امروز:
شنبه 1 مهر 1396
بازدید :
728
تفسير نمونه : سوره شوري آيات 36 – 21


تفسير نمونه ج: 20ص :401


أَمْ لَهُمْ شرَكؤُا شرَعُوا لَهُم مِّنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَن بِهِ اللَّهُوَ لَوْ لا كلِمَةُ الْفَصلِ لَقُضىَ بَيْنهُمْوَ إِنَّ الظلِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ‏(21) تَرَى الظلِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا كسبُوا وَ هُوَ وَاقِعُ بِهِمْوَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ فى رَوْضاتِ الْجَنَّاتِلهَُم مَّا يَشاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْذَلِك هُوَ الْفَضلُ الْكَبِيرُ(22) ذَلِك الَّذِى يُبَشرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِقُل لا أَسئَلُكمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلا الْمَوَدَّةَ فى الْقُرْبىوَ مَن يَقْترِف حَسنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسناًإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شكُورٌ(23)



تفسير نمونه ج : 20ص :402


ترجمه:


21 -آيا معبودانى دارند كه آئينى براى آنها بى اذن خداوند تشريع كرده‏اند ؟ اگر مهلت مقررى براى آنها نبود در ميانشان داورى مى‏شد ( و دستور عذاب صادر مى‏گشت ) و براى ظالمان عذاب دردناكى است.


22 -در آن روز ستمگران را مى‏بينى كه از اعمالى كه انجام داده‏اند سخت بيمناكند ، اما آنها را فرو مى‏گيرد ، اما كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند در بهترين باغهاى بهشتند ، و هر چه بخواهند نزد پروردگارشان براى آنها فراهم است اين است فضل بزرگ .


23 -اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند به آن نويد مى‏دهد ، بگو من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى‏كنم جز دوست داشتن نزديكانم و هر كس عمل نيكى انجام دهد بر نيكى‏اش مى‏افزائيم ، چرا كه خداوند آمرزنده و شكرگزار است.


شان نزول:


در تفسير مجمع البيان شان نزولى براى آيات 23 تا 26 اين سوره از پيامبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده است كه حاصلش چنين است : هنگامى كه پيامبر وارد مدينه شد و پايه‏هاى اسلام محكم گرديد ، انصار گفتند ما خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‏رسيم و عرض مى‏كنيم : اگر مشكلات مالى پيدا شد اين اموال ما بدون هيچگونه قيد و شرط در اختيار تو قرار دارد ، هنگامى كه اين سخن را خدمتش عرض كردند آيه قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى : بگو من مزدى از شما در برابر رسالت جز محبت نزديكانم نمى‏طلبم نازل شد ، و پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بر آنها تلاوت كرد سپس فرمود نزديكان مرا بعد از من دوست داريد ، آنها با خوشحالى و رضا و تسليم از محضرش بيرون آمدند ، اما منافقان گفتند اين سخنى است كه او بر خدا افترا بسته ،


تفسير نمونه ج : 20ص :403


و هدفش اين است كه ما را بعد از خود در برابر خويشاوندانش ذليل كند ، آيه بعد نازل شد ام يقولون افترى على الله كذبا ، و به آنها پاسخ گفت ، پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به سراغ آنان فرستاد و آيه را بر آنها تلاوت كرد ، گروهى پشيمان شدند و گريه كردند و سخت ناراحت گشتند آيه سوم نازل گرديد : و هو الذى يقبل التوبة عن عباده.


پيامبر به سراغ آنها فرستاد و آنها را بشارت داد كه توبه خالصانه آنان مقبول درگاه خدا است .


تفسير : مودت اهل بيت (عليهم‏السلام‏)


پاداش رسالت است از آنجا كه در آيه 13 همين سوره سخن از تشريع دين از ناحيه پروردگار به وسيله پيامبران اولو العزم بود در ادامه آن در نخستين آيه مورد بحث براى نفى تشريع ديگران ، و اينكه هيچ قانونى در برابر قانون الهى رسميت ندارد ، و اصولا حق قانونگذارى مخصوص خدا است مى‏فرمايد : آيا آنها معبودانى دارند كه دين و آئينى بى‏اذن خداوند براى آنان تشريع كرده‏اند ( ام لهم شركاء شرعوا لهم من الدين ما لم ياذن به الله).


در حالى كه خالق و مالك و مدبر عالم هستى تنها او است ، و به همين دليل حق قانونگذارى نيز مخصوص ذات پاك او است ، و هيچكس بدون اذن او نمى‏تواند در قلمرو تشريع او دخالت كند ، بنا بر اين در برابر تشريع او هر چه باشد باطل است .


به دنبال آن با لحنى تهديدآميز به تشريع كنندگان باطل هشدار داده مى‏گويد : هر گاه فرمان حتمى خداوند دائر به مهلت دادن به اينگونه اشخاص.



تفسير نمونه ج : 20ص :404


نبود در ميان آنها داورى مى‏شد دستور عذابشان صادر مى‏گشت و مجالى به آنها نمى‏داد ( و لو لا كلمة الفصل لقضى بينهم).


در عين حال آنها نبايد اين حقيقت را فراموش كنند كه براى ظالمان عذاب دردناكى است ( و ان الظالمين لهم عذاب اليم ) .


منظور از كلمة الفصل مهلت مقررى است كه خداوند به اينگونه افراد داده تا آزادى عمل داشته باشند و اتمام حجت بر آنها بشود.


تعبير به ظالمين در باره مشركانى كه عقيده به تشريعهائى در برابر قوانين الهى داشتند به خاطر وسعتى است كه در مفهوم ظلم وجود دارد ، و به هر كارى كه در غير موردش صورت گيرد اطلاق مى‏گردد ظاهر اين است كه منظور از عذاب اليم عذاب روز قيامت است ، چون اين تعبير در قرآن مجيد معمولا در اين معنى به كار مى‏رود ، آيه بعد نيز گواه بر اين حقيقت است ، و اينكه بعضى از مفسران آن را اعم از عذاب دنيا و آخرت گرفته‏اند ( مانند قرطبى ) بعيد به نظر مى‏رسد .


سپس به توضيح كوتاهى در باره عذاب ظالمين و توضيح بيشترى در باره پاداش مؤمنان در مقابل آنها ، پرداخته ، مى‏گويد : در آن روز ستمگران را مى‏بينى كه از اعمالى كه انجام داده‏اند سخت بيمناكند ، اما چه فايده كه مجازات اعمالشان آنها را فرو مى‏گيرد ( ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا و هو واقع بهم).


اما كسانى كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند در بهترين و سرسبزترين باغهاىبهشت جاى دارند ( و الذين آمنوا و عملوا الصالحات فى روضات الجنات).


روضات جمع روضة به معنى محلى است كه آب و درخت فراوان


تفسير نمونه ج : 20ص :405


دارد لذا به باغهاى خرم و سرسبز روضة اطلاق مى‏شود ، از اين تعبير به خوبى استفاده مى‏شود كه باغهاى بهشت متفاوت است ، و مؤمنان صالح العمل در بهترين باغهاى بهشت جايشان است ، و مفهوم اين سخن اين است كه مؤمنان گنهكار هنگامى كه مشمول عفو خدا شوند به بهشت راه مى‏يابند هر چند جاى آنها در روضات نيست.


اما فضل الهى در باره مؤمنان صالح العمل به همين جا ختم نمى‏شود ، آنها چنان مشمول الطاف او هستند كه هر چه بخواهند نزد پروردگارشان براى آنها فراهم است ( لهم ما يشاءون عند ربهم ) .


و به اين ترتيب هيچ موازنه‏اى بين عمل و پاداش آنها وجود ندارد ، بلكه پاداششان از هر نظر نامحدود است ، چرا كه جمله لهم ما يشاءون گوياى همين حقيقت است.


و از آن جالبتر تعبير عند ربهم ( نزد پروردگارشان ) مى‏باشد كه بيانگر لطف بى‏حساب خداوند در باره آنها است ، چه موهبتى از اين بالاتر كه به مقام قرب خدا راه يابند ؟ همانگونه كه در باره شهداء مى‏گويد : بل احياء عند ربهم يرزقون در باره مؤمنان صالحالعمل نيز مى‏فرمايد : لهم ما يشاءون عند ربهم.


بى‏جهت نيست كه در پايان آيه مى‏گويد اين است فضل بزرگ ( ذلك هو الفضل الكبير).


بارها گفته‏ايم شرح نعمتهاى بهشتى در بيان نمى‏گنجد ، براى ما زندانيان جهان ماده قابل تصور نيست كه بدانيم در جمله لهم ما يشاءون عند ربهم چه مفاهيمى گنجانيده شده ؟ مؤمنان چه چيزها مى‏خواهند ؟ و در جوار قرب خداوند چه الطافى يافت مى‏شود.


اصولا هنگامى كه خداوند بزرگ چيزى را به عنوان فضل كبير توصيف


تفسير نمونه ج : 20ص :406


كند پيداست به قدرى عظمت دارد كه هر چه فكر كنيم از آن بالاتر است .


و به تعبير ديگر اين بندگان خالص كارشان بجائى مى‏رسد كه هر چه اراده كنند فراهم مى‏شود ، يعنى پرتوى از قدرت بى‏پايان پروردگار كه انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون ( يس - 82 ) در وجودشان پيدا مى‏شود ، چه فضيلت و موهبتى از اين بالاتر ؟ در آيه بعد براى بيان عظمت اين پاداش بزرگ مى‏افزايد : اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند به آن نويد مى‏دهد ( ذلك الذى يبشر الله عباده الذين آمنوا و عملوا الصالحات).


بشارت مى‏دهد تا رنجهاى طاعت و بندگى و مبارزه با هواى نفس و جهاد در برابر دشمنان بر آنها سخت نيايد ، و به آن پاداشهاى عظيم توان و نيروى بيشترى در راههاى پر فراز و نشيب زندگى براى رسيدن به رضاى پروردگار پيدا كنند .


و از آنجا كه ابلاغ اين رسالت از سوى پيامبر بزرگوار اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) گاه اين توهم را ايجاد مى‏كرد كه او چه اجر و پاداشى در برابر رسالت خود از مردم مى‏طلبد به دنبال اين سخن به پيامبر دستور مى‏دهد : بگو : من هيچ اجر و پاداشى بر اين موضوع از شما درخواست نمى‏كنم ، جز اينكه ذوى القرباى مرا دوست داريد ( قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى ) .


دوستى ذوى القربى چنانكه مشروحا بيان خواهد شد بازگشت به مساله ولايت و قبول رهبرى ائمه معصومين (عليهم‏السلام‏) از دودمان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏كند كه در حقيقت تداوم خط رهبرى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و ادامه مساله ولايت الهيه است ، و پر واضح است كه قبول اين ولايت و رهبرى همانند نبوت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) سبب سعادت خود انسانها


تفسير نمونه ج : 20ص :407


است و نتيجه‏اش به خود آنها بازگشت مى‏كند.


توضيح اينكه : مفسران در تفسير اين جمله بحثهاى فراوانى دارند و تفسيرهاى مختلفى ، كه هر گاه با ذهن خالى از پيشداوريها به آنها نگاه كنيم مى‏بينيم بر اثر انگيزه‏هاى مختلفى از مفهوم اصلى آيه دور شده‏اند ، و احتمالاتى را برگزيده‏اند كه نه با محتواى آيه سازگار است و نه با شان نزول و ساير قرائن تاريخى و روائى .


رويهمرفته چهار تفسير معروف براى آيه وجود دارد.


1 -همان كه در بالا اشاره شد كه منظور از ذوى القربى نزديكان پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است و محبت آنها وسيله‏اى است براى قبول امامت و رهبرى ائمه معصومين (عليهم‏السلام‏) از دودمان آنحضرت ، و پشتوانه‏اى بر اداى رسالت .


جمعى از مفسران نخستين ، و تمام مفسران شيعه اين معنا را برگزيده‏اند ، و روايات فراوانى از طرف شيعه و اهل سنت در اين زمينه نقل شده كه بعدا به آن اشاره خواهيم كرد.


2 -منظور اين است كه اجر و پاداش رسالت دوست داشتن امورى است كه شما را به قرب الهى دعوت مى‏كند.


اين تفسير را كه جمعى از مفسران اهل سنت انتخاب كرده‏اند به هيچوجه با ظاهر آيه سازگار نيست ، زيرا در اين صورت معنى آيه چنين مى‏شود كه از شما مى‏خواهم كه اطاعت الهى را دوست بداريد ، و مودت آن را به دل بسپاريد ، در حالىكه بايد گفته شود من از شما اطاعت الهى را مى‏خواهم ( نه مودت اطاعت الهى).


بعلاوه در ميان مخاطبين آيه كسى وجود نداشت كه دوست ندارد به خدا نزديك شود حتى مشركان نيز علاقه داشتند كه به خدا نزديك شوند و اصولا عبادت


تفسير نمونه ج : 20ص :408


بتها را وسيله‏اى براى اين كار مى‏پنداشتند.


3 -منظور اين است كه شما بستگان خودتان را به عنوان پاداش رسالت داريد و صله رحم بجا آوريد.


با اين تفسير هيچ تناسبى در ميان رسالت و پاداش آن وجود ندارد ، زيرا دوست داشتن بستگان خود چه خدمتى مى‏تواند به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بوده باشد ؟ و چگونه ممكن است اجر رسالت قرار داده شود ؟ !


4 -منظور اين است كه پاداش من اين است كه خويشاوندى مرا نسبت به خود محفوظ داريد ، و بخاطر اينكه با اكثر قبايل شما رابطه خويشاوندى دارم مرا آزار ندهيد ( زيرا پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از طريق نسبى با قبايل قريش ارتباط داشت و از طريق سببى ( ازدواج ) با بسيارى از قبايل ديگر ، و از طريق مادر با جمعى از مردم مدينه از قبيله بنى النجار ، و از طرف مادر رضاعى به قبيله بنى سعد).


اين تعبير بدترين معنائى است كه براى آيه شده است چرا كه درخواست اجر رسالت از كسانى است كه رسالت او را پذيرا شده‏اند ، و هر گاه كسانى رسالت را پذيرا شوند ديگر نيازى به اين بحثها نيست ، آنها پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را به عنوان فرستاده الهى احترام مى‏گذارند ، احتياجى ندارد كه به خاطر قرابت و خويشاونديش او را محترم بشمرند ، چرا كه احترام ناشى از قبول رسالت ما فوق همه اينها است ، در واقع اين تفسير را بايد از اشتباهات بزرگى شمرد كه دامان بعضى از مفسران را گرفته و مفهوم آيه را به كلى مسخ كرده است .


در اينجا براى اينكه به حقيقت محتواى آيه آشناتر شويم بهترين راه آن است كه از آيات ديگر قرآن كمك گيريم : در بسيارى از آيات قرآن مجيد مى‏خوانيم : پيامبران مى‏گفتند پاداشى از شما در برابر دعوت رسالت نمى‏خواهيم ، و پاداش ما تنها بر پروردگار عالميان است ما اسئلكم عليه من اجر ان اجرى الا على رب العالمين .



تفسير نمونه ج : 20ص :409


و در مورد شخص پيامبر اسلام نيز تعبيرات مختلفى ديده مى‏شود : در يكجا مى‏گويد قل ما سئلتكم من اجر فهو لكم ان اجرى الا على الله : بگو پاداشى را كه از شما خواستم تنها به سود شما است اجر و پاداش من فقط بر خداوند است ( سبا - 47).


و در جاى ديگر مى‏خوانيم : قل ما اسئلكم عليه من اجر الا من شاء ان يتخذ الى ربه سبيلا : بگو من در برابر ابلاغ رسالت هيچگونه پاداشى از شما مطالبه نمى‏كنم ، مگر كسانى كه بخواهند راهى به سوى پروردگارشان برگزينند .


و بالاخره در مورد ديگرى مى‏گويد : قل ما اسئلكم عليه من اجر و ما انا من المتكلفين : من از شما پاداشى نمى‏طلبم و چيزى بر شما تحميل نمى‏كنم ( ص - 86).


هرگاه اين آيات سه‏گانه را با آيه مورد بحث در كنار هم بگذاريم نتيجه‏گيرى كردن از آن آسان است : در يكجا به كلى نفى اجر و مزد مى‏كند.


در جاى ديگر مى‏گويد : من تنها پاداش از كسى مى‏خواهم كه راهى به سوى خدا مى‏جويد .


و در مورد سوم مى‏گويد پاداشى را كه از شما خواسته‏ام براى خود شما است.


و بالاخره در آيه مورد بحث مى‏افزايد : مودت در قربى پاداش رسالت من است ، يعنى : من پاداشى از شما خواسته‏ام كه اين ويژگيها را دارد : مطلقا چيزى نيست كه نفعش عائد من شود ، صددرصد به سود خود شما است ، و چيزى است كه راه شما را به سوى خدا هموار مى‏سازد.


به اين ترتيب آيا جز مساله ادامه خط مكتب پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به وسيله رهبران الهى و جانشينان معصومش كه همگى از خاندان او بوده‏اند امر ديگرى مى‏تواند


تفسير نمونه ج : 20ص :410


باشد ؟ منتها چون مساله مودت پايه اين ارتباط بوده در اين آيه با صراحت آمده است.


جالب اينكه غير از آيه مورد بحث در قرآن مجيد در پانزده مورد ديگر كلمه القربى به كار رفته كه در تمام آنها به معنى خويشاوندان و نزديكان است با اينحال معلوم نيست چرا بعضى اصرار دارند كه قربى منحصرا در اينجا به معنى تقرب الى الله بوده باشد ، و معنى ظاهر و واضح آن را كه در همه جا در قرآن در آن به كار رفته است كنار بگذارند ؟ اين نكته نيز قابل توجه است كه در پايان همين آيه مورد بحث مى‏افزايد : آن كس كه عمل نيكى انجام دهد بر نيكى عملش مى‏افزاييم ، چرا كه خداوند آمرزنده و شكرگزار است و به اعمال بندگان جزاى مناسب مى‏دهد ( و من يقترف حسنة نزد له فيها حسنا ان الله غفور شكور ) .


چه حسنه‏اى از اين برتر كه انسان خود را هميشه در زير پرچم رهبران الهى قرار دهد ، حب آنها را در دل گيرد ، و خط آنها را ادامه دهد ، در فهم كلام الهى آنجا كه مسائل براى او ابهام پيدا كند از آنها توضيح بخواهد ، عمل آنها را معيار قرار دهد ، و آنها را الگو و اسوه خود سازد.


رواياتى كه در تفسيراين آيه آمده است


شاهد گوياى ديگر براى تفسير فوق اينكه روايات فراوانى در منابع اهل سنت و شيعه از شخص پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده كه نشان مى‏دهد منظور از قربى اهل بيت و نزديكان و خاصان پيامبرند ، به عنوان نمونه:


1 -احمد در فضائل الصحابه با سند خود از سعيد بن جبير از عامر چنين نقل مى‏كند : لما نزلت قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى قالوا : يا رسول الله ! من قرابتك ؟ من هؤلاء الذين وجبت علينا مودتهم ؟ قال : على و فاطمه و ابناهما ( عليهم السلام ) و قالها ثلاثا : هنگامى كه آيه قل


تفسير نمونه ج : 20ص :411


لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى نازل شد اصحاب عرض كردند اى رسول خدا ! خويشاوندان تو كه مودت آنها بر ما واجب است كيانند ؟ فرمود : على و فاطمه و دو فرزند آن دو ، اين سخن را سه بار تكرار فرمود!


2 -در مستدرك الصحيحين از امام على بن الحسين (عليهماالسلام‏) نقل شده كه وقتى امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) به شهادت رسيد ، حسن بن على (عليهماالسلام‏) در ميان مردم خطبه خواند كه بخشى از آن اين بود : انا من اهل البيت الذين افترض الله مودتهم على كل مسلم فقال تبارك و تعالى لنبيه(صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى و من يقترف حسنة نزد له فيها حسنا فاقتراف الحسنة مودتنا اهل البيت : من از خاندانى هستم كه خداوند مودت آنها را بر هر مسلمانى واجب كرده است ، و به پيامبرش فرموده : قل لا اسئلكم ... منظور خداوند از اكتساب حسنه مودت ما اهل بيت است.


3 -سيوطى در الدر المنثور در ذيل آيه مورد بحث از مجاهد از ابن عباس نقل كرده كه در تفسير آيه قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى گفت : ان تحفظونى فى اهل بيتى و تودوهم بى : منظور اين است كه حق مرا در اهل‏بيتم حفظ كنيد ، و آنها را به سبب من دوست داريد .


و از اينجا روشن مى‏شود آنچه از ابن عباس بطريق ديگر نقل شده كه منظور عدم آزار پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به خاطر قرابتش با قبائل مختلف عرب بوده مسلم نيست ، زيرا چنانكه ديديم مخالف آن نيز از ابن عباس نقل شده است.



تفسير نمونه ج : 20ص :412


4 -ابن جرير طبرى در تفسيرش با سند خود از سعيد بن جبير و با سند ديگرى از عمر بن شعيب نقل مى‏كند كه منظور از اين آيه ، هى قربى رسول الله ( نزديكان رسول خدا مى‏باشد).


5 -مرحوم طبرسى مفسر معروف از شواهدالتنزيل حاكم حسكانى كه از مفسران و محدثان معروف اهل سنت است از ابى امامه باهلى چنين نقل مى‏كند : پيامبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : ان الله خلق الانبياء من اشجار شتى ، و انا و على (عليه‏السلام‏) من شجرة واحدة ، فانا اصلها ، و على (عليه‏السلام‏) فرعها ، و فاطمة (عليهاالسلام‏) لقاحها ، و الحسن و الحسين ثمارها ، و اشياعنا اوراقها - تا آنجا كه فرمود - لو ان عبدا عبد الله بين الصفا و المروة الف عام ، ثم الف عام ، ثم الف عام ، حتى يصير كالشن البالى ، ثم لم يدرك محبتنا كبه الله على منخريه فى النار، ثم تلا : قل لا اسئلكم عليه اجرا : خداوند انبياء را از درختان مختلفى آفريد ، ولى من و على (عليه‏السلام‏) را از درخت واحدى ، من اصل آنم ، و على شاخه آن ، فاطمه موجب بارورى آن است ، و حسن حسين ميوه‏هاى آن ، و شيعيان ما برگهاى آنند ... سپس افزود : اگر كسى خدا را در ميان صفا و مروه هزار سال ، و سپس هزار سال ، و از آن پس هزار سال ، عبادت كند ، تا همچون مشك كهنه شود ، اما محبت ما را نداشته باشد خداوند او را به صورت در آتش مى‏افكند ، سپس اين آيه را تلاوت فرمود : قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى.


جالباين كه اين حديث آن چنان اشتهار يافته بود كه شاعر معروف كميت در اشعارش به آن اشاره كرده ، مى‏گويد : وجدنا لكم فى آل حاميم آية تاولها منا تقى و معرب ما براى شما ( خاندان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در سوره‏هاى حاميم آيه‏اى يافتيم.


كه گروه تقيه كننده آن را تاويل كرده ، و گروه آشكار كننده آن را آشكارا.



تفسير نمونه ج : 20ص :413


بيان كرده‏اند.


6 -و نيز سيوطى در الدر المنثور از ابن جرير از ابى الديلم چنين نقل مى‏كند : هنگامى كه على بن الحسين (عليهماالسلام‏) را به اسارت آوردند ، و بر در دروازه دمشق نگهداشتند ، مردى از اهل شام گفت : الحمد لله الذى قتلكم و استاصلكم ! : خدا را شكر كه شما را كشت ، و ريشه كن ساخت ! على بن الحسين (عليهماالسلام‏) فرمود : آيا قرآن را خوانده‏اى ؟ گفت آرى ، فرمود : سوره‏هاى حاميم را خوانده‏اى ، عرض كرد نه ، فرمود آيا اين آيه را نخوانده‏اى قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى ؟ ! گفت : آيا شما همانها هستيد كه در اين آيه اشاره شده ؟ فرمود : آرى .


7 -زمخشرى در كشاف حديثى نقل كرده كه فخر رازى و قرطبى نيز در تفسيرشان از او اقتباس كرده‏اند : حديث مزبور به وضوح مقام آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و اهميت حب آنها را بيان مى‏دارد ، مى‏گويد : رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : من مات على حب آل محمد مات شهيدا .


الا و من مات على حب آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مغفورا له.


الا و من مات على حب آل محمد مات تائبا.


الا و من مات على حب آل محمد مات مؤمنا مستكمل الايمان.


الا و من مات على حب آل محمد بشره ملك الموت بالجنة ثم منكر و نكير.


الا و من مات على حب آل محمد يزف الى الجنة كما تزف العروس الى بيت زوجها.


الا و من مات على حب آل محمد فتح له فى قبره بابان الى الجنة .


الا و من مات على حب آل محمد جعل الله قبره مزار ملائكة الرحمة.


الا و من مات على حب آل محمد مات على السنة و الجماعة.



تفسير نمونه ج : 20ص :414


الا و من مات على بغض آل محمد جاء يوم القيامه مكتوب بين عينيه آيس من رحمة الله الا و من مات على بغض آل محمد مات كافرا.


الا و من مات على بغض آل محمد لم يشم رائحة الجنة : هر كس با محبت آل محمد بميرد شهيد از دنيا رفته.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود بخشوده است.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود با توبه از دنيا رفته .


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود مؤمن كامل الايمان از دنيا رفته.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود فرشته مرگ او را بشارت به بهشت مى‏دهد ، و سپس منكر و نكير ( فرشتگان مامور سؤال در برزخ ) به او بشارت دهند.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود او را با احترام به سوى بهشت مى‏برند آنچنانكه عروس به خانه داماد.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود در قبر او دو در به سوى بهشت گشوده مى‏شود .


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود قبر او را زيارتگاه فرشتگان رحمت قرار مى‏دهد.


آگاه باشيد هر كس با محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود بر سنت و جماعت اسلام از دنيا رفته.


آگاه باشيد هر كس با عداوت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رود روز قيامت در حالى وارد عرصه محشر مى‏شود كه در پيشانى او نوشته شده : مايوس از رحمت خدا ! آگاه باشيد هر كس با بغض آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا برود كافر از دنيا رفته


تفسير نمونه ج : 20ص :415


آگاه باشيد هر كس با عداوت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا برود بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد.


جالب اينكه فخر رازى بعد از ذكر اين حديث شريف كه صاحب كشاف آن را به صورت ارسال مسلم ذكر كرده است مى‏افزايد : آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كسانى هستند كه بازگشت امرشان به او است ، كسانى كه ارتباطشان محكمتر و كاملتر باشد آل محسوب مى‏شوند ، و شك نيست كه فاطمه و على و حسن و حسين محكمترين پيوند را با رسول خدا داشتند ، و اين از مسلمات و مستفاد از احاديث متواتر است ، بنا بر اين لازم است كه آنها را آل پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بدانيم .


سپس مى‏افزايد : گروهى در مفهوم آل اختلاف كرده‏اند ، بعضى آنها را خويشاوندان نزديك پيامبر مى‏دانند ، و بعضى گفته‏اند آنها امت پيامبرند ، اگر اين واژه را بر معنى اول حمل كنيم آل پيامبر تنها آنها هستند ، و اگر به معنى امت كه دعوت او را پذيرفتند بدانيم باز هم خويشاوندان نزديك رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آل او محسوب مى‏شوند ، بنا بر اين به هر تقدير آنها آل هستند و اما غير آنها در لفظ آل داخلند يا نه ؟ محل اختلاف است .


سپس فخر رازى از صاحب كشاف چنين نقل مى‏كند : وقتى اين آيه نازل شد عرض كردند اى رسول خدا ! خويشاوندان تو كيانند كه مودتشان بر ما واجب است ؟ فرمود : على و فاطمه و دو فرزندشان.


بنا بر اين ثابت مى‏شود كه اين چهار تن ذى القرباى پيغمبرند و هنگامى كه اين معنى ثابت شد واجب است از احترام فوق العاده‏اى برخوردار باشند.


فخر رازى مى‏افزايد : دلائل مختلفى بر اين مساله دلالت مى‏كند:


تفسير نمونه ج : 20ص :416


1 -جمله الا المودة فى القربى كه طرز استدلال به آن بيان شد .


2 -شك نيست كه پيامبر فاطمه را دوست مى‏داشت و درباره او فرمود : فاطمة بضعة منى يؤذينى ما يؤذيها : فاطمه پاره تن من است آنچه او را آزار دهد مرا آزار داده است ! و با احاديث متواتر از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ثابت شده كه او على و حسن و حسين را دوست مى‏داشت ، و هنگامى كه اين معنى ثابت شود محبت آنها بر تمام امت واجب است چون خداوند فرموده : و اتبعوه لعلكم تهتدون : از او پيروى كنيد تا هدايت شويد و نيز فرموده : فليحذر الذين يخالفون عن امره : كسانى كه فرمان او را مخالفت مى‏كنند از عذاب الهى بترسند و نيز فرموده : قل ان كنتم تحبون الله فاتبعونى يحببكم الله : بگو اگر خدا را دوست مى‏داريد از من پيروى كنيد تا خدا شما را دوست دارد و نيز فرموده لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة : براى شما در زندگى رسول خدا سرمشق نيكوئى بود .


3 -دعاى براى آل افتخار بزرگى است و لذا اين دعا خاتمه تشهد در نماز قرار داده شده : اللهم صل على محمد و على آل محمد ، و ارحم محمدا و آل محمد ، و چنين تعظيم و احترامى در حق غير آل ديده نشده است ، بنا بر اين همه اين دلائل نشان مى‏دهد كه محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) واجب است .


سرانجام فخر رازى سخنان خود را در اين مساله با اشعار معروف شافعى پايان مى‏دهد : يا راكبا قف بالمحصب من منى و اهتف بساكن خيفها و الناهض سحرا اذا فاض الحجيج الى منى فيضا كما نظم الفرات الفائض.



تفسير نمونه ج : 20ص :417


ان كان رفضا حب آل محمد : فليشهد الثقلان انى رافضى ! ! اى سوارى كه عازم حج هستى ! در آنجا كه در نزديكى منى ريگ براى رمى جمرات جمع مى‏كنند و مركز بزرگ اجتماع زائران خانه خداست بايست ، و فرياد بزن به تمام كسانى كه در مسجد خيف مشغول عبادتند و يا در حال حركت مى‏باشند .


فرياد بزن به هنگام سحرگاه كه حاجيان از مشعر به سوى منى كوچ مى‏كنند و همچون نهرى عظيم و خروشان وارد سرزمين منى مى‏شوند.


آرى فرياد بزن و بگو : اگر محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) رفض و ترك است ، همه جن و انس شهادت دهند كه من رافضيم!.


آرى اين است مقام آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كه ما به دامانشان چنگ زده‏ايم و آنها را رهبر خويش و راهنماى دين و دنيا پذيرفته‏ايم ، الگو و اسوه خويش مى‏دانيم و تداوم خط نبوت را با امامت آنها مى‏بينيم.


البته غير از احاديث فوق روايات فراوان ديگرى در منابع اسلامى نقل شده كه از نظر رعايت اختصار و قناعت به جنبه‏هاى تفسيرى به هفت روايت فوق اكتفا كرديم ، ولى ذكر اين نكته را مناسب مى‏دانيم كه در بعضى از منابع كلامى مانند احقاق الحق و شرح مبسوط آن ، حديث معروف فوق در مورد تفسير آيه قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القرى از حدود پنجاه كتاب از كتب اهل سنت نقل شده است كه نشان مى‏دهد تا چه اندازه نقل اين روايت گسترده و مشهور بوده است قطع نظر از منابع فراوانى كه از طرق اهل بيت اين حديث را نقل مى‏كند .



تفسير نمونه ج : 20ص :418


نكته‏ها :


1 -سخنى با مفسر معروف آلوسى


در اينجا سؤالى براى جمعى مطرح است كه آلوسى مفسر معروف در روح المعانى آن را به صورت ايرادى بر شيعه مطرح كرده ، و ما آن را به صورت يك سؤال در اينجا عنوان كرده ، مورد بررسى قرار مى‏دهيم ، خلاصه كلام او چنين است : بعضى از شيعه آيه را در مقام استدلال بر امامت على (عليه‏السلام‏) ذكر كرده‏اند و گفته‏اند على (عليه‏السلام‏) واجب المحبة است ، و هر واجب‏المحبتى واجب الطاعة است ، و هر واجب‏الطاعتى داراى مقام امامت است ، و از آن نتيجه گرفته‏اند كه على (عليه‏السلام‏) داراى مقام امامت مى‏باشد و آيه را دليل بر اين موضوع شمردند .


اما سخن آنها از چند جهت قابل ايراد است.


اولا استدلال به آيه بر وجوب محبت فرع بر اين است كه آيه را به معنى محبت خويشاوندان پيامبر بدانيم ، در حالى كه جمع كثيرى از مفسران اين تفسير را نپذيرفته‏اند ، و گفته‏اند اين مناسب مقام نبوت نيست ، زيرا پيامبر را متهم مى‏سازد ، چه اينكه شبيه كار دنياپرستانى است كه فعاليتهائى را شروع مى‏كنند ، سپس منافعى در برابر آن براى فرزندان و بستگان خود مطالبه مى‏نمايند بعلاوه با آيه و ما تسئلهم عليه من اجر ( تو پاداشى از آنها مطالبه نمى‏كنى ) ( يوسف - 104 ) منافات دارد .


ثانيا قبول نداريم كه وجوب محبت دليل بر وجوب اطاعت است ، لذا ابن بابويه در كتاب اعتقادات مى‏گويد : اماميه اتفاق دارند كه محبت علويين لازم است در حالى كه همه را واجب الاطاعت نمى‏دانند ! ثالثا قبول نداريم كه هر شخص واجب‏الاطاعه‏اى داراى مقام امامت يعنى زعامت كبرى باشد ، و الا هر پيامبرى در زمان خود داراى چنين مقامى بود ، در


تفسير نمونه ج : 20ص :419


حالى كه در داستان طالوت مى‏خوانيم كه او امام جمعيت شد در حالى كه پيامبرى نيز در آن زمان وجود داشت.


رابعا آيه اقتضا مى‏كند تمام اهل بيت واجب الاطاعة باشند ، و به همين دليل بايد همه امام باشند ، در حالى كه اماميه چنين عقيده‏اى ندارند .


تحليل و بررسى


با برداشتى كه از آيه مورد بحث طبق قرائن فراوان و محكم موجود در آيه و ساير آيات قرآن داشتيم پاسخ بسيارى از اين ايرادات روشن مى‏شود : زيرا گفتيم اين محبت امر ساده‏اى نيست ، اين به عنوان پاداش نبوت و اجر رسالت است ، طبعا بايد مطلبى هموزن و همشان آن باشد ، تا بتواند پاداش آن قرار گيرد.


از سوى ديگر آيات قرآن گواهى مى‏دهد سود اين محبت چيزى نيست كه به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) برگردد ، بلكه نتيجه آن صددرصد عائد خود مؤمنان مى‏شود يا به تعبير ديگر اين يك امر معنوى است كه در تكامل هدايت مسلمانان مؤثر است .


به اين ترتيب گرچه از آيه چيزى جز مساله وجوب محبت استفاده نمى‏شود اما با قرائنى كه ذكر شد اين وجوب محبت سر از مساله امامت كه پشتوانه مقام نبوت و رسالت است در مى‏آورد.


با توجه به اين توضيح كوتاه به بررسى ايرادات فوق مى‏پردازيم : اولا - اينكه بعضى از مفسران آيه را به مودت اهل بيت تفسير نكرده‏اند بايد قبول كرد كه پيشداوريها و رسوبات ذهنى مانع از اين امر بوده فى المثل جمعى از آنها قربى را به معنى تقرب به پروردگار تفسير كرده‏اند ! در حالى كه در تمام آيات قرآن هر موردى اين كلمه به كار رفته به معنى خويشاوندان است .



تفسير نمونه ج : 20ص :420


و يا اينكه جمعى آن را به معنى خويشاوندى پيامبر با قبايل عرب تفسير كرده‏اند ، در حالى كه اين تفسير نظام آيه را به كلى به هم مى‏ريزد ، اجر رسالت را از كسى مطالبه مى‏كنند كه رسالت را پذيرفته ، و كسى كه رسالت پيامبر را بپذيرد چه نيازى دارد كه خويشاوندى او را با خود در نظر گيرد ، و از آزار او چشم بپوشد ؟ علاوه بر اين روايات زيادى كه آيه را به ولايت اهل بيت پيامبر تفسير مى‏كند چرا كنار بگذاريم ؟ ! بنا بر اين بايد قبول كرد كه اين گروه از مفسران هرگز با ذهن خالى به تفسير آيه نپرداخته‏اند و گرنه مطلب پيچيده‏اى در آن وجود ندارد .


و از اينجا روشن مى‏شود كه تقاضاى چنين پاداشى نه با مقام نبوت منافات دارد ، و نه همچون راه و رسم دنيا پرستان است ، و با آيه 104 سوره يوسف كه نفى هر گونه پاداش ميكند نيز كاملا هماهنگ است ، چرا كه پاداش مودت اهل بيت در حقيقت پاداشى نيست كه پيامبر از آن منتفع گردد بلكه خود مسلمين از آن بهره‏مند مى‏شوند.


ثانيا - درست است وجوب محبت ساده هرگز دليل بر وجوب اطاعت نيست اما وقتى در نظر بگيريم كه اين محبتى است كه متناسب همطراز رسالت قرار داده شده ، يقين پيدا مى‏كنيم كه وجوب اطاعت نيز در آن نهفته است ، و از اينجا روشن مى‏شود كه گفتار ابن بابويه ( صدوق ) نيز منافاتى با آنچه گفتيم ندارد .


ثالثا - درست است كه هر وجوب اطاعتى دليل بر مقام امامت و زعامت كبرى نيست ، ولى بايد توجه داشت وجوب اطاعتى كه پاداش رسالت و متناسب با آن است جز امامت نمى‏تواند باشد.


رابعا - امام به معنى رهبر - در هر عصرى يكتن بيشتر نمى‏تواند باشد، و بنا بر اين امامت همه اهل بيت معنى نخواهد داشت بعلاوه نبايد نقش روايات را در


تفسير نمونه ج : 20ص :421


اين زمينه يعنى در فهم معنى آيه از نظر دور داشت.


قابل توجه اينكه آلوسى شخصا اهميت زيادى براى مودت اهل بيت قائل شده ، و در چند خط پيش از بحث فوق مى‏گويد : حق اين است كه محبت خويشاوندان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بخاطر قرابتشان با پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) واجب است ، و هر قدر قرابت قويتر باشد محبت وجوب بيشترى دارد ، و سرانجام مى‏گويد : آثار اين مودت تعظيم و احترام و قيام به اداء حقوق اقرباى پيغمبر است ، در حالى كه بسيارى از مردم در اين امر سستى كرده‏اند تا آنجا كه محبت قرابت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را يكنوع رافضى گرى شمرده‏اند ! ولى من چنين نمى‏گويم ، بلكه همان مى‏گويم كه شافعى در آن كلام جالب و گوياى خود گفته است .


سپس اشعارى را كه در بالا از شافعى نقل كرديم ذكر كرده ، مى‏افزايد : با اين حال من معتقد به خروج از اعتقادات بزرگان اهل سنت در مورد صحابه نيستم ، و محبت آنها را نيز از واجبات مى‏شمرم.


2 -كشتى نجات!


فخر رازى در ذيل اين بحث نكته‏اى را نقل كرده و آن را پسنديده است و آلوسى در روح المعانى نيز آن را به عنوان نكته‏اى لطيف به نقل از فخر رازى آورده ، نكته‏اى كه فكر مى‏كنند از طريق آن بعضى از تضادها بر طرف مى‏گردد ، و آن اينكه : پيغمبر گرامى اسلام از يكسو فرموده است : مثل اهل بيتى كمثل سفينة نوح من ركب فيها نجى : مثل اهل بيت من همچون كشتى نوح است هر كس سوار بر آن شود نجات مى‏يابد .


و از سوى ديگر فرموده است : اصحابى كالنجوم بايهم اقتديتم اهتديتم : اصحاب من همچون ستارگان آسمانند به هر كدام اقتدا كنيد هدايت مى‏يابيد


تفسير نمونه ج : 20ص :422


و ما الان در اقيانوس تكليف گرفتاريم ، و امواج شبهات و شهوات ما را از هر سو در هم مى‏كوبد ، و آنكس كه مى‏خواهد از دريا عبور كند احتياج به دو امر دارد يكى كشتى است كه خالى از هر عيب و نقص باشد ، و ديگرى ستارگان پر فروغ درخشنده‏اى است كه مسير را به او نشان دهد ، هنگامى كه انسان سوار بر كشتى شود ، و چشم بر ستارگان درخشان بدوزد اميد نجات وجود دارد ، همچنين هر كس از اهل سنت بر كشتى محبت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) سوار گردد ، و چشم به ستارگان اصحاب دوزد اميد است كه خداوند او را به سلامت و سعادت در دنيا و آخرت برساند .


ولى ما مى‏گوئيم اين تشبيه شاعرانه گرچه زيبا است اما دقيق نيست ، چرا كه اولا كشتى نوح مركب نجات بود و در آن روز كه همه جاى جهان را امواج خروشان آب فرا گرفته بود ، دائما در گردش بود بى‏آنكه مانند كشتيهاى معمولى مقصدى داشته باشد كه به سوى آن مقصد به كمك ستارگان حركت كند.


مقصد خود كشتى بود ، و نجات از غرقاب ، تا فرو نشستن آب و قرار گرفتن كشتى بر كنار كوه جودى.


ثانيا - در بعضى از روايات كه در كتب برادران اهل سنت نقل شده از پيغمبر گرامى اسلام چنين آمده است : النجوم امان لاهل الارض من الغرق و اهل بيتى امان لامتى من الاختلاف فى الدين ستارگان امان براى اهل زمينند از غرق شدن و اهل بيت من امان امتند از اختلاف در دين .



تفسير نمونه ج : 20ص :423


3 -تفسير و من يقترف حسنة...


اقتراف در جمله و من يقترف حسنة نزد له فيها حسنة هر كس حسنه‏اى را كسب كند ما بر حسن آن مى‏افزائيم در اصل از قرف ( بر وزن حرف ) به معنى كندن پوست اضافى از درخت يا پوستهاى اضافى از زخم است كه گاه مايه پيراستن و بهبودى مى‏گردد ، اين كلمه بعدا در اكتساب به كار رفته اعم از اينكه اكتساب خوبى باشد يا بدى.


ولى به گفته راغب اين واژه دربديها بيش از خوبيها به كار مى‏رود ( هر چند در آيه مورد بحث در خوبيها به كار رفته).


لذا ضرب المثلى در عرب معروف است كه مى‏گويند : الاعتراف يزيل الاقتراف اعتراف به گناه ، گناه را از بين مى‏برد.


جالب اينكه در بعضى از تفاسير از ابن عباس و يكى ديگر از مفسران نخستين بنام سدى نقل شده كه منظور از اقتراف حسنة در آيه شريفه مودت آل محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است.


در حديثى كه سابقا از امام حسن بن على (عليهماالسلام‏) نقل كرديم نيز آمده : اقتراف الحسنة مودتنا اهل البيت : منظور از بدست آوردن حسنه مودت ما اهل بيت است روشن است كه منظور از اينگونه تفسيرها محدود بودن معنى اكتساب حسنه به مودت اهل بيت نيست ، بلكه معنى وسيع و گسترده‏اى دارد ولى از آنجا كه اين جمله به دنبال مساله مودت ذى القربى آمده است روشنترين مصداق اكتساب حسنه همين مودت است .


4 -اين چند آيه مدنى است


اين سوره ( سوره شورى ) چنانكه در آغاز گفتيم از سوره‏هاى مكى است.



تفسير نمونه ج : 20ص :424


ولى جمعى از مفسران معتقدند كه اين چهار آيه ( آيه 23 تا 26 ) در مدينه نازل شده است ، و شان نزولى كه در آغاز تفسير اين آيات نقل كرديم گواه بر اين معنى است ، رواياتى كه اهل بيت را به على (عليه‏السلام‏) و فاطمه و دو فرزندان آنها امام حسن و امام حسين تفسير مى‏كند نيز مناسب همين معنى است ، زيرا مى‏دانيم ازدواج على (عليه‏السلام‏) و بانوى اسلام در مدينه انجام گرفت ، و تولد حسن و حسين (عليهماالسلام‏) در سالهاى سوم و چهارم هجرى طبق نقل معروف بوده است .



تفسير نمونه ج : 20ص :425


أَمْ يَقُولُونَ افْترَى عَلى اللَّهِ كَذِباًفَإِن يَشإِ اللَّهُ يخْتِمْ عَلى قَلْبِكوَ يَمْحُ اللَّهُ الْبَطِلَ وَ يحِقُّ الحَْقَّ بِكلِمَتِهِإِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(24) وَ هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السيِّئَاتِ وَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ‏(25) وَ يَستَجِيب الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ وَ يَزِيدُهُم مِّن فَضلِهِوَ الْكَفِرُونَ لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ(26)


ترجمه:


24 -آنها مى‏گويند ، او بر خدا دروغ بسته ، ولى اگر خدا بخواهد بر قلب تو مهر مى‏نهد ( و قدرت اظهار اين آيات را از تو مى‏گيرد ) و باطل را محو مى‏كند و حق را به فرمانش پابرجا مى‏سازد ، چرا كه او به آنچه در درون دلها است آگاه است.


25 -او كسى است كه توبه را از بندگانش مى‏پذيرد ، و گناهان را مى‏بخشد و آنچه را انجام مى‏دهيد مى‏داند .


26 -و درخواست كسانى را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند اجابت مى‏كند ، و از فضلش بر آنها مى‏افزايد ، اما براى كافران عذاب شديدى است.


تفسير : او توبه بندگان را مى پذيرد


اين آيات ادامه آيات گذشته در زمينه رسالت و اجر رسالت ، و مودت ذى القربى


تفسير نمونه ج : 20ص :426


و اهل بيت است.


در نخستين آيه مى‏فرمايد : آنها اين وحى الهى را پذيرا نمى‏شوند بلكه مى‏گويند : او بر خدا دروغ و افترا بسته ، و اينها زائيده فكر خود او است كه به خدا نسبت مى‏دهد ( ام يقولون افترى على الله كذبا ) .


در حالى كه اگر خدا بخواهد بر قلب تو مهر مى‏نهد و قدرت اظهار اين آيات را از تو مى‏گيرد ( فان يشاء الله يختم على قلبك).


اين در حقيقت اشاره به استدلال منطقى معروفى است كه اگر كسى دعوى نبوت كند و معجزات و آيات بينات بر دست و زبان او ظاهر شود ، و مورد حمايت و نصرت الهى قرار گيرد ، اما او بر خدا دروغ بندد حكمت خداوند ايجاب مى‏كند كه آن معجزات و حمايتش را از او بگيرد ، و رسوايش سازد ، همانگونه كه در آيه 44 تا 46 سوره حاقه آمده است : و لو تقول علينا بعض الاقاويل لاخذنا منه باليمين ثم لقطعنا منه الوتين : هر گاه او دروغى بر ما ببندد ما او را با قوت و قدرت مى‏گيريم ، و مجازات مى‏كنيم ، و رگ قلب او را مى‏بريم .


در تفسير اين جمله مفسران احتمالات ديگرى نيز داده‏اند ، اما آنچه در بالا گفته شد از همه روشنتر به نظر مى‏رسد.


اين نكته نيز قابل توجه است كه يكى از نسبتهاى ناروا كه مشركان و كفار به پيغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏دادند اين بود كه او اجر رسالت خود را مودت خويشاوندانش شمرده ، و اين را بر خدا دروغ بسته است(به تناسب بحثى كه در آيات گذشته آمد ) و آيه فوق اين نسبت را نيز نفى مى‏كند.


ولى با اينحال مفهوم آيه منحصر در اين معنى نيست ، زيرا طبق آيات ديگر قرآن دشمنان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اين تهمت را در باره كل قرآن و وحى به ساحت قدس پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏بستند ، در آيه 38 يونس مى‏خوانيم : ام يقولون افتراه قل فاتوا بسورة مثله : بلكه مى‏گويند اين را بر خدا دروغ بسته ، بگو اگر چنين است


تفسير نمونه ج : 20ص :427


شما نيز سوره‏اى همانند آن بياوريد.


نظير همين معنى با تفاوت مختصرى در آيه 13 هود و 35 هود ، و بعضى ديگر از آيات قرآن آمده است ، اين آيات گواهى است بر آنچه در تفسير آيه برگزيديم .


سپس براى تاكيد اين مطلب مى‏افزايد : خداوند باطل را محو مى‏كند ، و حق را به فرمانش محقق و پابرجا مى‏سازد ( و يمح الله الباطل و يحق الحق بكلماته ) اين وظيفه خداوند است كه بر اساس حكمتش حق را آشكار و باطل را رسوا سازد ، با اينحال چگونه اجازه مى‏دهد كسى بر او دروغ بندد و در عين حال ياريش كند ، و معجزات بر دستش آشكار سازد ؟ و اگر تصور شود كه ممكن است پيامبر پنهان از علم خدا دست به چنين كارى زند اشتباه بزرگى است چرا كه او به آنچه در درون دلهاست آگاه است ( انه عليم بذات الصدور ) .


همانگونه كه در تفسير آيه 38 سوره فاطر گفتيم : ذات در لغت عرب به معنى عين و حقيقت اشياء نيامده ، بلكه اين اصطلاحى است از سوى فلاسفه بلكه ذات به معنى صاحب است ، و به اين ترتيب جمله انه عليم بذات الصدور مفهومش اين است كه خداوند از افكار و عقائدى كه حاكم بر دلهاست و گوئى صاحب و مالك آن شده با خبر است ، و اين اشاره لطيفى است به حاكميت و استقرار افكار بر قلوب و ارواح انسانها ( دقت كنيد).



تفسير نمونه ج : 20ص :428


و ازآنجا كه خداوند راه بازگشت را همواره به روى بندگان باز مى‏گذارد كرارا در آيات قرآن بعد از مذمت از اعمال زشت مشركان و گنهكاران به مساله گشوده بودن درهاى توبه اشاره كرده در آيات مورد بحث نيز پس از گفتار سابق مى‏افزايد : او كسى است كه توبه را از بندگانش پذيرا مى‏شود ، و گناهان را مى‏بخشد ( و هو الذى يقبل التوبة عن عباده و يعفوا عن السيئات).


اما اگر تظاهر به توبه كنيد ، ولى در خفا كار ديگر انجام دهيد ، تصور نكنيد كه از ديده تيزبين علم پروردگار مخفى خواهد ماند ، نه او آنچه را انجام مى‏دهيد مى‏داند ( و يعلم ما تفعلون ) .


در شان نزولى كه در آغاز آيات گذشته بيان كرديم گفته شد كه بعد از نزول آيه مودت جمعى از منافقان و يا افراد ضعيف الايمان گفتند : اين سخنى است كه محمد بر خدا افترا بسته ، مى‏خواهد ما را بعد از خود در برابر خويشاوندانش خوار كند ، آيه ام يقولون افترى على الله كذبا نازل شد و به آنها پاسخ گفت ، هنگامى كه از نزول آيه با خبر شدند گروهى پشيمان گشتند ، گريه كردند و ناراحت بودند ، آيه و هو الذى يقبل التوبه ... نازل شد و به آنها بشارت داد كه اگر توبه خالص كنند خدا لغزش آنها را مى‏بخشد.


و در آخرين آيه مورد بحث پاداش بزرگ مؤمنان و عذاب دردناك كافران را در جمله‏هائى كوتاه بيان كرده مى‏فرمايد : خداوند درخواست كسانى را كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند اجابت مى‏كند ( و يستجيب الذين آمنوا و عملوا الصالحات ) .


بلكه از فضل خود بر ايشان مى‏افزايد و حتى مطالبى را كه درخواست نكرده‏اند به آنها مى‏بخشد ( و يزيدهم من فضله).


اما براى كافران عذاب شديدى است ( و الكافرون لهم عذاب شديد).



تفسير نمونه ج : 20ص :429


در اينكه چه درخواستى از مؤمنان را اجابت مى‏كند تفسيرهاى گوناگونى شده است ، جمعى از مفسران آن را محدود به درخواستهاى معينى كرده‏اند ، از جمله اينكه : بعضى گفته‏اند : دعاى مؤمنان را در باره يكديگر مستجاب مى‏كند .


بعضى ديگر گفته‏اند عبادات و طاعاتشان را مى‏پذيرد.


و بعضى آن را مربوط به شفاعت آنها در مورد برادرانشان مى‏دانند.


ولى هيچگونه دليلى بر اين محدوديتها نيست ، بلكه خداوند هرگونه درخواستى را مؤمنان صالح العمل داشته باشند مى‏پذيرد ، و از آن بالاتر امورى را كه شايد به فكر آنها نيامده است كه از خدا درخواست كنند از فضلش به آنها مى‏بخشد ، و اين نهايت لطف و مرحمت خداوند درباره مؤمنان است .


در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) از پيغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در تفسير و يزيدهم من فضله مى‏خوانيم : الشفاعة لمن وجبت له النار ممن احسن اليهم فى الدنيا : آنچه را خداوند از فضلش بر آنها مى‏افزايد شفاعت براى كسانى است كه در دنيا به آنها نيكى كرده‏اند ، اما ( بر اثر سوء اعمالشان ) مستحق آتش دوزخ شده‏اند.


اين حديث پر معنى نيز مفهومش اين نيست كه فضل اضافى خداوند منحصر به اين است بلكه بيان يكى از مصداقهاى روشن آن است.



تفسير نمونه ج : 20ص :430


وَ لَوْ بَسط اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فى الأَرْضِ وَ لَكِن يُنزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا يَشاءُإِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرُ بَصِيرٌ(27) وَ هُوَ الَّذِى يُنزِّلُ الْغَيْث مِن بَعْدِ مَا قَنَطوا وَ يَنشرُ رَحْمَتَهُوَ هُوَ الْوَلىُّ الْحَمِيدُ(28) وَ مِنْ ءَايَتِهِ خَلْقُ السمَوَتِ وَ الأَرْضِ وَ مَا بَث فِيهِمَا مِن دَابَّةٍوَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشاءُ قَدِيرٌ(29) وَ مَا أَصبَكم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسبَت أَيْدِيكمْ وَ يَعْفُوا عَن كَثِيرٍ(30) وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فى الأَرْضِوَ مَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِن وَلىّ‏ٍ وَ لا نَصِيرٍ(31)


ترجمه:


27 -هر گاه خداوند روزى را براى بندگانش وسعت بخشد در زمين طغيان و ستم مى‏كنند ، لذا به مقدارى كه مى‏خواهد نازل مى‏كند كه او نسبت به بندگانش آگاه و بينا است.


28 -او كسى است كه باران نافع را بعد از آنكه مايوس شدند نازل مى‏كند ، و دامنه رحمت خويش را مى‏گستراند ، و او ولى و حميد است.


29 -و از آيات او است آفرينش آسمانها و زمين و آنچه از جنبندگان در آنها خلق و منتشر نموده ، و او هرگاه بخواهد قادر بر جمع آنها است.



تفسير نمونه ج : 20ص :431


30 -هر مصيبتى به شما رسد به خاطر اعمالى است كه انجام داده‏ايد ، و بسيارى را نيز عفو مى‏كند.


31 -و شما هرگز نمى‏توانيد در زمين از قدرت خداوند فرار كنيد ، و غير از خدا هيچ ولى و ياورى براى شما نيست!


شان نزول:


از خباب بن ارت صحابى معروف نقل شده كه آيه نخست ( و لو بسط الله ... ) در باره ما نازل شد ، و اين به خاطر آن بود كه ما به اموال فراوان طوايف بنى قريظه و بنى نظير و بنى قينقاع از يهود نظر افكنديم ، و آرزو داشتيم كه ايكاش ما هم چنين اموالى داشتيم ، آيه نازل شد و به ما هشدار داد كه اگر خداوند روزى را براى بندگانش گسترده كند طغيان خواهند كرد .


در تفسير در المنثور حديث ديگرى نقل شده و آن اينكه اين آيه در مورد اصحاب صفه نازل گرديد ، چرا كه آنها آرزو داشتند دنيايشان رو به راه شود.


(در باره اصحاب صفه و اينكه آنها چه كسانى بودند شرحى در پايان اين آيات به خواست خدا خواهيم داشت).


تفسير:مرفهين طغيانگر!


پيوند اين آيات با آيات گذشته ممكن است از اين نظر باشد كه در آخرين آيه از آيات پيشين آمده بود كه خداوند درخواست مؤمنان را اجابت مى‏كند ، و به دنبال آن اين سؤال پيش مى‏آيد كه پس چرا در ميان آنها گروهى فقيرند ، .



تفسير نمونه ج : 20ص :432


و هر چه درخواست مى‏كنند به جائى نمى‏رسد ؟ مى‏فرمايد : هر گاه خداوند روزى را براى بندگانش وسعت بخشد در زمين طغيان و سركشى و ستم مى‏كنند ( و لو بسط الله الرزق لعباده لبغوا فى الارض).


و لذا به مقدارى كه مى‏خواهد و مصلحت مى‏بيند روزى را نازل مى‏كند ( و لكن ينزل بقدر ما يشاء).


و به اين ترتيب مساله تقسيم روزى بر اساس حساب دقيقى است كه پروردگار در باره بندگان دارد چرا كه او نسبت به بندگانش آگاه و بيناست ( انه بعباده خبير بصير).


او پيمانه و ظرفيت وجودى هر كس را مى‏داند و طبق مصلحت او به او روزى مى‏دهد ، نه چندان مى‏دهد كه طغيان كنند ، و نه چندان كه از فقر فريادشان بلند شود .


شبيه اين معنى در آيه 6 و 7 سوره علق آمده است ان الانسان ليطغى ان رآه استغنى انسان طغيان مى‏كند هرگاه احساس بى‏نيازى و غنى نمايد.


و به راستى چنين است ، و مطالعه در حال انسانها گواه صادق اين واقعيت است كه وقتى دنيا به آنها روى مى‏آورد و صاحب زندگى مرفه مى‏شوند و مسير حوادث بر وفق مراد آنها است ، ديگر خدا را بنده نيستند ، به سرعت از او فاصله مى‏گيرند ، در درياى شهوات غرق مى‏شوند، و آنچه ناگفتنى است آن مى‏كنند ، و هر گونه ظلم و ستم و فساد را در زمين گسترش مى‏دهند.


در تفسير ديگرى از ابن عباس در مورد اين آيه مى‏خوانيم كه منظور از بغى در اينجا ظلم و ستم و طغيان نيست بلكه بغى به معنى طلب است ، يعنى اگر خداوند روزى را براى بندگانش گسترده سازد باز طلب بيشتر مى‏كنند و هرگز سير نخواهند شد ! ولى تفسير اول كه از سوى بسيارى از مفسران انتخاب شده صحيحتر


تفسير نمونه ج : 20ص :433


به نظر مى‏رسد ، چرا كه تعبير يبغون فى الارض كرارا در آيات قرآن به معنى فساد و ظلم در زمين آمده است ، مانند فلما انجاهم اذا هم يبغون فى الارض بغير الحق ( يونس - 23 ) و انما السبيل على الذين يظلمون الناس و يبغون فى الارض بغير الحق ( آيه 42 همين سوره ) .


درست است كه بغى به معنى طلب نيز آمده ، اما هنگامى كه با فى الارض همراه شود به معنى فساد و ظلم در زمين است.


در اينجا دو سؤال پيش مى‏آيد:


نخست اينكه اگر برنامه تقسيم روزى چنين است ، پس چرا گروهى را مى‏بينيم كه روزى فراوان دارند و طغيان و فساد كرده‏اند و دنيا را به تباهى كشانده‏اند و خداوند جلو آنها را نگرفته ، هم در مقياس افراد و هم در مقياس دولتهاى غارتگر زورگو .


در پاسخ اين سؤال بايد به اين نكته توجه داشت كه گاه گسترش روزى وسيله‏اى است براى امتحان و آزمايش ، چرا كه همه انسانها بايد در اين جهان آزمايش شوند گروهى نيز با ثروت آزمايش مى‏شوند.


و گاه به خاطر اين است كه هم خودشان و هم انسانهاى ديگر بدانند كه ثروت خوشبختى نمى‏آفريند ، شايد راه را پيدا كنند ، و به سوى خدا باز گردند ، هم اكنون جامعه‏هائى را مى‏بينيم كه غرق انواع نعمت و ثروت و رفاهند و در عين حال گرفتار انواع مصائب و بدبختيها مى‏باشند ، ناامنى ، كشتار ، آلودگى فراوان اخلاقى ، اضطراب و انواع نگرانيها جسم و روح آنها را فرا گرفته است .


گاهى نيز ثروت بى‏حساب يك مجازات الهى است كه خدا بعضى را گرفتار آن مى‏سازد ، دورنماى زندگانيشان دل‏انگيز ، اما اگر از نزديك نگاه كنيم


تفسير نمونه ج : 20ص :434


مى‏بينيم از خودشان بدبخت‏تر خودشانند ! ، در اين زمينه سرگذشتهاى فراوانى از سلاطين ثروت دنيا وجود دارد كه بسيارى شنيده‏اند ، و نقل آنها سخن را به درازا مى‏كشد.


سؤال ديگر اينكه : آيا مفهوم اين سخن اين نيست كه هرگاه انسان فقير و محروم است نبايد دست و پائى براى وسعت روزى كند ، به احتمال اينكه خدا مصلحت اورا در اين دانسته است ؟ در پاسخ اين سؤال نيز بايد توجه داشت كه گاهى كمبود روزى به خاطر سستى و تنبلى خود انسان است ، اين كمبودها و محروميتها خواست حتمى خداوند نيست ، بلكه نتيجه اعمال او است كه دامنگيرش شده ، و اسلام بر اساس اصل سعى و كوشش كه هم در آيات قرآن منعكس است و هم در سنت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و ائمه هدى (عليهم‏السلام‏) همه را دعوت به تلاش و جهاد كرده است.


ولى هر گاه انسان نهايت تلاش خود را به كار گرفت در عين حال درها به روى او بسته شد ، بايد بداند در اين امر مصلحتى بوده ، بيتابى نكند، مايوس نشود ، زبان به كفران نگشايد ، و به تلاش خود ادامه دهد ، و تسليم رضاى الهى نيز باشد.


اين نكته نيز قابل ذكر است كه تعبير به عباده ( بندگانش ) هرگز منافاتى با طغيان آنها در صورت گسترش روزى ندارد ، چرا كه اين تعبير در مورد بندگان خوب و بد و متوسط الحال همه به كار مى‏رود ، مانند قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله : بگو اى بندگان من ! كه در باره خويش اسراف كرده‏ايد از رحمت خدا نوميد نشويد.


درست است كه خداوند روزى را با حساب نازل مى‏كند تا بندگان طغيان نكنند اما چنان نيست كه آنها را محروم و ممنوع سازد ، لذا در آيه بعد مى‏افزايد : او كسى است كه باران نافع را بعد از آنكه مردم مايوس شدند نازل مى‏كند


تفسير نمونه ج : 20ص :435


و دامنه رحمت خويش را مى‏گستراند ( و هو الذى ينزل الغيث من بعد ما قنطوا و ينشر رحمته).


و بايد هم چنين باشد چرا كه او ولى و سرپرستى است شايسته ستايش ( و هو الولى الحميد).


اين آيه در عين اينكه بيان نعمت و لطف پروردگار است از آيات و نشانه‏هاى توحيد نيز سخن مى‏گويد ، چرا كه نزول باران نظام بسيار دقيق و حساب شده‏اى دارد ، از موقعى كه آفتاب بر اقيانوسها مى‏تابد و ذرات لطيف آب را از املاح جدا كرده و به صورت توده‏هاى ابر به آسمان مى‏فرستد ، و هنگامى كه قشر سرد فوقانى هوا آنها را متراكم مى‏سازد ، و سپس بادها آنها را بر دوش خود حمل مى‏كنند ، و بر فراز زمينهاى تشنه و خشكيده مى‏برند ، و بر اثر برودت و فشار مخصوص هوا تبديل به دانه‏هاى كوچك باران مى‏شود كه به نرمى بر زمين نشيند ، و در آن نفوذ مى‏كند ، بى‏آنكه ويرانى بيافريند .


آرى اگر اين نظام را با دقت بررسى كنيم نشانه‏هاى علم و قدرت خداوند در آن نمايان است.


او ولى حميدى است كه نيازهاى بندگان را تامين كردهو آنها را مشمول الطاف خويش مى‏گرداند.


قابل توجه اينكه غيث - چنانكه بسيارى از مفسران و بعضى از اهل لغت تصريح كرده‏اند - به معنى باران نافع است ، در حالى كه مطر به هر گونه باران گفته مى‏شود خواه نافع باشد يا غير نافع.


و لذا به دنبال آن جمله و ينشر رحمته ( رحمت خود را گسترش مى‏دهد ) آمده است.


چه تعبير زيبا و جامعى ؟ رحمت خود را در زنده كردن زمينهاى مرده ، در رويانيدن گياهان ، در شستشوى هوا ، در تامين آب آشاميدنى انسانها و موجودات زنده ديگر ، و خلاصه در تمام زمينه‏ها مى‏گستراند.



تفسير نمونه ج : 20ص :436


اگر انسان بخواهد مفهوم اين جمله قرآنى را درك كند بايد پس از نزول باران در يكساعت آفتابى قدم به كوه و دشت و بيابان بگذارد و لطافت و زيبائى و طراوت را كه رحمت گسترده خدا است در همه جا مشاهده كند.


اين استفاده از واژه غيث شايد به خاطر آن باشد كه با ماده غوث كه به معنى فريادرسى است ريشه مشترك دارد ، و به همين دليل بعضى از مفسران تعبير فوق را اشاره‏اى به هرگونه فريادرسى خداوند بعد از نوميديها و نشر رحمت او دانسته‏اند.


و باز به همين مناسبت در آيه بعد از يكى از مهمترين آيات علم و قدرت پروردگار سخن به ميان آورده مى‏گويد : از آيات و نشانه‏هاى او است آفرينش آسمانها و زمين و آنچه از جنبندگان در آنها خلق و پراكنده ساخته است ( و من آياته خلق السموات و الارض و ما بث فيهما من دابة ) .


آسمانها با آنهمه عظمت ، با آن منظومه‏هاى و كهكشانها ، و ميليونها ميليون ستاره عظيم و درخشان ، آسمانها با آن نظامى كه انسان از مطالعه آن در حيرت فرو مى‏رود ، و زمين با انواع منابع حياتيش ، با گياهان متنوع و رنگارنگ ، و گلها و ميوه‏ها ، با انواع مواهب و بركات ، و انواع زيبائيهايش ، همه آيات و نشانه‏هاى او است اين از يكسو.


از سوى ديگر جنبندگان زمين و آسمان ، انواع پرندگان ، صدها هزار نوع حشرات ، انواع حيوانات وحشى و اهلى ، و خزندگان ، و ماهيان بسيار كوچك و ظريف و غول‏پيكر و عظيم ، و انواع آبزيان و عجائب و شگفتيهائى كه در ساختمان هر يك از آنها به كار رفته ، و از همه مهمتر در اصل حقيقت حيات و زندگى.



تفسير نمونه ج : 20ص :437


و اصول اسرار آميزى كه بر آن حاكم است كه هنوز بعد از هزاران سال مطالعه ميليونها دانشمند ، كسى به عمق آن نرسيده ، همه و همه آيات خدا است.


جالب اينكه دابة هم موجودات زنده ذره‏بينى را شامل مى‏شود كه داراى حركت ظريف و مرموزى است ، و هم حيوانات غول‏پيكرى كه دهها متر طول و دهها تن وزن دارد ، هر يك به نوعى تسبيح حق مى‏گويند ، و ثناخوان او هستند و با زبان حال بيانگر عظمت و قدرت علم بى‏پايان او .


و در پايان آيه مى‏فرمايد : او هر گاه بخواهد قادر بر جمع كردن آنها است ( و هو على جمعهم اذا يشاء قدير.


در اينكه منظور از جمع كردن تمام جنبندگان در اين آيه چيست ؟ بسيارى از مفسران آن را به معنى جمع براى حساب و جزاى اعمال در قيامت دانسته‏اند ، و مى‏توان آياتى را كه از قيامت به عنوان يوم الجمع ياد مى‏كند گواه بر اين معنا گرفت ( مانند آيه 7 همين سوره شورى و 9 تغابن ) .


در اين صورت اين سؤال پيش مى‏آيد كه آيا همه جنبندگان در قيامت محشور مى‏شوند ، حتى غير انسانها ؟ بلكه گاه گفته مى‏شود كه دابة ( جنبنده ) معمولا به غير انسانها اطلاق مى‏شود ، در اين صورت اين مشكل مطرح خواهد شد كه چگونه جنبندگان غير انسان حشر و حساب دارند در حالى كه عقل و شعور و تكليفى ندارند ؟ پاسخ اين سؤال را ذيل آيه 38 سوره انعام و ما من دابة فى الارض و لا طائر يطير بجناحيه الا امم امثالكم ما فرطنا فى الكتاب من شى‏ء ثم الى ربهم يحشرون : هيچ جنبنده‏اى در زمين ، و هيچ پرنده‏اى كه با دو بال خود .



تفسير نمونه ج : 20ص :438


(در آسمان ) پرواز مى‏كند نيست مگر اينكه امتهائى همانند شما هستند ، ما هيچ چيز را در اين كتاب فروگذار نكرديم سپس همه آنها به سوى پروردگارشان جمع و محشور مى‏شوند داده‏ايم.


و گفتيم زندگى بسيارى از حيوانات آميخته با نظام جالب و شگفت‏انگيزى است ، چه مانعى دارد كه اين اعمال بيانگر نوعى عقل و شعور در آنها باشد ؟ چه لزومى دارد كه همه اينها را به غريزه تقسيم كنيم ؟ در اين صورت نوعى از حشر و حساب براى آنها متصور خواهد بود ( شرح بيشتر اين موضوع را در جلد پنجم صفحه 224 به بعد ذيل آيه فوق مطالعه فرمائيد ) .


اين احتمال نيز در تفسير آيه مورد بحث وجود دارد كه منظور از جمع نقطه مقابل بث ( پراكندن ) است ، به اين معنى كه بث اشاره به آفرينش و گسترش انواع موجودات زنده و جنبندگان است ، سپس مى‏فرمايد هرگاه خدا بخواهد آنها را جمع كرده و نابود يا منقرض مى‏سازد.


همانگونه كه در طول تاريخ تاكنون بسيارى از انواع جنبندگان در روى زمين گسترش عجيبى پيدا كرده ، و در زمانى بعد از آن منقرض و جمع شده‏اند ، هم گسترش آنها به دست خدا است و هم جمع آنها ، و در حقيقت شبيه آياتى است كه مى‏گويد : حيات دهنده خدا است ، و ميراننده هم او است .


در اين صورت مساله حساب و جزاى حيوانات در اين آيه مطرح نخواهد شد.


ستارگان مسكون آسمان


از نكات قابل ملاحظه‏اى كه از اين آيه استفاده مى‏شود اين است كه دلالت بر وجود انواع موجودات زنده در آسمانها دارد ، گرچه هنوز دانشمندان به صورت قاطعى در اين زمينه قضاوت نمى‏كنند ، همينقدر سربسته مى‏گويند : در ميان كواكب آسمان به احتمال قوى ستارگان زيادى هستند كه داراى موجودات زنده‏اند،


تفسير نمونه ج : 20ص :439


ولى قرآن با جمله وما بث فيهما من دابة ( آنچه در آسمان و زمين از جنبندگان گسترده است ) ، با صراحت اين حقيقت را اعلام مى‏دارد كه در پهنه آسمان نيز جنبندگان زنده فراوان است.


و اينكه بعضى از مفسران احتمال داده‏اند فيهما منحصر به كره زمين باشد بسيار بعيد به نظر مى‏رسد ، زيرا ضمير تثنيه است و به آسمان و زمين هر دو برمى‏گردد ، همانگونه كه تفسير دابة به فرشتگان آسمان تفسيرى است بسيار بعيد ، چرا كه دابة معمولا به جنبندگان مادى اطلاق مى‏شود.


اين معنى از آيات متعدد ديگر قرآن مجيد نيز استفاده مى‏شود.


در حديث معروفى از امير مؤمنان امام على بن ابى طالب نقل شده است كه فرمود : هذه النجوم التى فى السماء مدائن مثل المدائن التى فى الارض مربوطة كل مدينة الى عمود من نور : اين ستارگانى كه در آسمان است شهرهائى همچون شهرهاى زمين دارد ، هر شهرى با شهر ديگر ( هر ستاره‏اى با ستاره ديگر ) با ستونى از نور مربوط است .


روايات متعدد ديگرى نيز در اين زمينه نقل شده است ( براى اطلاع بيشتر مى‏توان به كتاب الهيئة و الاسلام مراجعه كرد).


از آنجا كه در آيات گذشته سخن از رحمت خدا در ميان بود و اين سخن طبعا اين سؤال را برمى‏انگيزد كه اين مصائبى كه ما با آن دست به گريبانيم از كجا است ؟ آيه بعد به اين سؤال پاسخ مى‏گويد : كه آنچه از مصائب و ناملايمات به شما رسد به خاطر اعمالى است كه خود انجام داده‏ايد ( و ما اصابكم من مصيبة فبما كسبت ايديكم ) .



تفسير نمونه ج : 20ص :440


تازه اين تمام مجازات اعمال نارواى شما نيست چرا كه بسيارى از كارهاى شما را مورد عفو قرار مى‏دهد ( و يعفوا عن كثير).


مصائبى كه دامان ما را مى گيرد


در اين آيه نكاتى است كه بايد به آن توجه داشت:


1 -اين آيه به خوبى نشان مى‏دهد مصائبى كه دامنگير انسان مى‏شود يكنوع مجازات الهىو هشدار است ( هر چند استثنائاتى دارد كه بعد به آن اشاره خواهد شد ) و به اين ترتيب يكى از فلسفه‏هاى حوادث دردناك و مشكلات زندگى روشن مى‏شود.


جالب اينكه در حديثى از امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : كه از پيامبر گرامى خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل مى‏كند كه فرمود : خير آية فى كتاب الله هذه الاية ! يا على ! ما من خدش عود ، و لا نكبة قدم الا بذنب ، و ما عفى الله عنه فى الدنيا فهو اكرم من ان يعود فيه و ما عاقب عليه فى الدنيا فهو اعدل من ان يثنى على عبده : اين آيه ( و ما اصابكم من مصيبة ... ) بهترين آيه در قرآن مجيد است ، اى على ! هر خراشى كه از چوبى بر تن انسان وارد مى‏شود ، و هر لغزش قدمى ، بر اثر گناهى است كه از او سر زده ، و آنچه خداوند در دنيا عفو مى‏كند گرامى‏تر از آن است كه ( در قيامت ) در آن تجديد نظر فرمايد ، و آنچه را كه در اين دنيا عقوبت فرموده عادلتر از آن است كه در آخرت بار ديگر كيفر دهد ! و به اين ترتيب اينگونه مصائب علاوه بر اينكه بار انسان را سبك مى‏كند .



تفسير نمونه ج : 20ص :441


او را نسبت به آينده كنترل خواهد نمود.


2 -گرچه ظاهر آيه عام است و همه مصائب را در بر مى‏گيرد ، ولى مطابق معمول در عمومات استثناهائى وجود دارد ، مانند مصائب و مشكلاتى كه دامنگير انبيا و ائمه معصومين (عليهم‏السلام‏) مى‏شد كه براى ترفيع مقام يا آزمايش آنها بود .


و همچنين مصائبى كه گريبان غير معصومين را مى‏گيرد و جنبه آزمون دارد.


و يا مصائبى كه بر اثر ندانم كاريها و عدم دقت و مشورت و سهل‏انگارى در امور حاصل مى‏شود كه اثر تكوينى اعمال خود انسان است.


و به تعبير ديگر جمع ميان آيات مختلف قرآن و روايات ايجاب مى‏كند كه عموم اين آيه در مواردى تخصيص پيدا كند ، و اين مطلب تازه‏اى نيست كه مايه گفتگوى بعضى از مفسران شده است .


كوتاه سخن اينكه مصائب و گرفتاريهاى سخت ، فلسفه‏هاى مختلفى دارد ، كه در بحثهاى توحيدى ، و مباحث عدل الهى ، به آن اشاره شده است.


شكوفائى استعدادها تحت فشار مصائب ، هشدار نسبت به آينده ، آزمون الهى ، بيدارى از غرور و غفلت ، و كفاره گناه و ... اما از آنجا كه بيشتر افراد آن جنبه كيفرى و كفاره‏اى دارد آيه فوق آن را به صورت عموم مطرح ساخته است.


و لذا در حديثى مى‏خوانيم : هنگامى كه امام على بن الحسين (عليهماالسلام‏) وارد بر يزيد شد ، يزيد نگاهى به او كرد و گفت : يا على ! ما اصابكممن مصيبة فبما كسبت ايديكم ! ( اشاره به اينكه حوادث كربلا نتيجه اعمال خود شما بود).


ولى امام على بن الحسين (عليهماالسلام‏) فورا در پاسخ فرمود : كلا ! ما هذه فينا نزلت ، انما نزل فينا ما اصاب من مصيبة فى الارض و لا فى انفسكم الا فى كتاب من قبل ان نبراها ان ذلك على الله يسير لكيلا تاسوا على ما فاتكم و لا تفرحوا بما آتاكم فنحن الذين لا ناسى على ما فاتنا من امر الدنيا ، و لا


تفسير نمونه ج : 20ص :442


نفرح بما اوتينا.


چنين نيست ، اين آيه در مورد ما نازل نشده ، آنچه در باره ما نازل شده آيه ديگرى است كه مى‏گويد : هر مصيبتى در زمين يا در جسم و جان شما روى دهد پيش از آفرينش شما در كتاب ( لوح محفوظ ) بوده ، و آگاهى بر اين امر بر خداوند آسان است ، اين براى آن است كه شما به خاطر آنچه از دست مى‏دهيد غمگين نشويد ، و به خاطر آنچه در دست داريد زياد خوشحال نباشيد ( هدف از اين مصائب عدم دلبستگى شما به مواهب زودگذر دنيا است و يكنوع تربيت و آزمون براى شما است ) .


سپس امام افزود : ما كسانى هستيم كه هرگز به خاطر آنچه از دست داده‏ايم غمگين نخواهيم شد ، و به خاطر آنچه در دست داريم خوشحال نيستيم ( همه را زودگذر مى‏دانيم و چشم به لطف و عنايت خدا بسته‏ايم ) .


اين سخن را با حديث ديگرى از امام صادق (عليه‏السلام‏) پايان مى‏دهيم : هنگامى كه از حضرتش تفسير آيه فوق را خواستند فرمود : مى‏دانيد على (عليه‏السلام‏) و اهلبيتش بعد از او گرفتار مصائبى شدند ، آيا به خاطر اعمالشان بود ؟ در حالى كه آنها اهل بيت طهارتند ، و معصوم از گناه ، سپس افزود : ان رسول الله كان يتوب الى الله و يستغفر فى كل يوم و ليلة ماة مرة من غير ذنب ان الله يخص اوليائه بالمصائب لياجرهم عليها من غير ذنب : رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) پيوسته توبه مى‏كردو در هر شبانه روز صد بار استغفار مى‏نمود ، بى‏آنكه گناهى مرتكب شده باشد ، خداوند براى اولياء و دوستانش مصائبى قرار مى‏دهد تا به خاطر صبر در برابر آن از او پاداش گيرند بى‏آنكه گناهى مرتكب شده باشند.



تفسير نمونه ج : 20ص :443


3 -گاه بعضى در اين مساله ترديد كرده‏اند كه مصائب در آيه فوق اشاره به مصائب دنيا باشد چرا كه دنيا دار عمل است نه دار پاداش و كيفر.


ولى اين اشتباه بزرگى است چرا كه آيات و روايات فراوانى نشان مى‏دهد كه گاه انسان در همين دنيا گوشه‏اى از كيفر اعمالش را مى‏بيند ، و اينكه مى‏گويند دنيا دار مجازات نيست ، يعنى تمام حسابها تصفيه نمى‏شود ، نه اينكه مطلقا مجازاتى وجود ندارد ، و انكار اين حقيقت از نظر آشنايان به آيات و روايات شبيه انكار يك امر بديهى است .


4 -گاه مصائب ، جنبه دستجمعى دارد ، و محصول گناهان جمعى است ، همانگونه كه در آيه 41 سوره روم مى‏خوانيم : ظهر الفساد فى البر و البحر بما كسبت ايدى الناس ليذيقهم بعض الذى عملوا لعلهم يرجعون : فساد در خشكى و دريا به خاطر اعمال مردم آشكار شد ، تا نتيجه بعضى از اعمالى را كه انجام داده‏اند به آنها بچشاند شايد باز گردند.


روشن است كه اين در باره جوامع انسانى است ، كه به خاطر اعمالشان گرفتار نابسامانيها مى‏شوند .


و در آيه 11 سوره رعد آمده است : ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم : خداوند سرنوشت هيچ جمعيتى را تغيير نمى‏دهد مگر اينكه خويشتن را تغيير دهند.


و امثال اين آيات كه گواهى مى‏دهد در ميان اعمال انسان و نظام تكوينى زندگى او ارتباط و پيوند نزديكى وجود دارد ، كه اگر بر اصول فطرت و قوانين آفرينش گام بردارند بركات الهى شامل حال آنها مى‏شود ، و هر گاه فاسد شوند زندگى آنها به فساد مى‏گرايد.


و گاه ممكن است اين قضيه در مورد فرد فرد انسانها صادق شود و هر كس


تفسير نمونه ج : 20ص :444


در مقابل گناهى كه مرتكب مى‏شود به مصيبتى در جسم و جان يا اموال و متعلقاتش گرفتار گردد ، همانطور كه در آيه فوق آمده است.


به هر حال ممكن است افرادى تصور كنند كه مى‏توانند از اين قانون حتمى و سنت اجتناب ناپذير الهى بگريزند ، لذا در آخرين آيه مورد بحث مى‏فرمايد : شما هرگز نمى‏توانيد از چنگال قدرت خداوند در زمين فرار كنيد ( در آسمانها نيز جائى براى شما نيست ) ( و ما انتم بمعجزين فى الارض).


چگونه شما مى‏توانيد از حيطه قدرت و حاكميت او بگريزيددر حالى كه تمام عالم هستى عرصه حكومت بلامنازع پروردگار است.


و اگر تصور كنيد كسى مى‏تواند به كمك شما بشتابد بدانيد غير از خداوند هيچ ولى و ياورى براى شما نيست ( و ما لكم من دون الله من ولى و لا نصير).


فرق ميان ولى و نصير ممكن است از اين نظر باشد كه ولى سرپرستى است براى جلب منفعت و نصير براى دفع مضرت است ، و يا اينكه ولى به كسى گفته مى‏شود كه مستقلا به دفاع بر خيزد ، و نصير كسى است كه در كنار خود انسان قرار مى‏گيرد و او را يارى مى‏دهد.


در حقيقت آيه اخير ضعف و ناتوانى انسان را مجسم مى‏كند و آيه قبل عدالت و رحمت پروردگار را .



تفسير نمونه ج : 20ص :445


نكته‏ها:


1 -مصائب شما از خود شما است!


اين تصور براى بسيارى وجود دارد كه گمان مى‏كنند رابطه اعمال انسان با جزاى الهى همان رابطه قرار دادى است كه شبيه آن در مورد قوانين دنيا و پاداش و كيفر آن وجود دارد ، در حالى كه بارها گفته‏ايم كه اين ارتباط به يك نوع ارتباط تكوينى شبيه‏تر است تا ارتباط تشريعى و قراردادى ، و به تعبير ديگر پاداش كيفرها بيشتر بازتاب طبيعى و تكوينى اعمال انسانها است كه دامن آنها را مى‏گيرد.


آيات فوق شاهد گويائى براى اينواقعيت است.


در اين زمينه روايات زيادى در منابع اسلامى وارد شده كه به گوشه از آن براى تكميل اين بحث اشاره مى‏كنيم.


1 -در يكى از خطبه‏هاى نهج البلاغه آمده است : ما كان قوم قط فى غض نعمة من عيش ، فزال عنهم ، الا بذنوب اجترحوها ، لان الله ليس بظلام للعبيد ، و لو ان الناس حين تنزل بهم النقم ، و تزول عنهم النعم ، فزعوا الى ربهم بصدق من نياتهم ، و وله من قلوبهم ، لرد عليهم كل شارد ، و اصلح لهم كل فاسد : هيچ ملتى از آغوش ناز و نعمت زندگى گرفته نشد ، مگر بواسطه گناهانى كه انجام دادند ، زيرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمى‏دارد ، هرگاه مردم در موقع نزول بلاها و سلب نعمتها با صدق نيت به پيشگاه خدا تضرع كنند ، و با دلهاى پر اشتياق و آكنده از مهر خدا از او درخواست جبران نمايند ، مسلما آنچه از دستشان رفته به آنها باز مى‏گرداند و هر گونه مفسده‏اى را براى آنها اصلاح مى‏كند .


2 -در جامع الاخبار حديث ديگرى از امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) نقل شده است.



تفسير نمونه ج : 20ص :446


كه فرمود : ان البلاء للظالم ادب ، و للمؤمن امتحان ، و للانبياء درجة و للاولياء كرامة.


بلاها براى ظالم تاديب است ، و براى مؤمنان امتحان ، و براى پيامبران درجه ، و براى اولياء كرامت و مقام است .


اين حديث شاهد گويائى است براى آنچه در مورد استثناهاى آيه بيان كرديم.


3 -در حديث ديگرى در كافى از امام صادق (عليه‏السلام‏) آمده است كه فرمود : ان العبد اذا كثرت ذنوبه ، و لم يكن عنده من العمل ما يكفرها ، ابتلاه بالحزن ليكفرها : هنگامى كه انسان گناهش افزون شود و اعمالى كه آنرا جبران كند نداشته باشد خداوند او را گرفتار اندوه مى‏كند تا گناهانش را تلافى كند.


4 -در كتاب كافى اصولا بابى براى اين موضوع منعقد شده ، و 12 حديث در همين زمينه در آن آمده است .


تازه همه اينها غير از گناهانى است كه خداوند طبق صريح آيه فوق مشمول عفو و رحمتش قرار مى‏دهد كه آن نيز به نوبه خود بسيار است.


2 -رفع يك اشتباه بزرگ


ممكن است كسانى از اين حقيقت قرآنى سوء استفاده كنند و هر گونه مصيبتى دامنشان را مى‏گيرد با آغوش باز از آن استقبال نمايند و بگويند بايد.



تفسير نمونه ج : 20ص :447


در برابر هر حادثه ناگوارى تسليم شد ، و از اين اصل آموزنده و حركت آفرين قرآنى نتيجه معكوس يعنى نتيجه تخديرى بگيرند كه اين بسيار خطرناك است.


هيچگاه قرآن نمى‏گويد دربرابر مصائب تسليم باش ، و در رفع مشكلات كوشش مكن ، و تن به ظلمها و ستمها و بيماريها بده ، بلكه مى‏گويد : اگر با تمام تلاش و كوششى كه انجام دادى باز هم گرفتاريها بر تو چيره شد ، بدان گناهى كرده‏اى كه نتيجه و كفاره‏اش دامانت را گرفته ، به اعمال گذشته‏ات بينديش ، و از گناهانت استغفار كن ، و خويشتن را بساز و ضعفها را اصلاح نما.


و اگر مى‏بينيم در بعضى از روايات اين آيه بهترين آيه قرآن معرفى شده به خاطر همين آثار تربيتى مهم آن است ، و به خاطر سبك كردن بار انسان از سوى ديگر و زنده كردن نور اميد و عشق پروردگار در قلب و جان او از سوى سوم


3 -اصحاب صفه چه كسانى بودند


كسانى كه امروز به زيارت مسجد النبى (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در مدينه مى‏روند در كنار مسجد و نزديك قبر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) محلى را مى‏بينند كه از زمين كمى بلندتر است و اطراف آن را با حائل مختصرى از بقيه مسجد به طرز زيبا و دلپذيرى جدا كرده‏اند بسيارى آن محل را براى انجام نماز و تلاوت قرآن انتخاب مى‏كنند.


اين محل ياد آور صفه و سكوى سرپوشيده‏اى است كه براى جمعى از غرباء كه اسلام را پذيرا شده بودند و جائى نداشتند از سوى پيغمبر آمادهشده بود.


توضيح اينكه : نخستين فرد غريبى كه اسلام را پذيرفت و جائى در مدينه نداشت جوانى از اهل يمامه بنام جويبر بود كه داستان ازدواج پر سر و صدايش.



تفسير نمونه ج : 20ص :448


با دلفا در تاريخ اسلام از جالبترين صحنه‏هاى مبارزه با فاصله‏هاى طبقاتى است.


چون جويبر جائى براى استراحت و سكنى نداشت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به او اجازه داد شبها در مسجد بخوابد ، بعدا كه مسلمانان غريب فزونى يافتند ، و همگى در مسجد سكنى گزيده بودند ، و اين امر وضع مسجد را از هر جهت دچار اختلال مى‏كرد ، دستور داده شد كه همه آنها را به خارج مسجد ببرند ، و مسجد از هر نظر پاك و پاكيزه شود ، و تمام درهائى كه از خانه‏هاى اصحاب به سوى مسجد گشوده مى‏شد به فرمان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بسته شد جز در خانه على و فاطمه زهرا ( سلام الله عليهما ) .


در اين هنگام پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دستور داد محلى را با شاخه درختان خرما مسقف كنند ، و غربا و فقيران مسلمين در آنجا سكنى گزينند و خود پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شخصا از آنها سركشى مى‏كرد ، و نان و خرما و مواد غذائى ديگر براى آنها مى‏برد و مسلمانان ديگر نيز مراقب آنها بودند ، و از طريق زكاة و انفاقهاى ديگرى به آنها كمك مى‏كردند .


آنها در جنگهاى اسلامى شركت مى‏كردند و مخلصانه جهاد مى‏نمودند ، بعضى از آيات قرآن در فضيلت آنها و صفا و پاكى و قداستشان وارد شده است آنها به خاطر سكونت در آن صفه به اصحاب الصفه ناميده شده‏اند.



تفسير نمونه ج : 20ص :449


وَ مِنْ ءَايَتِهِ الجَْوَارِ فى الْبَحْرِ كالأَعْلَمِ‏(32) إِن يَشأْ يُسكِنِ الرِّيحَ فَيَظلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلى ظهْرِهِإِنَّ فى ذَلِك لاَيَتٍ لِّكلّ‏ِ صبَّارٍ شكُورٍ(33) أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسبُوا وَ يَعْف عَن كَثِيرٍ(34) وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يجَدِلُونَ فى ءَايَتِنَا مَا لهَُم مِّن محِيصٍ‏(35) فَمَا أُوتِيتُم مِّن شىْ‏ءٍ فَمَتَعُ الحَْيَوةِ الدُّنْيَاوَ مَا عِندَ اللَّهِ خَيرٌ وَ أَبْقَى لِلَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَلى رَبهِمْ يَتَوَكلُونَ‏(36)


ترجمه:


32 -از نشانه‏هاى او كشتى‏هائى است همچون كوهها كه در دريا در حركت است.


33 -اگر اراده كند باد را ساكن مى‏سازد تا آنها بر پشت دريا متوقف شوند ، در اين نشانه‏هائى است براى هر صبر كننده شكرگزار.


34 -يا اگر بخواهد آنها را به خاطر اعمالى كه سرنشينانش مرتكب شده‏اند نابود مى‏سازد ، و در عين حال بسيارى را مى‏بخشد .


35 -تا كسانى كه در آيات ما مجادله مى‏كنند بدانند هيچ پناهگاهى ندارند.


36 -آنچه به شما عطا شده متاع زودگذر زندگى دنيا است ، و آنچه نزد خدا است براى كسانى كه ايمان آورده‏اند و بر پروردگارشان توكل مى‏كنند ، بهتر و پايدارتر است.



تفسير نمونه ج : 20ص :450


تفسير:وزش بادهاى منظم و حركت كشتيها از آيات اوست


بار ديگر در اين آيات به بيان نشانه‏هاى پروردگار و دلائل توحيد پرداخته ، و بحثى را كه در اين زمينه در آيات قبل آمده ادامه مى‏دهد .


در اينجا به سراغ مطلبى مى‏رود كه انسانها در زندگى مادى خود با آن بسيار سر و كار دارند ، مخصوصا ساحل‏نشينان و مسافران درياها ، مى‏گويد : از آيات و نشانه‏هاى خداوند كشتيهائى است همچون كوهها كه بر صفحه درياها به حركت در مى‏آيد ( و من آياته الجوار فى البحر كالاعلام).


جوار جمع جارية توصيفى است براى سفن جمع سفينه به معنى كشتى كه براى اختصار از عبارت حذف شده و اصولا تكيه آيه روى همين جريان و حركت كشتيهاست ، و به همين دليل مخصوصا اين وصف موضوع سخن قرار گرفته.


و اينكه لغت عرب به دختران جوان جارية گفته مى‏شود به خاطر جريان نشاط جوانى در تمام وجود آنها است .


اعلام جمع علم ( بر وزن قلم ) به معنى كوه است ، ولى در اصل به معنى علامت و اثرى است كه از چيزى خبر مى‏دهد ، مانند علم الطريق ( نشانه‏هاى راه ) و علم الجيش ( پرچم لشكر ) و مانند آن ، و اگر به كوه علم گفته مى‏شود به خاطر همين است كه از دور نمايان است ، و گاه بر فراز آن آتشى مى‏افروختند تا نشانه‏اى براى رهگذران باشد ، ولى بود و نبود آتش در اين نامگذارى تاثيرى ندارد.


به اين ترتيب قرآن مجيد در اين آيه - همچون آيات متعدد ديگر - حركت كشتيهاىكوه پيكر را بر صفحه درياها بر اثر وزش بادهاى منظم از نشانه‏هاى خداوند مى‏شمرد.



تفسير نمونه ج : 20ص :451


اگر زورق يا قايق كوچكى بر صفحه آب به خاطر وزش باد حركت كند زياد مهم نيست ، مهم آن است كه كشتيهاى كوه پيكر با وزش امواج لطيف هوا با عده زيادى مسافر و بار فراوان به حركت در آيد ، و هزاران كيلومتر راه را در ميان دو نقطه بپيمايد ، و به مقصد برسد.


راستى چه كسى اوقيانوسها را با اين وسعت و عمق و ويژگيهاى آب آفريده ؟ چه كسى به چوب و مواد ديگرى كه كشتى را با آن شكل مخصوص مى‏سازند اين خاصيت را بخشيده كه بر صفحه آب ثابت بماند ؟ و چه كسى به بادها دستور داده است به صورت منظمى بر صفحه درياها و اوقيانوسها بوزند كه هر كس از هر نقطه به نقطه ديگرى مى‏خواهد برود بتواند از آن استفاده كند ؟ همه جا نظم نشانه عقل و دانش است و در اينجا نيز همينگونه است .


اصولا اگر نقشه‏هائى كه دريانوردان از حركت بادها در اختيار دارند ، و معلوماتى كه بشر در باره وزش بادها از قطبين زمين به سوى خط استوا ، و از خط استوا به سوى دو قطب ، و همچنين وزشهاى متناوب از سوى سواحل و خشكيها به دريا ، و از سوى دريا به خشكى ، در نظر بگيرد ، مى‏داند چقدر اين مساله حساب شده است .


البته در عصر ما نيرو محرك كشتيها موتورهاى نيرومندى است كه پروانه‏هاى كشتى را به حركت در مى‏آورد ، ولى با اينحال وزش بادها در حركت اين كشتيها نيز مؤثر است.


سپس براى تاكيد بيشتر مى‏افزايد : اگر خداوند اراده كند باد را ساكن مى‏سازد تا كشتيها بر پشت دريا ساكن و متوقف شوند ! ( ان يشاء يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره).



تفسير نمونه ج : 20ص :452


و در پايان آيه براى نتيجه‏گيرى اضافه مى‏كند : در اين نشانه‏هائى است براى هر كس كه داراى مقام صبر و شكر است ( ان فى ذلك لايات لكل صبار شكور ) .


آرى در اين حركت بادها ، و جريان كشتيها ، و آفرينش درياها ، و نظام و هماهنگى مخصوصى كه بر اين امور حكمفرماست نشانه‏هاى گوناگونى براى ذات پاك او است.


مى‏دانيم وزش بادها در درجه اول به خاطر تفاوت درجه حرارت در دو نقطه روى زمين است ، زيرا هوا بر اثر حرارت منبسط مى‏شود سپس به طرف بالا حركت مى‏كند و به همين دليل از يكسو فشار بر هواى اطراف مى‏آورد و آنها را متحرك مى‏سازد ، و از سوى ديگر هنگامى كه به سمت بالا حركت كند جاى خود را به هواى اطراف مى‏دهد ، اگر خداوند فقط اين خاصيت انبساط را از آن بگيرد سكون و سكوتى مرگبار بر آن حاكم مى‏شود ، و كشتيهاى بادبانى بى‏حركت بر صفحه اوقيانوسها حيران و سرگردان مى‏مانند .


صبار و شكور هر دو صيغه مبالغه است كه يكى فزونى صبر را مى‏رساند ، و ديگرى فزونى شكر را.


تكيه بر اين دو وصف در آيه مورد بحث و چند مورد ديگر از آيات قرآن مجيد اشاره به نكات لطيفى دارد : اين دو وصف مجموعا ترسيم گويائى از حقيقت ايمان است ، چرا كه مؤمن در مشكلات و گرفتاريها صبور و در نعمتها شكور است ، لذا در حديثى از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : الايمان نصفان : نصف صبر، و نصف شكر : ايمان دو نيمه است ، نيمى از آن صبر ، و نيمى از آن شكر است.



تفسير نمونه ج : 20ص :453


بعلاوه مطالعه اسرار نظام آفرينش از يكسو نياز به صبر و حوصله و پشت كار و صرف وقت دارد ، و از سوى ديگر انگيزه شكر منعم.


هرگاه اين دو دست به دست هم مى‏دهند انسان را آماده براى مطالعه اين آيات مى‏سازند ، و اصولا مطالعه اسرار آفرينش خود يكنوع شكر است.


از سوى سوم به هنگامى كه انسان سوار بر كشتى مى‏شود اين دو وصف در او از هر زمان ديگر نمايان‏تر است ، صبر در برابر حوادث و مشكلات دريا و شكر به هنگام رسيدن به ساحل مقصود ! باز در آيه بعد براى مجسم ساختن عظمت اين نعمت الهى مى‏افزايد : يا اگر بخواهد اين كشتيها را به خاطر اعمالى كه مسافران و سرنشينانش مرتكب شده‏اند نابود و هلاك مى‏سازد ( او يوبقهن بما كسبوا ) .


همانگونه كه در آيات گذشته نيز خوانديم بلاهائى كه بر سر انسان وارد مى‏شود غالبا نتيجه اعمال خود او است.


ولى با اينحال لطف خداوند شامل حال انسان است و بسيارى را مى‏بخشد ( و يعف عن كثير).


كه اگر نبخشد هيچكس جز معصومين و خاصان و پاكان از مجازات الهى مصون و بركنار نخواهند بود ، چنانكه در آيه 45 سوره فاطر مى‏خوانيم : و لو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة و لكن يؤخرهم الى اجل مسمى : هر گاه خداوند مردم را به آنچه انجام داده‏اند مجازات مى‏كرد جنبنده‏اى را بر پشت زمين باقى نمى‏گذاشت ( ولى به لطفش ) آنها را تا سر آمد معينى مهلت مى‏دهد .


آرى او مى‏تواند بادها را از حركت باز دارد تا كشتيها در دل اقيانوسها بى‏حركت بمانند ، و هم مى‏تواند بادها را تبديل به طوفانهاى درهم پيچيده سازد


تفسير نمونه ج : 20ص :454


تا كشتيهاى كوه پيكر را درهم بكوبند ، و همچون پر كاهى در ميان امواج بغلطانند ولى لطف عميم او مانع اين كار است .


تا كسانى كه در آيات ما مجادله مى‏كنند و به مخالفت و انكار برمى‏خيزند بدانند هيچ پناهگاهى ( جز ذات پاك خداوند ) ندارند ( و يعلم الذين يجادلون فى آياتنا ما لهم من محيص).


آرى آنها كسانى نيستند كه مشمول عفو خداوند شوند ، چرا كه آگاهانه به مخالفت برخاسته ، و از روى عداوت و لجاج به ستيزه‏جوئى ادامه مى‏دهند ، آنها از چشمه جوشان عفو و رحمتش ممنوعند ، و از چنگال عذابش رهائى ندارند.


محيص از ماده حيص ( بر وزن حيف ) به معنى بازگشت و عدول و كناره‏گيرى كردن از چيزى است ، و از آنجا كه محيص اسم مكان است ، اين كلمه به معنى فرارگاه يا پناهگاه مى‏آيد .


در آخرين آيه مورد بحث روى سخن را به همگان كرده ، مى‏گويد : آنچه به شما عطا شده متاع زودگذر زندگى دنياى فانى است ( فما اوتيتم من شى‏ء فمتاع الحياة الدنيا).


مبادا شما را فريب دهد و غافل سازد ، و تصور كنيد هميشه در اختيار شما است ، برقى است مى‏جهد و به زودى خاموش مى‏شود ، شعله‏اى است در برابر باد.



تفسير نمونه ج : 20ص :455


و حبابى است بر سطح آب ، و غبارى است در مسير طوفان ، ولى پاداشها و مواهبى كه نزد خدا است بهتر و پايدارتر است براى كسانى كه ايمان آورده‏اند و بر پروردگارشان توكل مى‏كنند ( و ما عند الله خير و ابقى للذين آمنوا و على ربهم يتوكلون ) .


اگر بتوانيد اين متاع زودگذر زندگى پست و محدود جهان ماده را با آن سرمايه جاودان مبادله كنيد تجارتى پر سود نصيب شما شده ، و موفقيتى است بى‏نظير ! چرا كه مواهب اين جهان هرگز خالى از دردسر نيست ، هميشه در كنار هر گل خارى ، و در كنار هر نوش نيشى است ، در حالى كه پاداش الهى خير خالص و خالى از هر گونه ناملايمات است.


از سوى ديگر اين مواهب هر چه هست زودگذر است ، اما آنها پايدار و جاودانى است ، كدام عقل اجازه مى‏دهد كه انسان از چنين معامله پرسودى صرفنظر كند يا گرفتار غرور و غفلت شود ، و زرق و برقها او را بفريبد ؟ ! لذا در آيه 38 توبه نيز مى‏خوانيم : ا رضيتم بالحياة الدنيا من الاخرة فما متاع الحياة الدنيا فى الاخرة الا قليل ( اى كسانى كه از جهاد سر باز مى‏زنيد ) آيا به زندگى دنيا در مقابل آخرت راضى شده‏ايد ، با اينكه متاع زندگى دنيا در برابر آخرت چيز اندكى است ؟ ! اصولا الحياة الدنيا ( با توجه به وصفى كه دارد ) اشاره به زندگى پائين و پست است ، بديهى است ، متاع و وسائل بهره‏گيرى از چنين زندگى مثل خود آن بى‏ارزش خواهد بود .


لذا در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : و الله ما الدنيا فى الاخرة الا مثل ان يجعل احدكم اصبعه هذه فى اليم فلينظر بم ترجع : ؟ به خدا سوگند دنيا در برابر آخرت مثل اين است كه يكى از شما انگشت خود


تفسير نمونه ج : 20ص :456


را به دريا زند و سپس بيرون آورد ، بايد ديد چه مقدار آب دريا را با آن برداشته است ؟!.


قابل توجه اينكه در اين آيه تكيه روى مساله ايمان و توكل شده است اين به خاطر آن است كه اميد به پاداشهاى الهى براى كسانى است كه علاوه بر ايمان كار خود را به او تفويض كرده و تسليم اراده او هستند ، چرا كه توكل واگذارى كار خويش و تفويض امر است ، نقطه مقابل اين گروه كسانى هستند كه بر اثر حب دنيا و دلبستگى به متاع زودگذر آن به مجادله در آيات خداوند برمى‏خيزند ، و حقايق را زير پا مى‏گذارند ، و به اين ترتيب آيه اخير شبيه تعليل براى آيه ما قبل از آن است كه سخن از مجادله كنندگان در آيات الهى مى‏گفت .

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :