) را روان ساختيم ! ( و اسلنا له عين القطر).


اسلنا از مادهسيلان به معنى جارى ساختن است ، و قطر به معنى مس مى‏باشد و منظور اين است كه ما اين فلز را براى او ذوب كرديم و همچون چشمه آب روان گرديد ! بعضى قطر را به معنى انواع مختلف فلزات يا به معنى روى دانسته‏اند و به اين ترتيب براى پدر آهن نرم شد و براى پسر فلزات ذوب گرديد ( ولى معروف همان معنى اول است).


چگونه چشمه‏اى از مس مذاب يا فلزات ديگر در اختيار سليمان قرار گرفت ؟ آيا خداوند طريقه ذوب كردن اين فلزات را در مقياس بسيار وسيع و گسترده از طريق اعجاز و الهام به اين پيامبر آموخت ؟ و يا چشمه‏اى از اين فلز مايع شبيههمان چشمه‏هائى كه به هنگام فعاليت كوههاى آتشفشانى از دامنه آنها سرازير مى‏شود به صورت اعجاز آميز در اختيار او قرار گرفت ؟ و يا به نحوى ديگر ؟ دقيقا بر ما روشن نيست ، همين اندازه مى‏دانيم اين نيز از الطاف الهى در باره اين پيامبر بزرگ بود.


و بالاخره به بيان سومين موهبت پروردگار نسبت به سليمان يعنى تسخير گروه عظيمى از جن پرداخته چنين مى‏گويد : و گروهى از جن پيش روى او به اذن پروردگار برايش كار مى‏كردند.


(و من الجن من يعمل بين يديه باذن ربه).


و هر گاه كسى از آنها از فرمان ما سرپيچى مى‏كرد او را با آتش سوزان


تفسير نمونه ج : 18ص :37


مجازات مى‏كرديم ( و من يزغ منهم عن امرنا نذقه من عذاب السعير).


جن چنانكه از نامش نيز پيداست موجودى است مستور از حس ، داراى عقل و قدرت و چنانكه از آيات قرآن استفاده مى‏شود مكلف به تكاليف الهى است.


در باره جن افسانه‏ها و داستانهاى خرافى بسيار ساخته‏اند ، ولى اگر اين خرافات را حذف كنيم اصل وجود آن و صفات ويژه‏اى كه در قرآن براى جن آمده است مطلبى است كه هرگز با علم و عقل مخالف نيست ، و ما شرح بيشتر اين موضوع را در تفسير سوره جن به خواست خدا خواهيم داد.


به هر حال از تعبير آيه فوق استفاده مى‏شود كه تسخير اين نيروى عظيم نيز به فرمان پروردگار بوده ، و هر گاه از انجام وظائفشان سر باز مى‏زدند مجازات مى‏شدند .


جمعى از مفسران گفته‏اند منظور از عذاب السعير در اينجا مجازات روز قيامت است ، در حالى كه ظاهر آيه نظر به مجازات متخلفين در دنيا داشته ، از آيات سوره ص نيز به خوبى استفاده مى‏شود كه خداوند گروهى از شياطين را در اختيار او قرار داده بود كه براى او كارهاى عمرانى مهمى انجام مى‏دادند ، و هر گاه تخلف مى‏كردند آنها را به زنجير مى‏افكند و الشياطين كل بناء و غواص و آخرين مقرنين فى الاصفاد ( ص آيات 37 و 38 ) قابل توجه اينكه براى اداره يك حكومت وسيع و كشور پهناورى همچون كشور سليمان عوامل زيادى لازم است ، ولى از همه مهمتر سه عامل است كه در آيه فوق اشاره به آنها شده : نخست يك وسيله نقليه سريع و مستمر و فراگير است كه رئيس حكومت بتواند با آن از تمام جوانب كشورش آگاه گردد .


دوم مواد اوليه‏اى كه براى تهيه ابزار لازم براى زندگى مردم و صنايع


تفسير نمونه ج : 18ص :38


مختلف ، مورد استفاده قرار گيرد.


و سر انجام نيروى فعال كار كه بتواند از آن مواد بهره‏گيرى كافى كند ، و كيفيت لازم را به آنها بدهد ، و نيازهاى مختلف كشور را از اين نظر بر طرف سازد .


و مى‏بينيم خداوند اين هر سه موضوع را در اختيار سليمان قرار داده بود ، و او نيز به نحو احسن براى رفاه مردم و عمران و آبادانى و امنيت از آنها بهره مى‏گرفت.


اين موضوع اختصاص به عصر سليمان و حكومت او ندارد و توجه به آن امروز و فردا و اينجا و همه جا براى اداره صحيح كشورها ضرورت دارد.


در آيه بعد به بخشى از كارهاى مهم توليدى گروه جن كه به فرمان سليمان انجام مى‏دادند اشاره كرده ، چنين مى‏گويد : سليمان هر چه مى‏خواست از معبدها ، و تمثالها ، و ظرفهاى بزرگ غذا كه همچون حوض‏هاى بزرگ بود ، و ديگهاى عظيم ثابت براى او تهيه مى‏كردند ( يعملون له ما يشاء من محاريب و تماثيل و جفان كالجواب و قدور راسيات ) .


كه بخشى از آنها مربوط به مسائل معنوى و عبادى بود ، و بخشى با نيازهاى جسمانى انسانها ، و جمعيت عظيم لشكريان و كارگزارانش تناسب داشت.


محاريب جمع محراب در لغت به معنى عبادتگاه يا قصرها و ساختمانهاى بزرگى است كه به منظور معبد ساخته مى‏شود.


گاهى نيز به قسمت صدر مجلس ، يا صدر مسجد و معبد ، نيز اطلاق مى‏شود آنچه امروز به آن محراب مى‏گويند كه همان محل امام جماعت است در حقيقت تعبير و معنى تازه‏اى است كه از ريشه اصلى گرفته شده است .


به هر حال از آنجا كه اين واژه از ماده حرب به معنى جنگ است علت


تفسير نمونه ج : 18ص :39


نامگذارى معابد را به محراب اين دانسته‏اند كه محل محاربه و جنگ با شيطان و هواى نفس است.


و يا از حرب به معنى لباس است كه در ميدان جنگ از تن دشمن گرفته مى‏شود ، چرا كه انسان در معبد بايد پوشش افكار دنيوى و پراكندگى خاطر را از خود بر گيرد.


به هر حال اين كاركنان فعال و چابك سليمان معابد بزرگ و باشكوهى كه درخور حكومت الهى و مذهبى او بود براى او ترتيب مى‏دادند ، تا مردم بتوانند به راحتى به وظائف عبادى خود قيام كنند .


تماثيل جمع تمثال هم به معنى نقش و عكس آمده ، و هم مجسمه ، در اينكه اين مجسمه‏ها يا نقش‏ها صورتهاى چه موجوداتى بودند ، و به چه منظور سليمان دستور تهيه آنها را مى‏داد تفسيرهاى مختلفى شده است : ممكن است اينها جنبه تزيينى داشته ، همانگونه كه در بناهاى مهم قديم بلكه جديد ما نيز ديده مى‏شود.


و يا براى افزودن ابهت به تشكيلات او بوده است ، چرا كه نقش پاره‏اى از حيوانات چون شير در افكار بسيارى از مردم ابهت آفرين است.


آيا مجسمه‏سازى موجودات ذى روح در شريعت سليمان (عليه‏السلام‏) مجاز بوده ، هر چند در اسلام ممنوع است ؟ يا اينكه مجسمه‏هائى كه براى سليمان مى‏ساختند از جنس غير ذى روح بوده مانند تمثالهاى درختان و كوهها و خورشيد و ماه و ستارگان ؟ و يا فقط براى او نقش و نگار بر ديوارها مى‏زدند كه در ظريف كاريهاى آثار باستانى بسيار ديده مى‏شود و مى‏دانيم نقش و نگار هر چه باشد ، بر خلاف مجسمه حرام نيست.



تفسير نمونه ج : 18ص :40


همه اينها محتمل است چرا كه ممكن است تحريم مجسمه‏سازى در اسلام به منظور مبارزه شديد با مساله بت پرستى و ريشه كن كردن آن بوده و اين ضرورت در زمان سليمان تا اين اندازه وجود نداشته و اين حكم در شريعت او نبوده است .


ولى در روايتى كه از امام صادق (عليه‏السلام‏) در تفسير اين آيه نقل شده چنين مى‏خوانيم : و الله ما هى تماثيل الرجال و النساء و لكنها الشجر و شبهه : بخدا سوگند تمثالهاى مورد در خواست سليمان مجسمه مردان و زنان نبوده بلكه تمثال درخت و مانند آن بوده است.


مطابق اين روايت مجسمه‏سازى ذيروح در شريعت وى نيز حرام بوده.


جفان جمع جفنه ( بر وزن وزنه ) به معنى ظرفهاى غذاخورى است.


و جواب جمع جابيه به معنى حوض آب است ، و از اين تعبير استفاده مى‏شود كه ظرفهاى بسيار عظيم غذاخورى كه هر كدام همچون حوضى بود براى سليمان تهيه مى‏ديدند تا گروه كثيرى بتوانند اطراف آن بنشينند و از آن غذا بخورند ، و اگر فراموش نكرده باشيم در زمانهاى كمى قديم نيز بر سر سفره‏ها از مجموعه‏هاى بزرگ براى خوردن غذا به صورت دستجمعى استفاده مى‏شد ، و در حقيقت سفره آنها همان ظرف بزرگ بود ، و مثل امروز ظرفهاى مستقل و جداى از يكديگر معمول نبود .


قدور جمع قدر ( بر وزن قشر ) به معنى ظرفى است كه غذا در آن طبخ مى‏شود و راسيات جمع راسيه به معنى پا بر جا و ثابت است و در اينجا منظور ديگهائى است كه از عظمت آن را از جا تكان نمى‏دادند .


در پايان آيه ، بعد از ذكر اين مواهب خداوند خطاب به دودمان حضرت داود كرده مى‏فرمايد : اى آل داود شكرگزارى كنيد ( اعملوا آل داود شكرا).



تفسير نمونه ج : 18ص :41


اما عده كمى از بندگان من شكرگزارند ! ( و قليل من عبادى الشكور ) بديهى است اگر منظور از شكرگزارى تنها شكر با زبان باشد مساله مشكلى نيست تا عاملان به آن قليل بوده باشند ، بلكه منظور شكر در عمل است ، يعنى استفاده از مواهب در مسير همان اهدافى كه بخاطر آن آفريده و اعطا شده‏اند ، و مسلم است كسانى كه مواهب الهى را عموما در جاى خود به كار گيرند اندكى بيش نيستند .


بعضى از بزرگان براى شكر سه مرحله قائل شده‏اند : شكر با قلب كه همان تصور نعمت و رضايت و خشنودى نسبت به آن است.


و شكر با زبان كه ثنا گفتن نعمت دهنده است.


و شكر ساير اعضاء و جوارح و آن هماهنگ ساختن اعمال با آن نعمت است.


شكور صيغه مبالغه است و فزونى شكرگزارى را مى‏رساند كه همان تكرار شكر و تداوم آن با قلب و لسان و اعضاء است.


البته گاهى اين صفت براى خداوند نيز آورده شده است مانند آنچه درآيه 17 سوره تغابن آمده انه شكور حليم و منظور از شكرگزارى خداوند آنست كه به مقدارى كه بندگان در مسير طاعت او گام برمى‏دارند آنها را مشمول مواهب و الطاف خويش مى‏سازد ، و از آنها تشكر و سپاسگزارى مى‏كند ، و از فضل خود بيش از آنچه استحقاق دارند بر آنها مى‏افزايد.


به هر حال اين تعبير كه افراد كمى از بندگان من شكرگزارند ممكن است براى بيان عظمت مقام اين گروه باشد كه افراد نمونه‏اى هستند ، و يا به اين منظور كه شما كوشش كنيد و در زمره آنان در آئيد تا بر جمع شاكران افزوده شود.


آخرين آيه مورد بحث كه در عين حال آخرين سخن پيرامون سليمان


تفسير نمونه ج : 18ص :42


است ، از مرگ عجيب و عبرت‏انگيز اين پيامبر بزرگ خدا سخن مى‏گويد ، و اين واقعيت را روشن مى‏سازد كه پيامبر با آن عظمت ، و حكمرانى با آن قدرت و ابهت ، چگونه به آسانى جان به جان آفرين سپرد ، و حتى پيش از آنكه تن او در بستر آرام گيرد چنگال اجل گريبانش را گرفت ! مى‏فرمايد : هنگامى كه مرگ را براى سليمان مقرر كرديم كسى مردم را از مرگ او آگاه نساخت ، مگر جنبنده‏اى از زمين كه عصاى او را مى‏خورد تا عصا شكست و پيكر سليمان فرو افتاد ( فلما قضينا عليه الموت ما دلهمعلى موته الا دابة الارض تاكل منساته).


از تعبير آيه فوق و همچنين روايات متعدد استفاده مى‏شود به هنگامى كه مرگ سليمان فرا رسيد ايستاده بود و بر عصاى خود تكيه كرده بود ، ناگهان مرگ گريبانش را گرفت و روح از بدنش پرواز كرد ، او در همان حال مدتى سر پا ماند تا اينكه موريانه كه قرآن از آن به دابة الارض ( جنبنده زمين ) تعبير كرده عصاى او را خورد و تعادل خود را از دست داد و روى زمين افتاد و مردم از مرگ او آگاه شدند ! لذا بعد از آن مى‏افزايد : هنگامى كه سليمان فرو افتاد جنيان فهميدند كه اگر از غيب آگاه بودند در عذاب خوار كننده باقى نمى‏ماندند ( فلما خر تبينت الجن ان لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين ) .


جمله تبينت از ماده تبين معمولا به معنى آشكار شدن است ( فعل


تفسير نمونه ج : 18ص :43


لازم ) و گاهى نيز به معنى دانستن و آگاه شدن از چيزى آمده است ( فعل متعدى ) و اينجا متناسب با معنى دوم است ، يعنى تا آن زمان گروه جن از مرگ سليمان آگاه نبودند و فهميدند كه اگر از اسرار غيب آگاه بودند در اين مدت در زحمت و رنج كارهاى سنگين باقى نمى‏ماندند.


جمعى از مفسران جمله را به معنى اول گرفته‏اند و گفته‏اند مفهوم آيه چنين است كه بعد از افتادن سليمان وضع جنيان براى انسانها آشكار شد كه آنها از اسرار غيب آگاه نيستند ، و بى جهت عده‏اى چنين عقيده‏اى را در باره آنها داشتند تعبير به عذاب مهين ممكن است اشاره به كارهاى سنگين و سختى بوده باشد كه سليمان گاهى به عنوان جريمه و مجازات بر عهده گروهى از جن مى‏گذارد ، و گر نه پيامبر خدا هرگز كسى را بى جهت در فشار و عذاب ، آنهم عذاب خوار كننده قرار نمى‏دهد .


نكته‏ها


1 -دور نمائى از زندگانى عبرت‏انگيز سليمان (عليه‏السلام‏)


قرآن مجيد - بر خلاف تورات كنونى كه سليمان (عليه‏السلام‏) را يك پادشاه جبار و بتخانه ساز و تسليم هوسهاى زنان معرفى كرده سليمان (عليه‏السلام‏) را يك پيغمبر بزرگ خدا مى‏شمرد ، و او را به عنوان سمبل قدرت و حكومت بى نظير مطرح كرده ، و در لابلاى بحثهاى مربوط به سليمان درسهاى بزرگى به انسانها داده كه هدف


تفسير نمونه ج : 18ص :44


اصلى از ذكر اين داستانها همانها بوده است.


در آيات فوق خوانديم خداوند مواهب عظيمى به اين پيامبر بزرگ داد ، مركبى بسيار سريع و تندرو كه با آن مى‏توانست در مدتى كوتاه سراسر كشور پهناورش را سير كند.


مواد معدنى فراوان براى انواع صنايع .


نيروى فعال كافى براى شكل دادن به اين مواد معدنى.


او با بهره‏گيرى از اين وسائل معابد بزرگى ساخت ، و مردم را به عبادت ترغيب نمود ، و نيز براى پذيرائى از لشكريان و كارمندان حكومت و توده‏هاى مستضعف مردم برنامه وسيع و گسترده‏اى تنظيم كرد كه از نمونه ظروفش كه در آيات بالا آمده است مى‏توان بقيه را حدس زد.


در برابر همه اين مواهب به او دستور شكرگزارى داد ، با تاكيد بر اين مطلب كه حق شكر نعمتهاى خدا را كمتر كسى مى‏تواند بجا آورد ! سپس روشن ساخت كه مردى ، با اين قدرت و عظمت چقدر در برابر مرگآسيب پذير و ناتوان بود ، كه در يك لحظه به مرگ ناگهانى از دنيا رفت ، آنچنانكه اجل حتى مجال نشستن و يا خوابيدن در بستر را به او نداد تا مغروران سركش گمان نكنند اگر به جائى رسيدند و قدرتى كسب كردند در واقع توانا شده‏اند كه جن و انس ، شيطان و پرى خدمتكار او بودند و زمين و آسمان جولانگاه او بود ، و در حشمت او هر كس كه شك نمايد بر عقل و فكرت او خندند مرغ و ماهى ! در يك لحظه كوتاه همچون حبابى بر امواج دريا محو و نابود شد ! و نيز روشن سازد چگونه يك عصاى ناچيز او را مدتى سر پا داشت و با ملاحظه قامت نشسته يا ايستادهاو جنيان گرما گرم مشغول كار بودند ؟ و نيز چگونه موريانه‏اى او را بر زمين افكند ، و تمام رشته‏هاى كشور او را به هم ريخت ، آرى يك عصا نيروى فعال كشورى پهناور را به حركت در آورده


تفسير نمونه ج : 18ص :45


بود ، و يك موريانه آن را از حركت باز داشت!.


جالب اينكه در بعضى از روايات آمده است كه در آن روز سليمان ديد جوانى خوشرو و خوش لباس از يكى از زواياى قصر بيرون آمد و به سوى او حركت نمود ، سليمان تعجب كرد ، گفت : تو كيستى ؟ و به اذن چه كسى اينجا آمدى ؟ ! من گفته بودم هيچكس امروز اينجا نيايد ! در پاسخ گفت : من كسى هستم كه نه از شاهان مى‏ترسم ! نه رشوه مى‏گيرم ! - سليمان بيشتر تعجب كرد - اما او مجالى نداد و افزود : من فرشته مرگم ، آمده‏ام تا قبض روح تو كنم ! اين را گفت و فورا قبض روح او كرد ! .


اين را نيز بايد يادآورى كنيم كه داستان سليمان مانند بسيارى از داستانهاى انبيا ، با روايات مجعولى متاسفانه آميخته شده ، و خرافاتى به آن بسته‏اند كه چهره اين پيامبر بزرگ را دگرگون ساخته ، و بسيارى از اين خرافات از تورات كنونى گرفته شده است و اگر ما به آنچه قرآن گفته قناعت كنيم هيچ مشكلى پيش نخواهد آمد.


2 -چرا مرگ سليمان مدتى مكتوم ماند ؟


در اينكه چه مدت مرگ حضرت سليمان بر كاركنان حكومتش مخفى ماند ؟ دقيقا روشن نيست يكسال ؟ يك ماه ؟ يا چند روز ؟ مفسران در اين باره نظر واحدى ندارند.


آيا اين كتمان از ناحيه اطرافيان او صورت گرفت كه آگاهانه براى اينكه رشته امور كشور موقتا از هم متلاشى نشود مرگ او را مكتوم داشتند ؟ و يا اينكه اطرافيان نيز از اين امر آگاهى نداشتند ؟!


تفسير نمونه ج : 18ص :46


بسيار بعيد به نظر مى‏رسد كه براى يك مدت طولانى حتى بيش از يك روز اطرافيان او آگاه نشوند ، چرا كه مسلما افرادى مامور بودند كه براى او غذا و ساير احتياجات ببرند ، آنها از اين ماجرا آگاه مى‏شدند ، بنا بر اين بعيد نيست - همانگونه كه بعضى از مفسران گفته‏اند - آنها از اين امر آگاهى يافتند ، ولى آن را به خاطر مصالحى مخفى كردند ، لذا در بعضى از روايات آمده است كه در اين مدت آصف بن برخيا وزير مخصوص او امور كشور را تدبير مى‏كرد .


آيا سليمان در حال ايستاده تكيه بر عصا كرده بود يا نشسته دستها را بر عصا نهاده ، و سر را به روى دست تكيه داده بود و به همين حال قبض روح شد و مدتى باقى ماند ؟ احتمالات مختلفى وجود دارد ، هر چند احتمال اخير نزديك‏تر به نظر مى‏رسد .


آيا اگر اين مدت طولانى بوده ، نخوردن غذا و ننوشيدن آب مساله‏اى براى بينندگان مطرح نمى‏كرده ؟ از آنجا كه همه كار سليمان عجيب بوده شايد اين مساله را نيز از عجائب او مى‏شمردند ، حتى در روايتى مى‏خوانيم كم كم اين زمزمه در ميان گروهى پيدا شد كه بايد سليمان را پرستش كرد مگر نه اين است كه او مدتى بر جاى خود ثابت مانده ، نه مى‏خوابد و نه غذا مى‏خورد و نه آب مى‏نوشد.


اما به هنگامى كه عصا در هم شكست و فرو افتاد ، همه اين رشته‏ها از هم گسست ، و خيالات آنها نقش بر آب شد.


ولى به هر حالهر چه بود اين تاخير در اعلام مرگ سليمان بسيار چيزها را فاش ساخت.


1 -بر همگان روشن شد كه انسان اگر هم به اوج قدرت برسد باز موجودى


تفسير نمونه ج : 18ص :47


است ضعيف در برابر حوادث ، و همچون پر كاهى است در مسير طوفان به هر سو پرتاب مى‏شود.


امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) در يكى از خطب نهج البلاغه مى‏فرمايد : فلو ان احدا يجد الى البقاء سلما او لدفع الموت سبيلا لكان ذلك سليمان ابن داود (عليهماالسلام‏) الذى سخر له ملك الجن و الانس مع النبوة و عظيم الزلفة : اگر كسى در اين جهان نردبانى به عالم بقا مى‏يافت و يا مى‏توانست مرگ را از خود دور كند سليمان بود كه حكومت بر جن و انس توأم با نبوت و مقام والا براى او فراهم شده بود .


2 -بر همه روشن شد كه گروه جن از غيب آگاه نيستند ، و انسانهاى نادان و بيخبرى كه آنها را پرستش مى‏كردند سخت در اشتباه و خطا بودند.


3 -براى همه مردم اين حقيقت فاش گشت كه چگونه ممكن است نظام و شيرازه كشورى بستگى به موضوع كوچكى پيدا كند با وجود آن بر پا باشد ، و با فرو ريختنش فرو ريزد ، و در ماوراى اين امور قدرت بى انتهاى پروردگار تجلى نمايد.


3 -چهره سليمان در قرآن و تورات كنونى ؟


در حالى كه قرآن سليمان را پيامبرى بزرگ مى‏خواند با علم سرشار و تقواى بسيار پيامبرى كه با داشتن حكومت عظيم هرگز اسير مقام و مال نشد ، و به آنها كه از سوى ملكه سبا براى فريفتنش هداياى بسيار گرانبهائى آورده بودند گفت : ا تمدونن بمال فما آتانى الله خير مما آتاكم : آيا مرا به وسيله مال مى‏خواهيد كمك كنيد ؟ در حالى كه آنچه خدا به من داده است از آنچه به شما داده برتر است ( نمل - 36).


پيامبرى كه تمام آرزويش اين بود بتواند شكر نعمتهاى پروردگار را


تفسير نمونه ج : 18ص :48


بجا آورد و قال رب اوزعنى اناشكر نعمتك التى على و على والدى : گفت پروردگارا ! مرا يارى و الهام كن تا بتوانم شكر نعمتهائى را كه بر من و پدر و مادرم ارزانى داشته‏اى بجاى آورم ( نمل - 19).


رهبرى كه حتى اجازه نمى‏داد كسى آگاهانه به مورچه‏اى ستم كند ، لذا در وادى نمل ، مورچه‏اى صدا زد يا ايها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان و جنوده و هم لا يشعرون : اى مورچگان به لانه‏ها برويد مبادا سليمان و لشكريانش نا آگاهانه شما را پايمال كنند ! ( نمل - 18).


عبادتكارى بود كه هر گاه لحظه‏اى به دنيا مشغول و از ذكر خدا غافل مى‏شد در مقام جبران بر مى‏آمد و مى‏گفت : انى احببت حب الخير عن ذكر ربى : افسوس كه علاقه به نيكيها مرا لحظه‏اى از ياد خدايم به خود مشغول داشت ( ص - 32 ) .


حكيمى بود كه در عين قدرت جز با منطق سخن نمى‏گفت ، و حتى در گفتگو با پرنده‏اى همچون هدهد ، حق و عدالت را از دست نمى‏داد.


حاكمى بود كه معاونش آنچنان از علم كتاب سرشار بود كه در يك لحظه مى‏توانست تخت بلقيس را حاضر كند.


و قرآن او را با اوصافى همچون اواب ( بسيار بازگشت كننده به سوى خدا ) و نعم العبد ( بنده بسيار خوب ) خوانده.


كسى كه خداوند حكومت و علم را در اختيار اوقرار داده بود و كسى كه او را مشمول هدايت خويش فرموده بود ، و كسى كه يك لحظه در عمرش به خدا شرك نورزيد.


ولى با اين حال ببينيم تورات تحريف يافته كنونى چگونه دامان پاك اين پيامبر بزرگ را آلوده به شرك و غير آن مى‏كند.


تورات بدترين نسبتها را در زمينه بنا كردن بتكده و ترويج از بت پرستى


تفسير نمونه ج : 18ص :49


و عشق بيحساب به زنان و تعبيرات بسيار زننده از توصيفهاى عاشقانه او بيان كرده كه نقل همه آن شرم آور است تنها به يك قسمت كه ملايمتر به نظر مى‏رسد قناعت مى‏كنيم.


در كتاب اول ملوك و پادشاهان چنين مى‏خوانيم : و سليمان ملك سواى دختر فرعون زنان بيگانه بسيارى را از مو آبيان و عمونيان و ادوميان و صيدونيان و حتيان دوست مى‏داشت از امتهائى كه خداوند بنى اسرائيل را فرموده بود كه شما به ايشان در نيائيد ( و ازدواج نكنيد ) و ايشان به شما در نيايند كه ايشان قلب شما را به خدايان خودشان مايل خواهند گردانيد ، و سليمان از راه محبت به ايشان ملصق شد ! و او را هفتصد زن بانويه ( عقدى ) و سيصد متعه ( موقت ) بود ! و ايشان قلبش را برگردانيدند ، و واقع شد وقت پيرى سليمان كه زنهايش قلبش را به سمت خدايان غريب برگردانيدند ، و قلبش مثل قلب پدرش داود با خدايش كامل نبود ! و سليمان در عقب عشترون خداى صيدونيان و ملكوم مكروه عمونيان ( بت عمونيان ) رفت ، و سليمان در نظر خداوند بدى كرد و مثل پدرش داود راه خداوند را تماما نرفت ! ! آنگاه سليمان مقام بلندى را به كوهى كه روبروى اورشليم است بخصوص كموش مكروه پسران عمون بنا كرد ، پس خداوند به سليمان غضبناك شد ، بسبب اينكه قلبش از خداوند خداى اسرائيل كه وى را دو مرتبه مرئى شد برگردانيد ... و خداوند به سليمان گفت چونكه اين عمل از تو صادر شد ، و عهد مرا و فرائضى كه به تو امر فرموده نگاه نداشتى ، البته مملكت تو را از دست تو خواهم گرفت ! و به بنده‏ات خواهم داد ! نهايت به ايام تو اين را نخواهم كرد ، به سبب پدرت داود ، و از دست پسرت آنرا خواهم گرفت ... نهايت تمامى مملكت را از دست او ( سليمان ) نخواهم گرفت ، بلكه به پاس خاطر بنده من


تفسير نمونه ج : 18ص :50


داود كه برگزيدم بجهت اينكه اوامر و فرائض مرا نگاه داشته بود ! او را در تمامى روزهاى عمرش سلطان خواهم نمود...).


از مجموع اين داستان دروغين تورات چنين بر مى‏آيد:


1 -سليمان علاقه زيادى به زنان طوايف بت‏پرست داشت ، و بر خلاف دستور خداعده زيادى از آنان را گرفت ، و كم كم به مذهب آنها تمايل پيدا كرد ! و با اينكه شخص زن نديده‏اى هم نبود ، بلكه 700 زن عقدى و 300 زن متعه داشت ! علاقه شديد او به زنها او را از راه خدا بيرون برد ! ( نعوذ بالله).


2 -سليمان صريحا دستور ساختن بتخانه داد ، و روى كوهى كه در برابر اورشليم آن مركز مقدس اسرائيل قرار داشت ، بتكده‏اى براى بت كموش بت معروف طايفه موابيان و بت مولك - بت مخصوص طايفه بنى عمون بنا كرد و به بت عشترون بت صيدونيان نيز علاقه خاصى پيدا كرد و همه اينها در سر پيرى واقع شد!


3 -خداوند بخاطر اين انحراف و گناه بزرگ مجازاتى براى او قائل شد و آن مجازات اين بود كه كشور او را از دستش بگيرد ، ولى نه از دست خودش بلكه از دست فرزندش رحبعام ! و به او مهلت خواهد داد هر چه مى‏خواهد سلطنت كند ، اينهم بخاطر بنده خاص خدا داود پدر سليمان بود ، همان بنده خاص خدا كه طبق تصريح تورات العياذ بالله مرتكب قتل نفس و زناى محصنه و تصاحب زن افسر رشيد و خدمتگزار خود گرديده بود ! ! آيا اين تهمتهاى ناروا را كسى مى‏تواند به ساحت مقدس مردى مانند سليمان نسبت دهد ؟ ! اگر ما سليمان را - همانطور كه قرآن مى‏گويد - پيامبر بدانيم كه وضع روشن است و اگر هم او را در رديف پادشاهان بنى اسرائيل بدانيم باز چنين نسبتهائى ممكن نيست در باره او صادق باشد .



تفسير نمونه ج : 18ص :51


چه اينكه اگر او را پيامبر ندانيم مسلما تالى تلو پيامبر بوده ، زيرا دو كتاب از كتب عهد قديم يكى بنام مواعظ سليمان - يا - حكمتهاى سليمان و ديگرى بنام سرود سليمان از گفته‏هاى اين مرد بزرگ الهى است.


به راستى يهوديان و مسيحيان كه به تورات كنونى معتقدند چه جوابى براى اين سؤالات دارند ؟ و اين رسوائيها را چگونه مى‏پذيرند ؟!


4 -شكرگزاران واقعى اندكند


قبل از هر چيز در اين زمينه توجه به ريشه اصلى لغت شكر لازم است : راغب در مفردات مى‏گويد : شكر همان تصور نعمت و اظهار آن است ، بعضى گفته‏اند در اصل كشر به معنى كشف ( بر وزن آن ) بوده است سپس مقلوب گشته و شكر شده است ، و نقطه مقابل آن كفر است كه فراموشى نعمت و پوشاندن آن مى‏باشد .


سپس به تقسيم شكر به شعب سه گانه : شكر قلب يعنى انديشه در باره نعمت ، و شكر زبان يعنى ثنا گفتن بر منعم ، و شكر ساير اعضا يعنى قدردانى و پاسخگوئى در برابر نعمت ، پرداخته است.


تعبير قرآن در آيات فوق به جمله اعملوا آل داود شكرا نشان مى‏دهد كهشكر بيشتر از مقوله عمل است ، و بايد آن را در لابلاى اعمال انسان ارائه داد ، و شايد به همين دليل قرآن تعداد شكرگزاران واقعى را اندك شمرده است ، و علاوه بر آيات فوق ، در آيه 23 سوره ملك بعد از آنكه نعمتهاى بزرگى همچون آفرينش گوش و چشم و دل را بر مى‏شمرد اضافه مى‏كند : قليلا ما تشكرون ( كمتر شكر او را بجا مى‏آوريد ) و در آيه 73 نمل نيز آمده و لكن اكثر هم لا يشكرون ( بيشتر آنها شكرگزارى نمى‏كنند ) اين از يكسو.


از سوى ديگر با توجه به اين نكته كه نعمتهاى خداوند كه سر تا پاى وجود


تفسير نمونه ج : 18ص :52


انسان را احاطه كرده آنقدر زياد است كه قابل شماره و احصا نيست ، چنانكه قرآن مى‏گويد و ان تعدوا نعمة الله لا تحصوها ( ابراهيم - 34 ) روشن مى‏شود چرا شكر به مفهوم واقعيش در برابر تمام نعمتها به گونه‏اى كه همه را بدون استثنا در طريق بندگى خدا كه نعمتها براى آن آفريده شده است به كار گيرد كمتر يافت مى‏شود.


به تعبير ديگر ، و به گفته بعضى از مفسران بزرگ ، شكر مطلق اين است كه انسان همواره به ياد خدا باشد بى هيچگونه فراموشى ، و در راه او گام بردارد بدون هيچگونه معصيت ، و اطاعت فرمان او كند خالى از هر گونه سر پيچى ، و مسلم است كه اين اوصاف در كمتر كسى جمع مى‏شود ، و اينكه بعضى اصولا آن را محال پنداشته‏اند بى اساس است ، و دليل بر عدم آشنائى آنها به اين مفاهيم و اين مراحل از عبوديت است .


گاه گفته مى‏شود : اداى حق شكر پروردگار از يك نظر بسيار مشكل است ، زيرا همينكه انسان در مقام شكر بر مى‏آيد و اين توفيق نصيبش مى‏گردد و وسائل شكرگزارى در اختيارش قرار مى‏گيرد خود نعمت تازه‏اى است كه نياز به شكر مجددى دارد ، و اين موضوع به صورت تسلسل ادامه مى‏يابد ، و هر چه انسان تلاش بيشتر در طريق شكر او مى‏كند مشمول نعمت افزونترى مى‏گردد كه قادر بر شكر آن نيست ! ولى با توجه به اينكه يكى از طرق اداى حق شكر الهى همان اظهار عجز از اداى شكر اوست روشن مى‏شود كه قليلى از بندگان پروردگار - همانگونه كه قرآن بيان فرموده به راستى در اين مسير قرار مى‏گيرند .


توجه به احاديث زير مى‏تواند در اين بحث به قدر كافى روشنگر باشد : در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : كسى پرسيد آيا شكر پروردگار


تفسير نمونه ج : 18ص :53


حدى دارد كه اگر انسان به آن حد برسد شاكر محسوب شود ؟ فرمود : آرى سؤال كرد : چگونه ؟ فرمود : يحمد الله على كل نعمة عليه فى اهل و مال ، و ان كان فيما انعم عليه فى ماله حق اداه : خدا را بر تمام نعمتهايش چه در خانواده و چه در اموال حمد و ستايش كند ، و اگر در اموالى كه به او داده حقى باشد ادا نمايد .


در حديث ديگرى از همان امام مى‏خوانيم : شكر النعمة اجتناب المحارم : شكر نعمت پرهيز از گناه است.


و نيز در حديث ديگرى از همان حضرت (عليه‏السلام‏) آمده است كه فرمود : فيما اوحى الله عز و جل الى موسى : يا موسى ! اشكرنى حق شكرى ، فقال يا رب ! و كيف اشكرك حق شكرك و ليس من شكر اشكرك به الا و انت انعمت به على ؟ قال يا موسى ! الان شكرتنى حين علمت ان ذلك منى ! : خداوند متعال به موسى وحى كرد اى موسى ! حق شكر مرا بجاى آور ، عرض كرد : چگونه حق شكر تو را بجا آورم در حالى كه هر شكرى بجا آورم بخاطر آن نعمت تازه‏اى به من داده‏اى ؟ فرمود : اى موسى الان شكر مرا بجاى آوردى ، چون مى‏دانى همين توفيق نيز از من است ! .


توجه به اين نكته نيز لازم است كه تشكر و قدردانى از كسانى كه وسيله نعمتى براى انسان هستند نيز شعبه‏اى از شكر خداست ، چنانكه امام سجاد على بن الحسين (عليهماالسلام‏) مى‏فرمايد : روز قيامت كه مى‏شود خداوند متعال به بعضى از بندگانش مى‏گويد : آيا شكر فلان كس را بجاى آوردى عرض مى‏كند : پروردگارا ! من شكر تو را بجاى آوردم ، خداوند مى‏فرمايد : چون شكر او را بجا نياوردى شكر مرا بجا نياورده‏اى ! .



تفسير نمونه ج : 18ص :54


سپس افزود اشكركم لله اشكركم للناس : از همه شما شكرگزارتر در پيشگاه خدا كسى است كه بيشتر از نعمتها و زحمات مردم قدردانى و شكرگزارى كند.


در باره حقيقت شكر و اينكه چگونه مايه فزونى نعمت و كفر مايه فناى آن است بحث مشروحى در جلد دهم ذيل آيه 7 سوره ابراهيم ( صفحه 278 به بعد ) آورده‏ايم.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :