امروز:
پنج شنبه 27 مهر 1396
بازدید :
805
تفسير نمونه : سوره واقعه آيات 56 – 1


تفسير نمونه ج : 23ص :191


( 56 )سوره واقعه اين سوره در مكه نازل شده و داراى 96 آيه است



تفسير نمونه ج : 23ص :192


تفسير نمونه ج : 23ص :193


محتواى سوره واقعه


در تاريخ القرآن از ابن نديم نقل شده كه سوره واقعه چهل و چهارمين سوره‏اى است كه بر پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نازل شد قبل از آن سوره طه ، و بعد از آن شعرا بوده است.


اين سوره همانگونه كه از لحن آن پيدا است ، و مفسران نيز تصريح كرده‏اند ، در مكه نازل شده است ، هر چند بعضى گفته‏اند آيه 81 و 82 در مدينه نازل گرديده ، ولى دليلى براى اين گفته در دست نيست ، و نشانه‏اى در آيات مزبور بر اين ادعا وجود ندارد .


سوره واقعه چنانكه از نامش پيدا است از قيامت و ويژگيهاى آن سخن مى‏گويد ، و اين معنى در تمام آيات 96 گانه سوره مساله اصلى است ، اما از يك نظر مى‏توان محتواى سوره را در هشت بخش خلاصه كرد:


1 -آغاز ظهور قيامت و حوادث سخت و وحشتناك مقارن آن.


2 -گروه‏بندى انسانها در آن روز و تقسيمشان به اصحاب اليمين و اصحاب الشمال و مقربين.


3 -بحث مشروحى از مقامات مقربين و انواع پاداشهاى آنها در بهشت.


4 -بحث مشروحى در باره گروه دوم يعنى اصحاب اليمين و انواع مواهب الهى بر آنها.


5 -بحث قابل ملاحظه‏اى در باره اصحاب الشمال و مجازاتهاى دردناك آنها در دوزخ.



تفسير نمونه ج : 23ص :194


6 -ذكر دلائل مختلفى پيرامون مساله معاد از طريق بيان قدرت خداوند ، و خلقت انسان از نطفه ناچيز ، و تجلى حيات در گياهان ، و نزول باران ، و فروغ آتش ، كه در ضمن نشانه‏هائى از توحيد نيز محسوب مى‏شود.


7 -ترسيمى از حالت احتضار و انتقال از اين جهان به جهان ديگر كه آن خود نيز از مقدمات رستاخيز است.


8 -نظر اجمالى ديگرى روى پاداش و كيفر مؤمنان و كافران و سرانجام سوره را با نام پروردگار عظيم پايان مى‏دهد .


فضيلت تلاوت اين سوره


در باره تلاوت اين سوره روايات زيادى در منابع اسلامى ذكر شده است ، از جمله در حديثى از رسول خدا مى‏خوانيم : من قرأ سورة الواقعه كتب ليس من الغافلين : كسى كه سوره واقعه را بخواند نوشته مى‏شود كه اين فرد از غافلان نيست.


چرا كه آيات سوره آنقدر تكاندهنده و بيدار كننده است كه جائى براى غفلت انسان باقى نمى‏گذارد.


به همين دليل در حديث ديگرى از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : وقتى از آن حضرت سؤال كردند : چرا با اين سرعت آثار پيرى در چهره مبارك شما ظاهر شده است؟ در پاسخ فرمود : شيبتنى هود ، و الواقعه ، و المرسلات ، و عم يتسائلون : سوره‏هاى هود و واقعه و مرسلات و عم مرا پير كرد ! چرا كه


تفسير نمونه ج : 23ص :195


در اين سوره‏ها اخبار تكاندهنده‏اى از قيامت و رستاخيز و حوادث هولناك و مجازات مجرمان آمده ، همچنين داستانهاى تكاندهنده‏اى از سرگذشت اقوام پيشين و بلاهائى كه بر آنها نازل شد).


در حديث ديگرى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : من قرأ فى كل ليلة جمعة الواقعة احبه الله ، و حببه الى الناس اجمعين ، و لم ير فى الدنيا بؤسا ابدا ، و لا فقرا و لا فاقة و لا آفة من آفات الدنيا ، و كان من رفقاء امير المؤمنين (عليه‏السلام‏) : هر كس سوره واقعه را در هر شب جمعه بخواند خداوند او را دوست دارد و نزد همه مردم محبوب مى‏كند ، و هرگز در دنيا ناراحتى نمى‏بيند ، و فقر و فاقه و آفتى از آفات دنيا دامنگيرش نمى‏شود ، و از دوستان امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) خواهد بود .


در حديث ديگرى آمده است كه عثمان بن عفان به عنوان عيادت وارد بر عبد الله بن مسعود شد در همان بيمارى كه با آن از دنيا رفت ، پرسيد : از چه ناراحتى ؟ گفت : از گناهانم ، گفت : چه ميل دارى ؟ گفت : رحمت پروردگارم ! گفت : اگر موافق باشى طبيب براى تو بياوريم ؟ گفت : طبيب بيمارم كرده ، گفت : اگر مايل باشى دستور دهم عطاى تو را از بيت المال بياورند ، گفت : آن روز كه نيازمند بودم به من ندادى و امروز كه بى‏نيازم به من مى‏دهى ؟ ! گفت : مانعى ندارد براى دخترانت باشد ، گفت : آنها هم نيازى ندارند ، چرا كه من سفارش كردم سوره واقعه را بخوانند ، من از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شنيدم كه مى‏فرمايد : من قرأ سورة الواقعة كل ليلة لم تصبه فاقة ابدا : هر كس سوره واقعه را هر شب بخواند هرگز فقير نخواهد شد .



تفسير نمونه ج : 23ص :196


و به همين دليل در روايت ديگرى سوره واقعه سوره غنى ناميده شده است.


روشن است كه تنها نمى‏توان با لقلقه زبان اينهمه بركات را در اختيار گرفت ، بلكه بايد به دنبال تلاوت فكر و انديشه ، و به دنبال آن حركت و عمل باشد.



تفسير نمونه ج : 23ص :197


سورة الواقعة


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ(1) لَيْس لِوَقْعَتهَا كاذِبَةٌ(2) خَافِضةٌ رَّافِعَةٌ(3) إِذَا رُجَّتِ الأَرْض رَجًّا(4) وَ بُستِ الْجِبَالُ بَسًّا(5) فَكانَت هَبَاءً مُّنبَثًّا(6) وَ كُنتُمْ أَزْوَجاً ثَلَثَةً(7) فَأَصحَب الْمَيْمَنَةِ مَا أَصحَب الْمَيْمَنَةِ(8) وَ أَصحَب المَْشئَمَةِ مَا أَصحَب المَْشئَمَةِ(9) وَ السبِقُونَ السبِقُونَ‏(10) أُولَئك الْمُقَرَّبُونَ‏(11) فى جَنَّتِ النَّعِيمِ‏(12) ثُلَّةٌ مِّنَ الأَوَّلِينَ‏(13) وَ قَلِيلٌ مِّنَ الاَخِرِينَ‏(14)



تفسير نمونه ج : 23ص :198


ترجمه:


به نام خداوند بخشنده بخشايشگر


1 -هنگامى كه واقعه عظيم ( قيامت ) بر پا شود،


2 -هيچكس نمى‏تواند آن را انكار كند.


3 -گروهى را پائين مى‏آورد و گروهى را بالا مى‏برد.


4 -اين در هنگامىاست كه زمين به شدت به لرزه در مى‏آيد.


5 -و كوهها در هم كوبيده مى‏شود.


6 -و به صورت غبار پراكنده در مى‏آيد.


7 -و شما به سه گروه تقسيم خواهيد شد.


8 -نخست اصحاب ميمنه هستند ، چه اصحاب ميمنه‏اى ؟


9 -گروه ديگر اصحاب شومند ، چه اصحاب شومى ؟


10 -و سومين گروه پيشگامان پيشگام!


11 -آنها مقربانند


12 -در باغهاى پر نعمت بهشت جاى دارند


تفسير نمونه ج : 23ص :199


13 -گروه كثيرى از امتهاى نخستين هستند


14 -و اندكى از امت آخرين!


 


تفسير : واقعه عظيم!


مسائل مربوط به قيامت در قرآن مجيد معمولا با ذكر حوادث عظيم و انقلابى و كوبنده در آغاز آن توأم است ، و اين در بسيارى از سوره‏هاى قرآن كه بحث از قيامت مى‏كند كاملا به چشم مى‏خورد ، در اين سوره واقعه كه بر محور معاد دور مى‏زند نيز همين معنى كاملا در نخستين آياتش مشهود است .


در آغاز مى‏فرمايد : هنگامى كه واقعه عظيم قيامت بر پا شود ( اذا وقعت الواقعة).


هيچكس نمى‏تواند آنرا انكار كند ( ليس لوقعتها كاذبة).


چرا كه حوادث پيش از آن به قدرى عظيم و شديد است كه آثار آن در تمام ذرات جهان آشكار مى‏شود.


واقعة به صورت سربسته اشاره به مساله رستاخيز است و از آنجا كه وقوعش حتمى است از آن تعبير به واقعه شده ، و حتى بعضى آنرا يكى از نامهاى قيامت شمرده‏اند .


واژه كاذبة را در اينجا بعضى به معنى مصدرى گرفته‏اند ، اشاره به اينكه وقوع قيامت آنچنان ظاهر و آشكار خواهد بود كه هيچگونه جاى تكذيب


تفسير نمونه ج : 23ص :200


و گفتگو ندارد ، بعضى نيز آنرا به معنى ظاهريش كه اسم فاعل است تفسير كرده‏اند و گفته‏اند در برابر وقوع رستاخيز تكذيب كننده‏اى وجود نخواهد داشت.


به هر حال رستاخيز نه تنها با دگرگونى كائنات توأم است بلكه انسانها هم دگرگون مى‏شوند همانگونه كه در آيه بعد مى‏فرمايد : گروهى را پائين مى‏آورد و گروهى را بالا مى‏برد ! ( خافضة رافعة ) .


مستكبران گردنكش و ظالمان صدرنشين سقوط مى‏كنند ، و مستضعفان مؤمن و صالح بر اوج قله افتخار قرار مى‏گيرند ، عزيزان بى دليل ذليل مى‏شوند ، و محرومان بى جهت عزيز مى‏گردند ، گروهى در قعر جهنم سقوط مى‏كنند ، و گروه ديگرى در اعلا عليين بهشت جاى مى‏گيرند ، و اين است خاصيت يك انقلاب بزرگ و گسترده الهى ! و لذا در روايتى از امام على بن الحسين (عليهماالسلام‏) مى‏خوانيم كه در تفسير اين آيه فرمود : خافضة : حفضت و الله باعداء الله فى النار ، رافعة : رفعت و الله اولياء الله الى الجنة : رستاخيز خافضه است چرا كه به خدا سوگند دشمنان خدا را در آتش ساقط مى‏كند ، و رافعه است چرا كه به خدا سوگند اولياء الله را به بهشت بالا مى‏برد ! .


سپس به توصيف بيشترى در اين زمينه پرداخته مى‏گويد : اين در هنگامى


تفسير نمونه ج : 23ص :201


است كه زمين به شدت به لرزه درآيد ( اذا رجت الارض رجا).


اين زلزله به قدرى عظيم و شديد است كه كوهها در هم كوبيده و خرد مى‏شود ( و بست الجبال بسا).


و به صورت غبار پراكنده‏اى در مى‏آيد ( فكانت هباءا منبثا ) .


رجت از ماده رج ( بر وزن حج ) به معنى حركت دادن شديد است و رجرجة به اضطراب گفته مى‏شود.


بست از ماده بس ( بر وزن حج ) در اصل به معنى نرم كردن آرد به وسيله آب است.


هباء به معنى غبار است و منبث به معنى پراكنده ، بعضى گفته‏اند هباء آن غبارهاى بسيار كوچكى است كه در فضا معلق است و در حال عادى ديده نمى‏شود مگر زمانى كه نور آفتاب از روزنه‏اى به درون محل تاريكى بتابد.


اكنون بايد انديشيد كه آن زلزله و انفجار تا چه حد سنگين است كه مى‏تواند كوههاى عظيم را كه در صلابت و استحكام ضرب‏المثلند آنچنان متلاشى كند كه تبديل به غبار پراكنده كند ، و فريادى كه از اين انفجار عظيم برمى‏خيزد از آن هم وحشتناكتر است .


به هر حال در آيات قرآن در باره وضع كوهها در آستانه قيامت تعبيرات گوناگونى ديده مى‏شود كه در حقيقت مراحل مختلف انفجار عظيم كوهها را نشان مى‏دهد.


گاه مى‏گويد : كوهها به حركت در مى‏آيند و تسير الجبال سيرا ( طور - 10).



تفسير نمونه ج : 23ص :202


و گاه مى‏گويد : كوهها از جا كنده مى‏شوند و اذ الجبال نسفت ( مرسلات - 10).


و گاه مى‏فرمايد : برداشته مى‏شوند و در هم كوبيده مى‏شوند فدكتا دكة واحدة ( حاقه - 14 ) .


و زمانى مى‏گويد : به تلى از شن متراكم تبديل خواهند شد و كانت الجبال كثيبا مهيلا ( مزمل - 14).


و گاه مى‏فرمايد : به صورت غبار پراكنده‏اى در مى‏آيند ! ( آيه مورد بحث).


و سرانجام مى‏گويد : همچون پشم زده‏شده‏اى در فضا پخش مى‏شوند كه تنها رنگى از آن ديده مى‏شود و تكون الجبال كالعهن المنفوش ( قارعه - 5).


البته هيچكس جز خدا دقيقا نمى‏داند مسير اين حوادث چگونه است ؟ و شايد با الفاظ و در قالب سخنان ما قابل توصيف نباشد ، ولى اين اشارات پر معنى همگى حاكى از عظمت اين انفجار بزرگ است.


بعد از بيان وقوع اين واقعه عظيم و رستاخيز بزرگ به چگونگى حال مردم در آن روز پرداخته ، و قبل از هر چيز آنها را به سه گروه تقسيم كرده ، مى‏گويد : و شما در آن روز سه دسته خواهيد بود ( و كنتم ازواجا ثلاثة ) .


مى‏دانيم زوج هميشه به جنس مذكر و مؤنث گفته نمى‏شود ، بلكه به امورى كه قرين هم هستند نيز زوج اطلاق مى‏شود ، و از آنجا كه اصنافى از مردم در قيامت و حشر و نشر قرين يكديگرند به آنها ازواج اطلاق شده است.


در مورد دسته اول مى‏فرمايد : نخست اصحاب ميمنه هستند ، چه اصحاب


تفسير نمونه ج : 23ص :203


ميمنه‏اى ؟ ! ( فاصحاب الميمنة ما اصحاب الميمنة ) .


منظور از اصحاب الميمنه كسانى هستند كه نامه اعمالشان را به دست راستشان مى‏دهند و اين امر در قيامت رمزى و نشانه‏اى براى مؤمنان نيكوكار و اهل نجات است ، چنانكه بارها در آيات قرآن به آن اشاره شده.


يا اينكه ميمنه از ماده يمن به معنى سعادت و خوشبختى گرفته شده ، و به اين ترتيب گروه اول گروه سعادتمندان و خوشبختانند.


و با توجه به اينكه در آيه بعد گروه دوم را به عنوان اصحاب المشئمة ( از ماده شوم معرفى مى‏كند مناسب همين تفسير اخير است).


تعبير به ما اصحاب الميمنة(چه گروه خوشبختى ؟ ) براى بيان اين حقيقت است كه حد و نهايتى براى خوشبختى و سعادت آنها متصور نيست ، و اين بالاترين توصيفى است كه در اينگونه موارد امكان دارد ، مثل اين است كه مى‏گوئيم : فلانكس انسان است ، چه انسانى ؟ ! سپس به ذكر گروه دوم پرداخته ، مى‏افزايد : گروه ديگرى اصحاب شوم هستند چه اصحاب شومى ؟ ! ( و اصحاب المشئمة ما اصحاب المشئمة).


گروهى بدبخت و تيره‏روز و بيچاره و بينوا كه نامه‏هاى اعمالشان را به دست چپشان مى‏دهند كه خود نشانه و رمزى است براى تيره‏بختى و جرم و جنايت آنها.


تعبير به ما اصحاب المشئمة نيز در اينجا نهايت بدبختى و شقاوت آنها را


تفسير نمونه ج : 23ص :204


منعكس مى‏سازد.


سرانجام گروه سوم را چنين توصيف مى‏كند : و پيشگامان پيشگام ( و السابقون السابقون).


آنها مقربانند ! ( اولئك المقربون).


سابقون كسانى هستند كه نه تنها در ايمان پيشگامند ، كه در اعمال خير و صفات و اخلاق انسانى نيز پيشقدمند ، آنها اسوه و قدوه مردمند ، و امام و پيشواى خلقند ، و به همين دليل مقربان درگاه خداوند بزرگند.


بنا بر اين اگر بعضى از مفسران پيشگام بودن آنها را تنها به سبقت در طاعة الله ( اطاعت خدا ) يا نمازهاى پنجگانه ، يا جهاد ، يا هجرت ، يا توبه ، و امثال آن تفسير كرده‏اند ، هر كدام گوشه‏اى از اين مفهوم وسيع را مورد توجه قرار داده‏اند ، و گرنه اين كلمه اينها و غير اينها از خيرات و بركات را شامل مى‏شود ، و نيز اگر در روايات اسلامى گاه سابقون به چهار نفر هابيل و مؤمن آل فرعون و حبيب نجار كه هر كدام در امت خود پيشگام بودند ، و همچنين امير مؤمنان على بن ابى طالب (عليه‏السلام‏) كه نخستين مسلمان از مردان بود تفسير شده ، در حقيقت بيان مصداقهاى روشن آن است ، و به معنى محدود ساختن مفهوم آيه


تفسير نمونهج : 23ص :205


نيست.


در حديث ديگرى آمده است كه رسول خدا فرمود : ا تدرون من السابقون الى ظل الله يوم القيامة ؟ : آيا مى‏دانيد چه كسانى پيشگامان به سوى سايه لطف پروردگار در قيامتند ؟ ! اصحاب عرض كردند : خدا و رسولش آگاهتر است ، فرمود : الذين اذ اعطوا الحق قبلوه ، و اذا سالوه بذلوه ، و حكموا للناس كحكمهم لانفسهم : آنها كسانى هستند كه وقتى حق به آنها داده شود پذيرا مى‏گردند ، و هنگامى كه از حق سؤال شوند آنرا در اختيار مى‏گذارند ، و در باره مردم آنگونه حكم مى‏كنند كه در باره خودشان!.


در بعضى از روايات نيز به پيامبران مرسل و غير مرسل تفسير شده است .


در حديثى نيز مى‏خوانيم كه ابن عباس مى‏گويد : از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در باره اين آيه سؤال كردم ، فرمود : جبرئيل به من چنين گفته است : ذلك على (عليه‏السلام‏) و شيعته هم السابقون الى الجنة ، المقربون من الله بكرامته لهم : آنها على (عليه‏السلام‏) و پيروان او هستند كه پيشگامان به سوى بهشت و مقربان درگاه خدايند به خاطر احترامى كه خدا براى آنها قائل شده است.


ولى اينها نيز در حقيقت بيان مصداقهاى روشنى از مفهوم گسترده فوق است ، مفهومى كه همه پيشگامان را در هر امت و ملتى شامل مى‏شود .


سپس در يك جمله كوتاه مقام والاى مقربان را روشن ساخته ، مى‏گويد:


تفسير نمونه ج : 23ص :206


مقربان در باغهاى پر نعمت بهشتند ( فى جنات النعيم).


تعبير به جنات النعيم انواع نعمتهاى مادى و معنوى بهشت را شامل مى‏شود.


ضمنا اين تعبير مى‏تواند اشاره به اين باشد كه باغهاى بهشت تنها كانون نعمت است بر خلاف باغهاى دنيا كه گاه وسيله زندگى و زحمت است ، همانگونه كه حال مقربان در آخرت با حالشان در دنيا متفاوت است ، زيرا مقام والايشان در اين دنيا توأم با مسئوليتهائى است در حالى كه در سراى ديگر تنها مايه نعمت است .


بديهى است منظور از قرب در اينجا قرب مقامى است نه قرب مكانى چرا كه خداوند مكان ندارد و از ما به ما نزديكتر است.


آيه بعد به چگونگى تقسيم نفرات آنها در امم گذشته و اين امت اشاره كرده ، مى‏گويد : گروه كثيرى از امتهاى نخستينند ( ثلة من الاولين).


و گروه اندكى از امت آخرين ( و قليل من الاخرين).


ثلة چنانكه راغب در مفردات مى‏گويد در اصل به معنى قطعه مجتمع از پشم است ، سپس به معنى جماعت و گروه به كار رفته است.


بعضى نيز آنرا از ثل عرشه ( تختش فرو ريخت و حكومتش قطع شد ) گرفته و آنرا به معنى قطعه مى‏دانند ، و در اينجا به قرينه مقابله با قليل من الاخرين به معنى قطعه عظيم است .



تفسير نمونه ج : 23ص :207


طبق اين دو آيه گروه زيادى از مقربان از امتهاى پيشينند ، و تنها كمى از آنها از امت محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏باشند.


ممكن است در اينجا اين سؤال پيش بيايد كه چگونه اين مساله با اهميت فوق‏العاده امت اسلامى سازگار است ، با اينكه خدا آنها را بهترين امت خطاب كرده و فرموده : كنتم خير امة ... ( آل عمران 110).


پاسخ اين سؤال با توجه به دو نكته روشن مى‏شود : نخست اينكه منظور از مقربان همان سابقون و پيشگامان در ايمانند ، مسلم است كه در امت اسلامى پيشگامان در پذيرش اسلام در صدر اول گروه اندكى بودند كه نخستين آنها از مردان على (عليه‏السلام‏) و از زنان خديجه بود در حالى كه كثرت پيامبران پيشين و تعداد امتهاى آنها و وجود پيشگامان در هر امت ، سبب مى‏شود كه آنها از نظر تعداد فزونى يابند .


ديگر اينكه كثرت عددى دليل بر كثرت كيفى نيست ، و به تعبير ديگر ممكن است تعداد سابقون اين امت كمتر باشند ولى از نظر مقام بسيار برتر ، همانگونه كه در ميان خود پيامبران نيز تفاوت است : تلك الرسل فضلنا بعضهم على بعض ما بعضى از رسولان را بر بعض ديگرى برترى داديم ( بقره - 253 ) .


ذكر اين نكته نيز لازم به نظر مى‏رسد كه ممكن است بعضى از مؤمنان در زمره پيشگامان در ايمان نباشند ، اما داراى صفات و ويژگيهاى ديگرى باشند كه آنها را همرديف سابقون قرار مى‏دهد و از نظر پاداش و اجر همرديف آنها هستند ، لذا در بعضى از روايات از امام باقر (عليه‏السلام‏) چنين نقل شده كه فرمود : نحن السابقون السابقون و نحن الاخرون : ما پيشگامان پيشگام ، و ما آخرون هستيم.



تفسير نمونه ج : 23ص :208


و درروايتى از امام صادق (عليه‏السلام‏) آمده است كه به جمعى از پيروان خود خطاب كرد و فرمود : انتم السابقون الاولون ، و السابقون الاخرون ، و السابقون فى الدنيا الى ولايتنا ، و فى الاخرة الى الجنة : شما سابقون نخستين و سابقون آخرين هستيد ، در دنيا پيشگام در ولايت ما بوديد و در آخرت پيشگام در بهشتيد.


اين نكته نيز لازم به يادآورى است كه بعضى تعبير به اولين و آخرين را به اولين امت اسلام و آخرين امت اسلام تفسير كرده‏اند ، طبق اين تفسير همه مقربان از امت اسلامند.


اما اين تفسير نه با ظاهر آيات سازگار است ، و نه با رواياتى كه در ذيل اين آيات وارد شده كه افرادى از امم پيشين را بالخصوص به عنوان سابقون اولين معرفى كرده است .



تفسير نمونه ج : 23ص :209


عَلى سرُرٍ مَّوْضونَةٍ(15) مُّتَّكِئِينَ عَلَيهَا مُتَقَبِلِينَ‏(16) يَطوف عَلَيهِمْ وِلْدَنٌ مخَلَّدُونَ‏(17) بِأَكْوَابٍ وَ أَبَارِيقَ وَ كَأْسٍ مِّن مَّعِينٍ‏(18) لا يُصدَّعُونَ عَنهَا وَ لا يُنزِفُونَ‏(19) وَ فَكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرُونَ‏(20) وَ لحَْمِ طيرٍ مِّمَّا يَشتهُونَ‏(21) وَ حُورٌ عِينٌ‏(22) كَأَمْثَلِ اللُّؤْلُو الْمَكْنُونِ‏(23) جَزَاءَ بِمَا كانُوا يَعْمَلُونَ‏(24) لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لا تَأْثِيماً(25) إِلا قِيلاً سلَماً سلَماً(26)



تفسير نمونه ج : 23ص :210


ترجمه:


15 -آنها ( مقربان ) بر تختهائى كه صف كشيده و به هم پيوسته است قرار دارند.


16 -در حالى كه بر آن تكيه كرده و روبروى يكديگرند.


17 -نوجوانانى جاودانى ( در شكوه و طراوت ) پيوسته گرداگرد آنها مى‏گردند.


18 -با قدحها و كوزه‏ها و جامهائى از نهرهاى جارى بهشتى ( و شراب طهور)!


19 -اما شرابى كه از آن درد سر نمى‏گيرند و نه مست مى‏شوند.


20 -و ميوه‏هائى از هرنوع كه مايل باشند.


21 -و گوشت پرنده از هر نوع كه بخواهند.


22 -و همسرانى از حور العين دارند.


23 -همچون مرواريد در صدف پنهان!


24 -اينها پاداشى است در برابر اعمالى كه انجام مى‏دادند.


25 -در آن باغهاى بهشت نه لغو و بيهوده‏اى مى‏شنوند نه سخنان گناه‏آلود.


26 -تنها چيزى كه مى‏شنوند سلام است سلام!


 


تفسير : نعمتهاى بهشتى كه در انتظار مقربان است


اين آيات انواع نعمتهاى بهشتى را كه نصيب گروه سوم يعنى مقربان مى‏شود بازگو مى‏كند ، نعمتهائى كه هر يك از ديگرى دل‏انگيزتر و روحپرورتر است ، نعمتهائى كه مى‏توان آنها را در هفت بخش خلاصه كرد : نخست مى‏فرمايد : آنها بر تختهائى كه صف كشيده و به هم پيوسته است قرار دارند ( على سرر موضونة ) .


در حالى كه تكيه بر آن كرده‏اند و روبروى يكديگر قرار گرفته و مجلسى پر از انس و سرور دارند ( متكئين عليها متقابلين).


سرر جمع سرير از ماده سرور به معنى تختهائى است كه


تفسير نمونه ج : 23ص :211


صاحبان نعمت در مجالس انس و سرور بر آن مى‏نشينند.


موضون از ماده وضن ( بر وزن وزن ! ) در اصل به معنى بافتن زره است ، سپس به هر منسوجى كه تار و پود آن محكم است اطلاق شده ، و در اينجا منظور تختهائى است كه كاملا در كنار هم قرار گرفته و به هم پيوسته است ، يا خود اين تختها داراى بافت مخصوصى است از لؤلؤ و ياقوت و مانند آن ، چنانكه جمعى از مفسران گفته‏اند .


و در هر حال ساختمان اين تختها ، و طرز قرار گرفتن آنها ، و مجلس انسى كه بر آنها تشكيل مى‏شود و سرور و شادمانى در آن موج مى‏زند ، با هيچ بيانى قابل توصيف نيست.


در قرآن مجيد كرارا از تختهاى بهشتى و مجالس دستجمعى بهشتيان توصيفهاى جالبى شده كه نشان مى‏دهد يكى از مهمترين لذات آنها همين جلسات انس و انجمنهاى دوستانه است ، اما موضوع سخن آنها و نقل محفلشان چيست ؟ كسى به درستى نمى‏داند ، آيا از اسرار آفرينش سخن مى‏گويند و شگفتيهاى خلقت خداوند ؟ يا از اصول معرفت و اسماء و صفات حسناى او ؟ و يا حوادثى كه در اين جهان رخ داده ؟ يا از مصائب جانكاهى كه از آن راحت و آسوده شدند ؟ و يا امور ديگرى كه ما در شرائط زندگى اين دنيا قادر بر درك آن نيستيم ؟ كسى نمى‏داند .


سپس از دومين موهبت آنها سخن گفته ، مى‏فرمايد : نوجوانانى كه همواره در شكوه و طراوت جوانى به سر مى‏برند گرداگرد آنها مى‏گردند و در خدمت آنها هستند ( يطوف عليهم ولدان مخلدون).


تعبير به يطوف از ماده طواف اشاره به خدمت مداوم آنها است ،


تفسير نمونه ج : 23ص :212


و تعبير به مخلدون با اينكه همه اهل بهشت مخلد و جاودانى هستند اشاره به جاودانگى نشاط جوانى و طراوت و زيبائى آنها است.


در اينكه اين نوجوانان كيانند ؟ تفسيرهاى گوناگونى براى آن ذكر كرده‏اند : بعضى گفته‏اند آنها فرزندان مردم دنيا هستند كه پيش از بلوغ چشم از دنيا بسته ، و چون كار نيك و بدى نداشته‏اند به لطف پروردگار چنين منصبى را يافته‏اند ، البته آنها از اين كار خود بيشترين لذت را مى‏برند كه در خدمت مقربان درگاه خدايند .


در حديثى از على (عليه‏السلام‏) اين معنى نقل شده است.


ولى در تفسير ديگرى مى‏خوانيم : كه اينها اطفال مشركينند كه به خاطر بى گناهى داراى چنين مرتبه‏اى شده‏اند ، چرا كه اطفال مؤمنان به پدران و مادران خود ملحق مى‏شوند.


و در تفسير سومى مى‏خوانيم كه آنها خدمتكارانى هستند بهشتى كه خداوند مخصوصا آنان را براى اين هدف آفريده است.


اين نوجوانان زيبا با قدحها و كوزه‏ها و جامهاى پر از شراب طهور كه از نهرهاى جارى بهشتى برداشته شده در اطراف آنها مى‏گردند و آنان را سيراب مى‏كنند ( باكواب و اباريق و كاس من معين).



تفسير نمونه ج : 23ص :213


اما نه شرابى كه عقل و هوش را ببرد و مستى آورد ، بلكه هنگامى كه بهشتيان آنرا مى‏نوشند نه درد سر مى‏گيرند و نه مست مى‏شوند ( لا يصدعون عنها و لا ينزفون).


تنها يك حالت نشئه روحانى توصيف ناپذير به آنها دست مى‏دهد كه تمام وجودشان را در لذتى بى نظير فرو مى‏برد ! سپس به چهارمين و پنجمين قسمت از نعمتهاى مادى مقربان در بهشت اشاره كرده ، مى‏گويد : نوجوانان بهشتى هر نوع ميوه‏اى كه آنها مايل باشند به آنها تقديم مى‏كنند ( و فاكهة مما يتخيرون).


و گوشت پرندگان از هر نوع كه بخواهند ( و لحم طير مما يشتهون ) .


مقدم داشتن ميوه بر گوشت ، به خاطر آن است كه از نظر تغذيه بهتر و عاليتر است ، به علاوه ميوه قبل غذا لطف ديگرى دارد.


البته از بعضى ديگر از آيات قرآن استفاده مى‏شود كه شاخه‏هاى درختان بهشتى كاملا در دسترس بهشتيان است ، به طورى كه به آسانى مى‏توانند از هر گونه ميوه‏اى شخصا تناول كنند اين معنى ، در باره غذاهاى ديگر بهشتى


تفسير نمونه ج : 23ص :214


نيز مسلما صادق است ، ولى شك نيست ، كه وقتى خدمتكارانى آنچنان غذاهائى اين چنين را براى آنها بياورند لطف و صفاى ديگرى دارد، و به تعبير ديگر اين يكنوع احترام و اكرام بيشتر نسبت به بهشتيان و رونق و صفاى افزونتر براى مجالس انس آنها است ، حتى در مجالس معمول دنيا نيز بسيار مى‏شود كه با وجود قرار داشتن ميوه و غذا در دسترس ميهمانان ، ميزبان شخصا به آنها تعارف مى‏كند ، و اين نوعى احترام و محبت محسوب مى‏شود.


و البته در ميان انواع گوشتها ، گوشت پرندگان برترى دارد لذا روى آن تكيه شده است.


اين نكته نيز قابل ذكر است كه در مورد ميوه تعبير به يتخيرون ( انتخاب مى‏كنند ) و در مورد گوشت تعبير به يشتهون ( اشتها دارند ) شده است بعضى از مفسران خواسته‏اند در ميان اين دو تعبير ، تفاوتى قائل شوند ، ولى بيشتر به نظر مى‏رسد كه هر دو ناظر به يك معنى است با دو عبارت متفاوت ، منظور اين است بهشتيان هر نوع غذائى را بپسندند از سوى خدمتكاران بهشتى در اختيارشان گذاشته مى‏شود .


سپس به ششمين نعمت كه همسران پاك و زيبا است اشاره كرده ، مى‏گويد : و همسرانى از حور العين دارند ( و حور عين).


همچون مرواريد در صدف پنهان ! ( كامثال اللؤلؤ المكنون).



تفسير نمونه ج : 23ص :215


حور چنانكه قبلا نيز گفته‏ايم جمع حوراء و احور ، به كسى مى‏گويند كه سياهى چشمش كاملا مشكى و سفيديش كاملا شفاف است .


و عين جمع عيناء و اعين به معنى درشت چشم است ، و از آنجا كه بيشترين زيبائى انسان در چشمان او است روى اين مساله مخصوصا تكيه شده است.


بعضى نيز گفته‏اند كه حور از ماده حيرت گرفته شده ، يعنى آنچنان زيبا هستند كه چشمها از ديدن آنها حيران مى‏شود.


مكنون به معنى پوشيده است ، و در اينجا منظور پوشيده بودن در صدف است ، زيرا مرواريد به هنگامى كه در صدف قرار دارد و هيچ دستى به آن نرسيده از هميشه شفافتر و زيباتر است ، بعلاوه ممكن است اشاره به اين معنى باشد كه آنها از چشم ديگران كاملا مستورند ، نه دستى به آنها رسيده ، و نه چشمى بر آنها افتاده است ! بعد از ذكر اين شش موهبت جسمانى مى‏افزايد : اينها همه پاداشى است در برابر اعمال صالحى كه انجام مى‏دادند ( جزاء بما كانوا يعملون ) .


تا تصور نشود اين نعمتهاى بيشمار بهشتى بى حساب به كسى داده مى‏شود ، و يا ادعاى ايمان و عمل صالح براى نيل به آنها كافى است ، نه ، عمل مستمر و خالص لازم است تا اين الطاف نصيب انسان شود ( توجه داشته باشيد كه يعملون فعل مضارع است و معنى استمرار را دارد).


هفتمين و آخرين نعمت آنها كه جنبه معنوى دارد اين است كه : آنها در باغهاى بهشت نه لغو و بيهوده‏اى مى‏شنوند ، نه سخنان گناه‏آلود ( لا يسمعون


تفسير نمونه ج : 23ص :216


فيها لغوا و لا تاثيما).


نه در آنجا دروغ و تهمت و افترا وجود دارد ، و نه استهزاء و غيبت ، نه كلمات نيش‏دار ، نه تعبيرات گوشخراش ، نه سخنان لغو و بيهوده و بى اساس ، هر چه هست در آنجا لطف و صفا و زيبائى و متانت و ادب و پاكى است و چه عالى است محيطى كه سخنان آلوده در آن نباشد ، و اگر درست فكر كنيم بيشترين ناراحتى ما در زندگى اين دنيا نيز از همين سخنان لغو و بيهوده و گناه‏آلود و زخم زبانهاو جراحات اللسان است ! سپس مى‏افزايد : تنها چيزى كه در آنجا مى‏شنوند سلام است سلام ! ( الا قيلا سلاما سلاما).


آيا اين سلام از ناحيه خداوند است ؟ يا از ناحيه فرشتگان ؟ يا خود بهشتيان نسبت به يكديگر ؟ و يا همه اينها ؟ از همه مناسبتر تفسير اخير است چنانكه در آيات ديگر قرآن به سلام خداوند و فرشتگان و بهشتيان بر يكديگر اشاره شده است.


آرى آنها جز سلام چيزى نمى‏شنوند ، سلام و درود خداوند و ملائكه مقربين او ، و سلام و درود خودشان به يكديگر ، در آن جلسات پر شور و پر صفا كه لبريز از دوستى و محبت است.


محيط آنها آكنده از سلام و سلامت است ، و همين معنى بر تمام وجود آنها


تفسير نمونه ج : 23ص :217


حكومت مى‏كند ، هر چه مى‏گويند بر همين محور دور مى‏زند و نتيجه تمام گفتگوها و بحثهاى آنها به سلام و صلح و صفا منتهى مى‏شود ، اصولا بهشت دار السلام و خانه سلامت و أمن و امان است چنانكه در آيه 127 انعام مى‏خوانيم لهم دار السلام عند ربهم.



تفسير نمونه ج : 23ص :218


وَ أَصحَب الْيَمِينِ مَا أَصحَب الْيَمِينِ‏(27) فى سِدْرٍ مخْضودٍ(28) وَ طلْحٍ مَّنضودٍ(29) وَ ظِلّ‏ٍ ممْدُودٍ(30) وَ مَاءٍ مَّسكُوبٍ‏(31) وَ فَكِهَةٍ كَثِيرَةٍ(32) لا مَقْطوعَةٍ وَ لا ممْنُوعَةٍ(33) وَ فُرُشٍ مَّرْفُوعَةٍ(34) إِنَّا أَنشأْنَهُنَّ إِنشاءً(35) فجَعَلْنَهُنَّ أَبْكاراً(36) عُرُباً أَتْرَاباً(37) لأَصحَبِ الْيَمِينِ‏(38) ثُلَّةٌ مِّنَ الأَوَّلِينَ‏(39) وَ ثُلَّةٌ مِّنَ الاَخِرِينَ‏(40)



تفسير نمونه ج : 23ص :219


ترجمه:


27 -و اصحاب يمين ، چه اصحاب يمينى ؟


28 -آنها در سايه درختان سدر بى‏خار قرار دارند.


29 -و در سايه درخت طلح پر برگ به سر مى‏برند ( درختى است خوشرنگ و خوشبو).


30 -و سايه كشيده و گسترده.


31 -و در كنار آبشارها .


32 -و ميوه‏هاى فراوانى.


33 -كه هرگز قطع و ممنوع نمى‏شود.


34 -و همسرانى گرانقدر.


35 -ما آنها را آفرينش نوينى بخشيديم.


36 -و همه را بكر قرار داده‏ايم.


37 -همسرانى كه به همسرشان عشق مى‏ورزند و خوش زبان و فصيح و هم سن و سالند.


38 -اينها همه براى اصحاب يمين است.


39 -كه گروهى از امتهاى نخستينند.


40 -و گروهى از امتهاى آخرين.


تفسير : مواهب و نعمتهاى اصحاب اليمين


بعد از بيان مواهب معنوى و مادى مقربان ، نوبت به اصحاب اليمين مى‏رسد ، همان جمعيت سعادتمندى كه نامه اعمالشان به علامت پيروزى در امتحانات الهى به دست راستشان داده مى‏شود ، و در اينجا به شش نعمت از نعم خداوند اشاره مى‏كند كه با مقايسه به نعمتهاى مقربان كه در هفت بخش آمده بود يك


تفسير نمونه ج : 23ص :220


مرحله پائينتر است.


نخست براى بيان بلندى مقام آنها مى‏فرمايد : اصحاب يمين ، چه اصحاب يمينى ؟ ! ( و اصحاب اليمين ما اصحاب اليمين).


و اين برترين توصيفى است كه از آنها شده ، زيرا اين تعبير در مواردى به كار مى‏رود كه اوصاف كسى در بيان نگنجد ، و به هر حال اين تعبير بيانگر مقام والاى اصحاب اليمين است .


آيه بعد به نخستين موهبت اين گروه اشاره كرده ، مى‏گويد : آنها در سايه درخت سدر بى‏خار قرار خواهند گرفت ( فى سدر مخضود).


در حقيقت اين رساترين توصيفى است كه براى درختان بهشتى در قالب الفاظ دنيوى ما امكان پذير است ، زيرا سدر به گفته بعضى از ارباب لغت درختى است تناور كه بلنديش گاهى تا چهل متر مى‏رسد ، و مى‏گويند تا دو هزار سال عمر مى‏كند ( و سايه بسيار سنگين و لطيفى دارد ) تنها عيب اين درخت اين است كه خاردار است ، ولى با توصيف به مخضود ( از ماده خضد بر وزن مجد به معنى بريدن و گرفتن خار است ) اين مشكلنيز در درختان سدر بهشتى حل شده.


در حديثى آمده است كه هر گاه بعضى از لغات قرآن براى ياران پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مشكل مى‏شد مى‏گفتند خداوند به بركت اعراب باديه‏نشين و سؤالات آنها ما را بهره‏مند مى‏كند ، از جمله اينكه عربى باديه‏نشين روزى خدمت


تفسير نمونه ج : 23ص :221


پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آمد عرض كرد اى رسول خدا ! خداوند متعال در قرآن نام از درخت موذى و آزار دهى برده است ، و من فكر نمى‏كردم در بهشت چنين درختى باشد ! فرمود : كدام درخت ؟ عرض كرد : درخت سدر ، زيرا داراى خاراست ، پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : مگر خداوند نمى‏فرمايد : فى سدر مخضود مفهومش اين است كه خارهاى آنرا قطع كرده است ، و بجاى هر خار ميوه‏اى قرار داده كه هر ميوه‏اى هفتاد و دو رنگ ماده غذائى دارد كه هيچيك شباهتى به ديگرى ندارد!.


دومين موهبت اين است كه آنها در سايه درختان طلح متراكم به سر مى‏برند ( و طلح منضود).


طلح درختى است سبز و خوشرنگ و خوشبو ، جمعى گفته‏اند همان درختان موز است كه برگهاى بسيار پهن و سبز و زيبا ، و ميوه‏اى شيرين و گوارا دارد ، و منضود از ماده نضد به معنى متراكم است.


ممكن است اين تعبير اشاره به تراكم برگها يا تراكم ميوه‏ها ، و يا هر دو باشد ، حتى بعضى گفته‏اند ، اين درختان چنان پر ميوه است كه ساقه و شاخه‏ها غرق ميوه و پوشيده از آن مى‏باشد.


بعضى از مفسران گفته‏اند با توجه به اينكه درخت سدر برگهائى بسيار كوچك و درخت موز برگهائى بسيار پهن و بزرگ و گسترده دارند ذكر اين دو درخت اشاره لطيفى به تمام درختان بهشتى است كه در ميان اين دو قرار دارد.


سومين نعمت بهشتى را چنين بيان مى‏كند و سايه كشيده و گسترده


تفسير نمونه ج : 23ص :222


(و ظل ممدود).


بعضى اين سايه گسترده را به حالتى شبيه بين الطلوعين تفسير كرده‏اند كه سايه همه جا را فرا گرفته است و در حديثى در روضه كافى اين معنى از پيغمبر گرامى اسلام نقل شده است .


غرض اين است كه حرارت آفتاب هرگز بهشتيان را متالم و ناراحت نمى‏كند ، و دائما در سايه‏هاى مطبوع و گسترده و روح‏افزا به سر مى‏برند.


در مرحله چهارم به آبهاى بهشتى اشاره كرده مى‏فرمايد : بهشتيان در كنار آبهائى آبشار مانند ( كه منظره فوق العاده زيبا و دل‏انگيزى دارد ) به سر مى‏برند ( و ماء مسكوب).


مسكوب از ماده سكب ( بر وزن كبك ) در اصل به معنى ريزش است، و از آنجا كه ريزش آب از بالا به پائين به صورت آبشار بهترين مناظر را ايجاد مى‏كند ، زمزمه‏هاى آن گوش جان را نوازش مى‏دهد و منظره آن چشم را فروغ مى‏بخشد ، اين امر يكى از مواهب بهشتيان قرار داده شده است.


و البته آن درختها و آنهمه آب جارى دائم انواع ميوه‏ها را نيز همراه دارد ، و لذا در پنجمين نعمت مى‏افزايد : و ميوه‏هاى فراوانى ( و فاكهة كثيرة).


كه نه قطع مى‏شود و نه هيچگاه ممنوع مى‏گردد لا مقطوعة و لا ممنوعة).


آرى همچون ميوه‏هاى اين جهان نيست كه محدود به فصول معينى باشد ، و تنها چند هفته يا چند ماه در سال بر درخت ظاهر شود ، و نيز همچون ميوه‏هاى


تفسير نمونه ج : 23ص :223


اين جهان نيست كه گاه خارها مانع چيدن آن است و گاه بلندى خطرناك درخت مانند نخل ، و يا مانعى در وجود خود انسان از تناول آن وجود داشته باشد ، و نه ميزبان اصلى بهشت كه خداوند منان است و ماموران او بخل و منعى دارند بنابر اين هيچ مانعى در كار نيست بلكه مقتضى كاملا موجود و مانع در هر شكل و هر صورت مفقود است.


سپس به نعمت ديگرى اشاره كرده ، مى‏افزايد : آنها داراى همسران گرانقدرى هستند ( و فرش مرفوعة).


فرش جمع فراش در اصل به معنى هر گونه فرش يا بسترى است كه مى‏گسترانند و به همين تناسب گاه به عنوان كنايه از همسر به كار مى‏رود ( خواه مرد باشد يا زن ) .


لذا در حديث معروف از پيغمبر گرامى آمده است الولد للفراش و للعاهر الحجر : فرزندى كه از زن شوهردار متولد مى‏شود متعلق به همان خانواده است و اگر مرد فاسق و زناكارى در اين ميان بوده بهره‏اش تنها سنگ است ( و احتمال انعقاد فرزند از نطفه او پذيرفته نيست).


بعضى نيز فرش را به معنى حقيقى ( نه به معنى كنائى ) تفسير كرده‏اند ، و آنرا اشاره به فرشها و بسترهاى بسيار گرانبها و پر ارزش بهشت دانسته‏اند ، ولى در اين صورت ارتباط آيات بعد كه حكايت از حوريان و همسران بهشتى مى‏كند از آن قطع مى‏شود .


سپس به اوصاف ديگرى از همسران بهشتى پرداخته ، مى‏گويد : ما آنها را آفرينش نوينى بخشيده‏ايم ( انا انشاناهن انشاءا).



تفسير نمونه ج : 23ص :224


اين جمله ممكن است اشاره به همسران مؤمنان در اين دنيا باشد كه خداوند آفرينش تازه‏اى در قيامت به آنها مى‏دهد ، و همگى در نهايت جوانى و طراوت و جمال و كمال ظاهر و باطن وارد بهشت مى‏شوند كه طبيعت بهشت طبيعت تكامل و خروج از هر گونه نقص و عيب است.


و اگر منظورحوريان باشد خداوند آنها را آفرينش نوينى بخشيده به گونه‏اى كه هرگز گرد و غبار پيرى و ناتوانى بر دامان آنها نمى‏نشيند.


ممكن است كه تعبير به انشاء ، اشاره به هر دو نيز بوده باشد.


سپس مى‏افزايد ما آنها را همگى بكر قرار داديم ، ( فجعلناهن ابكارا ) و شايد اين وصف هميشه براى آنها باقى باشد ، چنانكه بسيارى از مفسران به آن تصريح كرده‏اند و در روايات نيز به آن اشاره شده ، يعنى با آميزش ، وضع آنها دگرگون نمى‏شود.


و در اوصاف آنها باز مى‏افزايد : آنان نسبت به همسرانشان ، عشق مى‏ورزند و خوش سخن و فصيحند ( عربا).


عرب جمع عروبة ( بر وزن ضرورة ) به معنى زنى است كه وضع حالش حكايت از محبتش نسبت به همسر و مقام عفت و پاكيش مى‏كند ، زيرا اعراب ( بر وزن اظهار ) به همان معنى آشكار ساختن است ، اين واژه به معنى فصيح و خوش سخن بودن نيز مى‏آيد ، و ممكن است هر دو معنى در آيه جمع باشد.


وصف ديگرشان اينكه آنها هم سن و سال با همسرانشان هستند و همگى در خوبى و جمال ظاهر و باطن همانندند و يك از يك بهتر ( اترابا).



تفسير نمونه ج : 23ص :225


اتراب جمع ترب ( بر وزن ذهن ) به معنى مثل و همانند است و بعضى گفته‏اند اين معنىاز ترائب كه به معنى دنده‏هاى قفسه سينه است گرفته شده زيرا با يكديگر شباهت دارند.


اين شباهت و برابرى ممكن است در سن و سال نسبت به همسرانشان باشد ، تا به اصطلاح ، احساسات يكديگر را كاملا درك كنند ، و زندگى با هم براى آنها لذتبخش‏تر باشد هر چند گاهى با تفاوت سن و سال نيز چنين است ولى در غالب چنين نيست ، و يا همانند در خوبى و زيبائى و حسن ظاهر و باطن ، درست شبيه تعبير معروف كه مى‏گويند : آنها همه خوبند و يك از يك بهتر.


سپس مى‏افزايد : همه اين نعمتها براى اصحاب اليمين است ( لاصحاب اليمين).


و اين تاكيدى است مجدد بر اختصاص اين مواهب ( ششگانه ) به آنها .


اين احتمال نيز داده شده است كه اين جمله تكميلى است براى جمله انا انشاناهن انشاءا يعنى ما آنها را آفرينش نوينى براى اصحاب اليمين داديم.


و در پايان اين مقال مى‏فرمايد : گروهى از آنان از امتهاى نخستينند ( ثلة من الاولين).


و گروهى از اقوام آخرينند ( و ثلة من الاخرين).



تفسير نمونه ج : 23ص :226


ثلة در اصل به معنى قطعه مجتمع از پشم است ، سپس به هر جمعيت انبوه درهم فشرده گفته شده است ، و به اين ترتيب گروه عظيمى از اصحاب اليمين از امتهاى گذشتههستند و گروه عظيمى از امت اسلام ، چرا كه در ميان اين است صالحان و مؤمنان ، بسيارند ، هر چند پيشگامان آنها در قبول ايمان نسبت به پيشگامان امم سابق با توجه به كثرت آن امتها و پيامبرانشان كمترند.


بعضى گفته‏اند اين دو گروه هر دو از امت اسلامند ، گروهى از اولين آنها و گروهى از آخرين آنها ، ولى تفسير اول صحيحتر است.



تفسير نمونه ج : 23ص :227


وَ أَصحَب الشمَالِ مَا أَصحَب الشمَالِ‏(41) فى سمُومٍ وَ حَمِيمٍ‏(42) وَ ظِلّ‏ٍ مِّن يحْمُومٍ‏(43) لا بَارِدٍ وَ لا كَرِيمٍ‏(44) إِنهُمْ كانُوا قَبْلَ ذَلِك مُترَفِينَ‏(45) وَ كانُوا يُصِرُّونَ عَلى الحِْنثِ الْعَظِيمِ‏(46) وَ كانُوا يَقُولُونَ أَ ئذَا مِتْنَا وَ كُنَّا تُرَاباً وَ عِظماً أَ ءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ‏(47) أَ وَ ءَابَاؤُنَا الأَوَّلُونَ‏(48) قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَ الاَخِرِينَ‏(49) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقَتِ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ‏(50)


ترجمه:


41 -و اصحاب شمال چه اصحاب شمالى ؟ ( كه نامه اعمالشان به نشانه جرمشان به دست چپ آنها داده مى‏شود).


42 -آنها در ميان بادهاى كشيده و آب سوزان قرار دارند.


43 -و در سايه دودهاى متراكم و آتش‏زا!


تفسيرنمونه ج : 23ص :228


44 -سايه‏اى كه نه خنك است و نه مفيد.


45 -آنها پيش از اين در عالم دنيا مست و مغرور نعمت بودند.


46 -و بر گناهان بزرگ اصرار داشتند.


47 -و مى‏گفتند : هنگامى كه ما مرديم و خاك و استخوان شديم آيا برانگيخته خواهيم شد ؟


48 -يا نياكان نخستين ما ؟


49 -بگو اولين و آخرين،


50 -همگى در موعد روز معينى جمع مى‏شوند.


تفسير : كيفرهاى دردناك اصحاب شمال


در تعقيب مواهب عظيم گروه مقربان و گروه اصحاب اليمين به سراغ گروه سوم و عذابهاى دردناك و وحشتناك آن مى‏رود تا در يك مقايسهوضع حال سه گروه روشن گردد.


مى‏فرمايد : و اصحاب شمال ، چه اصحاب شمالى ( و اصحاب الشمال ما اصحاب الشمال).


همانها كه نامه اعمالشان به دست چپشان داده مى‏شود كه رمزى است براى آن كه گنهكار و آلوده و ستمگرند و اهل دوزخ ، و همانگونه كه در توصيف مقربان و اصحاب اليمين گفتيم اين تعبير براى بيان نهايت خوبى يا بدى حال كسى است ، فى المثل مى‏گوئيم سعادتى به ما رو كرد ، چه سعادتى ؟ يا مصيبتى رو كرد ، چه مصيبتى ؟ ! سپس به سه قسمت از كيفرهاى آنها اشاره كرده مى‏گويد : آنها در ميان بادهاى كشنده و آب سوزان قرار دارند ( فى سموم و حميم ) .



تفسير نمونه ج : 23ص :229


و در سايه دودى شديد و آتش‏زا ( و ظل من يحموم).


باد سوزان كشنده از يكسو ، و آب جوشان مرگبار از سوى ديگر ، و سايه دود داغ و خفه كننده از سوى سوم ، آنها را چنان گرفتار مى‏سازد كه تاب و توان را از آنان مى‏گيرد ، و اگر هيچ مصيبت ديگرى جز اين سه مصيبت را نداشته باشند براى كيفر آنها كافى است.


سموم از ماده سم به معنى باد سوزانى است كه در مسام ( سوراخهاى ريز بدن انسان ) داخل مى‏شود و او را هلاك مى‏كند ( اصولا سم را به اين جهت سم مى‏گويند كه در تمام ذرات بدن نفوذ مى‏كند ) .


حميم به معنى شى‏ء داغ ، و در اينجا به معنى آب سوزان است كه در آيات ديگر قرآن نيز به آن اشاره شده است ، مانند آيه 19 - حج يصب من فوق رؤسهم الحميم : بر سر آنها آب سوزان ريخته مى‏شود.


يحموم نيز از همين ماده است و در اينجا به تناسب ظل ( سايه ) به دود غليظ و سياه و داغ تفسير شده است.


سپس براى تاكيد مى‏افزايد : سايه‏اى كه نه برودت دارد ، و نه هيچ فايده ( لا بارد و لا كريم).


سايبان گاه انسان را از آفتاب حفظ مى‏كند ، و گاه از باد و باران و يا منافع ديگرى در بردارد ، ولى پيدا است اين سايبان هيچ يك از اين فوائد را ندارد .


تعبير كريم از ماده كرامت به معنى مفيد فايده است ، و لذا در ميان عرب معمول است كه وقتى مى‏خواهند شخص يا چيزى را غير مفيد معرفى كنند مى‏گويند : لا كرامة فيه ، مسلم است سايه‏اى كه از دود سياه و خفه كننده است جز شر و زيان چيزى از آن انتظار نمى‏رود لا كرامه.


گرچه كيفرهاى دوزخيان انواع و اقسام مختلف و وحشتناكى دارد ولى


تفسير نمونه ج : 23ص :230


ذكر همين سه قسمت كافى است كه انسان بقيه را از آن حدس بزند.


در آيات بعد دلائل گرفتارى اصحاب شمال را به اين سرنوشت شوم ووحشتناك در سه جمله نخست خلاصه مى‏كند : نخست اين كه آنها پيش از اين در عالم دنيا مست و مغرور نعمت بودند ( انهم كانوا قبل ذلك مترفين).


مترف بطورى كه در لسان العرب آمده از ماده ترف ( بر وزن سبب ) به معنى تنعم است ، و مترف به كسى مى‏گويند كه فزونى نعمت او را غافل و مغرور و مست كرده و به طغيان واداشته است.


درست است كه همه اصحاب الشمال در زمره مترفين نيستند ، ولى هدف قرآن سردمداران آنها است.


همانگونه كه امروز هم مى‏بينيم فساد جامعه‏هاى بشرى از گروه متنعمين مست و مغرور است كه عامل گمراهى ديگران نيز مى‏باشند ، سرنخ تمام جنگها و خونريزيها و انواع جنايات ، و مراكز شهوات ، و گرايشهاى انحرافى ، به دست اين گروه است ، و به همين جهت قرآن قبل از هر چيز انگشت روى آنها مى‏گذارد .


اين احتمال نيز وجود دارد كه نعمت معنى گسترده‏اى دارد و منحصر به اموال نيست بلكه جوانى و سلامت و عمر نيز از نعمتهاى خدا است كه اگر باعث غرور و غفلت گردد سرچشمه اصلى گناهان است ، و اصحاب شمال هر يك داراى نوعى از اين نعمتها هستند.


سپس به دومين گناه آنها اشاره كرده ، مى‏افزايد : آنها بر گناهان بزرگ


تفسير نمونه ج : 23ص :231


اصرار داشتند ( و كانوا يصرون على الحنث العظيم ) .


حنث در اصل به معنى هر گونه گناه است ، ولى در بسيارى از مواقع اين واژه به معنى پيمان‏شكنى و مخالفت سوگند آمده ، به خاطر اينكه از مصداقهاى روشن گناه است.


بنابر اين ويژگى اصحاب شمال تنها انجام گناه نيست ، بلكه اصرار بر گناهان عظيم است ، چرا كه گناه ممكن است ، احيانا از اصحاب يمين نيز سر زند ولى آنها هرگز بر آن اصرار نمى‏ورزند ، هنگامى كه متذكر مى‏شوند فورا توبه مى‏كنند.


جمعى حنث عظيم را در اينجا به معنى شرك تفسير كرده‏اند ، چرا كه گناهى از آن عظيمتر وجود ندارد، همان گونه كه قرآن مى‏گويد : ان الله لا يغفر ان يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء خداوند هيچگاه شرك را نمى‏بخشد و كمتر از آنرا براى هر كس بخواهد مى‏بخشد.


بعضى نيز آنرا به دروغ كه از اعظم گناهان ، و كليد معاصى ديگر است تفسير كرده‏اند ، مخصوصا هنگامى كه توأم با تكذيب انبياء و قيامت باشد.


ولى ظاهر اين است كه همه اينها مصداقهائى براى حنث عظيم محسوب مى‏شود.


و سومين عمل خلاف آنها اين بود كه مى‏گفتند : آيا هنگامى كه مرديم و خاك و استخوان شديم ، بار ديگر برانگيخته خواهيم شد ؟ و كانوا يقولون ء اذا متنا وكنا ترابا و عظاما ء انا لمبعوثون).


بنابر اين انكار قيامت كه خود سرچشمه بسيارى از گناهان است يكى ديگر از اوصاف اصحاب الشمال مى‏باشد ، و تعبير به كانوا يقولون نشان مى‏دهد


تفسير نمونه ج : 23ص :232


كه در انكار قيامت نيز اصرار ميورزيدند و پافشارى داشتند.


در اينجا دو مطلب قابل توجه است : نخست اينكه : هنگامى كه سخن از اصحاب اليمين و مقربين در ميان بود ، شرح اعمال و كارهائى را كه سبب آن پاداشها مى‏شد نداد ( جز اشاره كوتاهى كه در مورد مقربان بود ) اما هنگامى كه نوبت به اصحاب الشمال مى‏رسد ، در اين باره شرح كافى مى‏دهد تا هم اتمام حجتى باشد و هم بيان اين حقيقت كه آن مجازاتهاى دردناك با اصل عدالت كاملا سازگار است .


ديگر اين كه سه گناهى كه آيات سه‏گانه فوق به آن اشاره شده در حقيقت مى‏تواند اشاره به نفى اصول سه‏گانه دين از ناحيه اصحاب شمال باشد : در آخرين آيه تكذيب رستاخيز بود ، و در آيه دوم انكار توحيد ، و در آيه نخست كه سخن از مترفين مى‏گفت اشاره‏اى به تكذيب انبياء است ، زيرا همانگونه كه در آيه 23 زخرف مى‏خوانيم : و كذلك ما ارسلنا من قبلك فى قرية من نبى الا قال مترفوها انا وجدنا آبائنا على امة و انا على آثارهم مقتدون : اينگونه ما در هيچ شهر و آبادى پيامبرى قبل از تو نفرستاديم مگر اين كه مترفين آنها گفتند ما نياكان خود را بر آئينى يافتيم و به آثار آنها پايبنديم .


تعبير به ترابا و عظاما ممكن است اشاره به اين باشد كه گوشتهاى ما تبديل به خاك و استخوانهاى ما برهنه مى‏شود ، با اين حال آفرينش جديد چگونه ممكن است ؟ و چون فاصله خاك از حيات نوين بيشتر است در آغاز ذكر شده است.


و عجب اينكه آنها صحنه‏هاى معاد را با چشم خود در اين جهان مى‏ديدند كه چگونه بسيارى از موجودات زنده مانند گياهان مى‏پوسند و خاك مى‏شوند و بار ديگر لباس حيات در تن مى‏كنند ، و اصولا كسى كه آفرينش نخستين را كرده است چگونه تكرار آن براى او مشكل است ، با اين حال آنها پيوسته


تفسير نمونه ج : 23ص :233


روى انكار معاد اصرار داشتند.


آنها به اين هم قناعت نمى‏كردند و براى اظهار تعجب بيشتر مى‏گفتند : آيا نياكان نخستين ما كه هيچ اثرى از آنها باقى نمانده دوباره زنده مى‏شوند ؟ ! ( او آباؤنا الاولون).


همانها كه شايد هر ذره‏اى از خاكشان به گوشه‏اى افتاده است يا جزء بدن موجود ديگرى شده است ؟ ولى چنانكه در پايان سوره يس مشروحا گفته شد در برابر دلائل محكمى كه بر مساله معاد دلالت مى‏كند اينها يك مشت بهانه‏هاى واهى است .


سپس قرآن به پيامبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دستور مى‏دهد كه در پاسخ آنها بگو : نه فقط شما و پدرانتان ، بلكه تمام اولين و آخرين ... ( قل ان الاولين و الاخرين).


همگى در موعد روز معين ( روز رستاخيز ) جمع مى‏شوند ( لمجموعون الى ميقات يوم معلوم).


ميقات از ماده وقت به معنى زمانى است كه براى كار يا وعده‏اى


تفسير نمونه ج : 23ص :234


تعيين شده ، و منظور از ميقات در اينجا همان وقت مقرر قيامت است ، كه در آن روزها همهانسانها در محشر براى رسيدگى به حسابهايشان اجتماع مى‏كنند ، گاهى نيز به صورت كنايه ، براى مكانى كه براى انجام كارى مقرر شده است به كار مى‏رود ، مانند ميقاتهاى حج كه نام مكانهاى خاصى است كه از آنجا احرام مى‏بندند.


ضمنا از تعبيرات مختلف اين آيه تاكيدهاى متعددى در زمينه رستاخيز استفاده مى‏شود ( ان - لام - مجموعون به صورت اسم مفعول - و توصيف يوم به معلوم بودن).


از اين آيه به خوبى استفاده مى‏شود كه معاد و رستاخيز همه انسانها در يك روز همراه هم انجام مى‏گيرد ، و همين معنى در آيات ديگر قرآن نيز آمده است.


و از اينجا به خوبى روشن مى‏شود آنهائى كه قيامت را در زمانهاى متعدد نسبت به هر امتى جداگانه پنداشته‏اند از آيات قرآن كاملا بيگانه‏اند.


شايد نياز به تذكر نداشته باشد كه منظور از معلوم بودن قيامت ، معلوم بودن نزد پروردگار است و گرنه هيچكس حتى انبياء مرسلين و ملائكه مقربين از وقت آن آگاه نيست.



تفسير نمونه ج : 23ص :235


ثمَّ إِنَّكُمْ أَيهَا الضالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ‏(51) لاَكلُونَ مِن شجَرٍ مِّن زَقُّومٍ‏(52) فَمَالِئُونَ مِنهَا الْبُطونَ‏(53) فَشرِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الحَْمِيمِ‏(54) فَشرِبُونَ شرْب الهِْيمِ‏(55) هَذَا نُزُلهُُمْ يَوْمَ الدِّينِ‏(56)


ترجمه:


51 -سپس شما اى گمراهان تكذيب كننده.


52 -قطعا از درخت زقوم مى‏خوريد


53 -و شكمها را از آن پر مى‏كنيد


54 -و روى آن از آب سوزان مى‏نوشيد


55 -و همچون شترانى كه مبتلا به بيمارى عطش شده‏اند از آن مى‏آشاميد


56 -اين است وسيله پذيرائى از آنها در قيامت!


 


تفسير : بخش ديگرى از مجازاتهاى اين مجرمان گمراه


اين آيات همچنان ادامه بحثهاى مربوط به كيفرهاى اصحاب الشمال است ، آنها را مخاطب ساخته چنين مى‏گويد : سپس شما اى گمراهان تكذيب كننده


تفسير نمونه ج : 23ص :236


(ثم انكم ايها الضالون المكذبون).


از درخت زقوم مى‏خوريد ( لاكلون من شجر من زقوم).


و شكمهاى خود را از آن پر مى‏كنيد ( فمالئون منها البطون).


در آيات گذشته تنها از محيط زندگى اصحاب الشمال دوزخ سخن به ميان آمده بود.


اما در اينجا سخن از ماكول و مشروب آنها است ، كه درست از اين نظر نيز نقطه مقابل مقربان و اصحاب اليمين مى‏باشند.


قابل توجه اينكه مخاطب در اين آيات گمراهان تكذيب كننده‏اند ، آنهائى كه علاوه بر گمراهى و ضلال داراى روح عناد و لجاج در مقابل حقند و پيوسته به اين كار ادامه مى‏دهند .


زقوم چنانكه قبلا نيز گفته‏ايم گياهى است تلخ و بد بو و بد طعم ، و شيره‏اى دارد كه وقتى به بدن انسان مى‏رسد ورم مى‏كند ، و گاه به هر نوع غذاى تنفر آميز دوزخيان گفته شده است.


براى شرح بيشتر در باره زقوم به جلد 19 صفحه 70 ذيل آيه 62 سوره صافات ، و جلد 21 ذيل آيه 43 سوره دخان مراجعه كنيد).


تعبير به فمالئون منها البطون اشاره به اين است كه آنها نخست گرفتار حالت گرسنگى شديد مى‏شوند به گونه‏اى كه حريصانه از اين غذاى بسيار ناگوار مى‏خورند و شكمها را پر مى‏كنند.



تفسير نمونه ج : 23ص :237


هنگامى كه از اين غذاى ناگوار خوردند تشنه مى‏شوند ، اما نوشابه آنها چيست ؟ قرآن در آيه بعد مى‏گويد : شما روى آن غذاى ناگوار از آب سوزان مى‏نوشيد ! ( فشاربون عليه من الحميم).


و چنان حريصانه مى‏نوشيد همانند نوشيدن شترانى كه به بيمارى استسقا مبتلا شده‏اند ( فشاربون شرب الهيم).


شترى كه مبتلا به اين بيمارى مى‏شود آنقدر تشنه مى‏گردد و پى در پى آب مى‏نوشد تا هلاك شود ، آرى اين است سرنوشت ضالون مكذبون در قيامت.


حميم به معنى آب فوق‏العاده داغ و سوزان است ، لذا به دوستان گرم و پر محبت ولىحميم مى‏گويند ، حمام نيز از همين ماده مشتق شده است.


هيم ( بر وزن ميم ) جمع هائم ( و بعضى آنرا جمع اهيم و هيماء مى‏دانند ) در اصل از هيام ( بر وزن فرات ) به معنى بيمارى عطش است كه به شتر عارض مى‏شود ، اين تعبير در مورد عشقهاى سوزان ، و عاشقان بيقرار نيز به كار مى‏رود.


بعضى از مفسران هيم را به معنى زمينهاى شنزار مى‏دانند كه هر قدر آب روى آن بريزند در آن فرو مى‏رود و گوئى هرگز سيراب نمى‏شود ! و در آخرين آيه مورد بحث بار ديگر اشاره به اين طعام و نوشابه كرده ، مى‏گويد : اين است وسيله پذيرائى از آنها در روز قيامت ! ( هذا نزلهم يوم الدين ) .



تفسير نمونه ج : 23ص :238


و اين در حالى است كه اصحاب اليمين در سايه‏هاى بسيار لطيف و پر طراوت آرميده‏اند ، و از بهترين ميوه‏ها و چشمه‏هاى آب گوارا ، و شراب طهور ، مى‏نوشند و سرمست از عشق خدا هستند ، ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا ؟ ! واژه نزل چنانكه قبلا گفته‏ايم به معنى وسيله‏اى است كه با آن از ميهمان عزيزى پذيرائى مى‏كنند ، و گاه به اولين طعام يا نوشيدنى كه براى ميهمان مى‏آورند اطلاق مى‏شود ، بديهى است دوزخيان نه ميهمانند ، و نه زقوم و حميم وسيله پذيرائى محسوب مى‏شود ، بلكه اين يكنوع طعنه بر آنها است تا حساب كنند وقتى پذيرائى آنها چنين باشد واى به حال مجازات و كيفر آنان !.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :