امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
817
تفسير نمونه : سوره فجر آيات 30 – 1


تفسير نمونه ج : 26ص :437


( 89 )سوره فجر اين سوره در مكه نازل شده و داراى 30 آيه است


تاريخ شروع 3 رمضان المبارك 1407


تفسير نمونه ج : 26ص :438


محتوى و فضيلت سوره فجر


اين سوره همانند بسيارى ديگر از سوره‏هائى كه در مكه نازل شده داراى آياتى كوتاه ، تكان دهنده ، پر طنين ، و توأم به انذارهاى فراوان است.


در بخش اول اين سوره به سوگندهاى متعددى برخورد مى‏كنيم كه در نوع خود بيسابقه است ، و اين قسمها مقدمه‏اى است براى تهديد جباران به عذاب الهى .


در بخش ديگرى از اين سوره اشاره‏اى به بعضى از اقوام طغيانگر پيشين مانند قوم عاد و ثمود و فرعون و انتقام شديد خداوند از آنان كرده است ، تا قدرتهاى ديگر حساب خود را برسند.


در سومين بخش اين سوره به تناسب بخشهاى گذشته اشاره مختصرى به امتحان و آزمايش انسان دارد ، و كوتاهى او را كه در اعمال خير به باد انتقاد مى‏گيرد.


در آخرين بخش اين سوره به سراغ مساله معاد و سرنوشت مجرمانو كافران ، و همچنين پاداش عظيم مؤمنانى كه صاحب نفوس مطمئنه هستند مى‏رود.


در فضيلت تلاوت اين سوره ، در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : من قرأها فى ليال عشر غفر الله له و من قرأها سائر الايام كانت له نورا يوم القيامة : كسى كه آن را در شبهاى دهگانه ( ده شب اول ذى الحجة ) بخواند خداوند گناهان او را مى‏بخشد ، و كسى كه در ساير ايام بخواند نور و روشنائى خواهد بود براى روز قيامتش.


و در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : سوره فجر را در هر نماز واجب و مستحب بخوانيد كه سوره حسين بن على (عليهماالسلام‏) است ، هر كس آن را بخواند با حسين بن على (عليهماالسلام‏) در قيامت در درجه او از بهشت خواهد بود .



تفسير نمونه ج : 26ص :439


معرفى اين سوره به عنوان سوره حسين بن على (عليهماالسلام‏) ممكن است به خاطر اين باشد كه مصداق روشن نفس مطمئنه كه در آخرين آيات اين سوره مخاطب واقع شده حسين بن على (عليهماالسلام‏) است ، همانگونه كه در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) ذيل همين آيات آمده است.


و يا به خاطر اينكه ليالى عشر ( شبهاى دهگانه ) يكى از تفسيرهايش شبهاى دهگانه آغاز محرم است كه رابطه خاصى با حسين بن على (عليهماالسلام‏) دارد .


و به هر حال اينهمه پاداش و فضيلت از آن كسانى است كه تلاوت آن را مقدمه‏اى براى اصلاح خويش و خودسازى قرار دهند.



تفسير نمونه ج : 26ص :440


سوره فجر.


سورة الفجر


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَ الْفَجْرِ(1) وَ لَيَالٍ عَشرٍ(2) وَ الشفْع وَ الْوَتْرِ(3) وَ الَّيْلِ إِذَا يَسرِ(4) هَلْ فى ذَلِك قَسمٌ لِّذِى حِجْرٍ(5)


ترجمه:


بنام خداوند بخشنده مهربان


1 -به سپيده دم سوگند.


2 -و به شبهاى دهگانه.


3 -و به زوج و فرد.


4 -و به شب هنگامى كه ( به سوى روشنائى روز ) حركت مى‏كند سوگند ( كه پروردگارت در كمين ظالمان است ) .


5 -آيا در آنچه گفته شد سوگند مهمى براى صاحبان خرد نيست ؟!


تفسير نمونه ج : 26ص :441


تفسير : به سپيده صبح شما سوگند!


در آغاز اين سوره به پنج سوگند بيدارگر اشاره شده : نخست مى‏فرمايد : قسم به فجر و شكافتن پرده سياه شب ( و الفجر).


و قسم به شبهاى دهگانه ( و ليال عشر).


فجر در اصل به معنى شكافتن وسيع است ، و از آنجا كه نور صبح تاريكى شب را مى‏شكافد از آن تعبير به فجر شده است ، و مى‏دانيم فجر بر دو گونه است كاذب و صادق .


فجر كاذب همان سپيدى طولانى است كه در آسمان ظاهر مى‏شود و آن را تشبيه به دم روباه مى‏كنند كه نقطه باريك آن در طرف افق است و قاعده مخروط آن در وسط آسمان.


فجر صادق از همان ابتدا در افق گسترش پيدا مى‏كند ، صفا و نورانيت و شفافيت خاصى دارد ، مانند يك نهر آب زلال افق مشرق را فرا مى‏گيرد ، و بعد در تمام آسمان گسترده مى‏شود.


فجر صادق اعلام پايان شب ، و آغاز روز است ، در اين موقع روزه‏داران بايد امساك كنند ، و وقت نماز صبح وارد مى‏شود.


بعضى فجر را در اين آيه به معنى مطلق آن يعنى سپيده صبح تفسير كرده‏اند كه مسلما يكى از نشانه‏هاى عظمت خداوند است ، نقطه عطفى است در زندگى انسانها و تمام موجودات زمينى ، و آغاز حاكميت نور و پايان گرفتن ظلمت است ، آغاز جنبش و حركت موجودات زنده ، و پايان يافتن خواب و سكوت


تفسير نمونه ج : 26ص :442


است ، و به خاطر اين حيات خداوند به آن سوگند ياد كرده.


ولى بعضى آن را به معنى فجر آغاز محرم كه آغاز سال جديد است تفسير كرده‏اند.


و بعضى به فجر روز عيد قربان كه مراسم مهم حج در آن انجام مى‏گيرد ، و متصل به شبهاى دهگانه است.


و بالاخره بعضى به صبحگاهانماه مبارك رمضان و يا فجر صبح جمعه.


ولى آيه مفهوم وسيعى دارد كه همه اينها را شامل مى‏شود ، هر چند بعضى از مصداقهاى آن از بعضى ديگر روشنتر و پراهميت‏تر است.


بعضى معنى آيه را از اين هم گسترده‏تر دانسته‏اند ، و گفته‏اند منظور از فجر هر روشنائى است كه در دل تاريكى مى‏درخشد.


بنابر اين درخشيدن اسلام و نور پاك محمدى (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در تاريكى عصر جاهليت يكى از مصاديق فجر است ، و همچنين درخشيدن سپيده صبح قيام مهدى (عليه‏السلام‏) به هنگام فرو رفتن جهان در تاريكى و ظلمت ظلم و ستم ، مصداق ديگرى از آن محسوب مى‏شود ( همانگونه كه در بعضى از روايات به آن اشاره شده است ) .


و قيام عاشوراى حسينى در آن دشت خونين كربلا ، و شكافتن پرده‏هاى تاريك ظلم بنى اميه ، و نشان دادن چهره واقعى آن ديوصفتان مصداق ديگر بود.


و همچنين تمام انقلابهاى راستينى كه بر ضد كفر و جهل و ظلم و ستم در تاريخ گذشته و امروز انجام مى‏گيرد.


و حتى نخستين جرقه‏هاى بيدارى كه در دلهاى تاريك گنهكاران ظاهر مى‏شود و آنها را به توبه دعوت مى‏كند فجر است.


ولى البته اين يك توسعه در مفهوم آيه است در حالى كه ظاهر آيه همان


تفسير نمونه ج : 26ص :443


فجر به معنى طلوع سپيده صبح است.


و اما ليال عشر ( شبهاى دهگانه ) مشهور همان شبهاى دهگانه ذى الحجه است كه شاهد بزرگترين و تكاندهنده‏ترين اجتماعات عبادى سياسى مسلمين جهان است.


اين معنى در حديثى از جابر بن عبد الله انصارى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده است.


بعضى نيز آن را به ده شب آخر ماه مبارك رمضان كه شبهاى قدر در آن است تفسير كرده‏اند.


و بعضى آن را به شبهاى آغاز ماه محرم.


جمع ميان اين تفسيرهاى سه‏گانه نيز كاملا ممكن است.


در بعضى از رواياتى كه اشاره به بطون قرآن مى‏كند فجر به وجود حضرت مهدى (عليه‏السلام‏) و ليال عشر به ده امام قبل از او ، و شفع كه در آيه بعد مى‏آيد به حضرت على و فاطمه زهرا (عليهاالسلام‏) تفسير شده است .


به هر حال سوگند به اين شبهاى دهگانه به هر تفسيرى كه باشد دليل بر اهميت فوق العاده آنها است چرا كه هميشه سوگند به امور مهمه ياد مى‏كنند جمع ميان معانى نيز ممكن است.


سپس سوگندها را ادامه داده مى‏افزايد : قسم به زوج و فرد ( و الشفع و الوتر).



تفسير نمونه ج : 26ص :444


در اينكه منظور از شفع و وتر ( زوج و فرد ) در اين آيه چيست ؟ مفسران اقوال و احتمالات فراوانى ذكر كرده‏اند : بعضى بالغ بر بيست قول و بعضى از آن هم فراتر رفته و بالغ بر سى و شش قول نقل كرده‏اند ! .


و مهمترين آنها اقوال زير است.


1 -منظور اعداد زوج و فرد است ، مطابق اين تفسير خداوند به كل اعداد كه از زوج و فرد تشكيل شده است سوگند ياد كرده ، اعدادى كه همه محاسبات و نظامها بر محور آن مى‏چرخد ، و سراسر عالم هستى را فرا مى‏گيرد ، گوئى فرموده است قسم به نظم و حساب ، و در حقيقت مهمترين مطلب در جهان هستى همين مساله نظم و حساب و عدد است و در زندگى انسانها نيز پايه اصلى را تشكيلمى‏دهد.


2 -منظور از شفع مخلوقات است چرا كه همه آنها داراى زوج و قرينى هستند و منظور از وتر خدا است كه هيچ شبيه و نظير و مانند ندارد ، بعلاوه ممكنات همگى مركب از ماهيت و وجود هستند كه در فلسفه از آن تعبير به زوج تركيبى مى‏شود ، تنها هستى بى‏انتها و بدون ماهيت ذات پاك خدا است ( اين تفسير در بعضى از روايات معصومين به آن اشاره شده است).


3 -منظور از زوج و فرد كل مخلوقات جهان است كه از يك نظر بعضى زوجند و بعضى فرد.



تفسير نمونه ج : 26ص :445


4 -منظور نمازها است كه بعضى از نظر تعداد ركعات زوج است و بعضى فرد ( اين معنى نيز در روايتى از معصومين (عليهم‏السلام‏) نقل شده است ) يا اينكه منظور همان نماز شفع و وتر است كه در آخر نافله شب خوانده مى‏شود .


5 -منظور از شفع روز ترويه ( هشتم ماه ذى الحجة كه حاجيان آماده كوچ به عرفات مى‏شوند ) و منظور از وتر روز عرفه است كه زائران خانه خدا در عرفاتند ، يا اينكه منظور از شفع روز عيد قربان ( دهم ذى الحجه ) و منظور از وتر روز عرفه است ( اين تفسير نيز در روايات معصومين آمده است).


عمده آن است اگر الف و لام در اين دو كلمه براى عموم باشد همه اين معانى در آن جمعمى‏گردد ، چرا كه هر كدام از اين تفسيرها و غير اينها بيان مصداقى است از مصداقهاى شفع و وتر ، و ذكر هر يك به خصوص به معنى انحصار در آن مفهوم نيست ، بلكه از قبيل تطبيق بر يك مصداق روشن است.


ولى اگر الف و لام در آنها براى عهد باشد اشاره به زوج و فرد خاصى است ، و در اينجا به تناسب سوگندهاى گذشته دو معنى از همه مناسبتر است نخست اينكه منظور روز عيد و روز عرفه باشد كه با شبهاى دهگانه آغاز ذى الحجه مناسبت كامل دارد ، و مهمترين قسمتهاى مناسك حج در آنها انجام مى‏شود ، و يا اينكه نمازها است به تناسب سوگند به فجر كهوقت سحرگاهان و وقت راز و نياز به درگاه پروردگار است به خصوص اينكه هر دو تفسير در رواياتى كه از معصومين نقل شده نيز وارد است.


و بالاخره در آخرين سوگند مى‏فرمايد : و قسم به شب هنگامى كه به


تفسير نمونه ج : 26ص :446


سوى صبحگاهان و روشنائى روز پيش مى‏رود ( و الليل اذا يسر).


چه تعبير جالبى كه راه رفتن را به خود شب نسبت داده است ؟ آن هم راه رفتن در شب ( زيرا يسر از ماده سرى ( بر وزن شما ) به گفته راغب در مفردات به معنى راه رفتن در شب است).


گوئى شب موجود زنده‏اى است و داراى حس و حركت كه در تاريكى خود گام برمى‏دارد ، و به سوى صبحى روشن حركت مى‏كند .


آرى قسم به آن تاريكى ياد شده كه رو به سوى روشنائى است ، تاريكى متحرك نه ايستا و ثابت ، تاريكى آن گاه وحشتناك است كه به صورت ثابت در آيد ، اما اگر در آن حركتى باشد به سوى نور ، پر ارزش است.


بعضى نيز گفته‏اند كه ظلمت شب بر صفحه كره زمين در حال حركت است و اصولا آنچه از شب مهم و مفيد و حياتبخش است همين شبى است كه در حال حركت مى‏باشد ، يعنى دائما و به طور متناوب جاى خود را با روز عوض مى‏كند كه اگر شب در نيمى از كره ميخكوب شود هم آن نيم مى‏ميرد ، و هم نيم ديگر كه در برابر تابش دائم آفتاب قرار گرفته است ! در اينكه منظور از شب در اينجا چيست ؟ آيا همه شبهاست يا شب خاصى ؟ باز در ميان مفسران گفتگو است ، اگر الف و لام آن به معنى عموم باشد تمام شبها را شامل مى‏شود كه خود آيتى است از آيات خدا ، و پديده‏اى است از پديده‏هاى مهم آفرينش .


و اگر الف و لام آن عهد باشد اشاره به شب معينى است ، و به تناسب سوگندهاى گذشته منظور شب عيد قربان است كه حاجيان از عرفات به مزدلفه ( مشعر الحرام ) و بعد از گذراندن شب را در آن وادى مقدس


تفسير نمونه ج : 26ص :447


به هنگام طلوع آفتاب به سوى سرزمين منى روان مى‏شوند ( اين تفسير در رواياتى كه از معصومين نقل شده نيز آمده است ) .


كسانى كه از نزديك منظره آن شب را در عرفات و مشعر ديده‏اند مى‏دانند كه چگونه از هر گوشه و كنار هزاران هزار نفر در حال حركتند ، گوئى احساس مى‏كند كه شب با تمام وجودش در آنجا حركت مى‏كند ، درست است كه حجاج در حركتند اما اين حركت عمومى به قدرى گسترده است كه گوئى تمام زمين و زمان در حركت است و اين تنها وقتى احساس مى‏شود كه انسان شب عيد را در آن سرزمين باشد و معنى و الليل اذا يسر را با چشم خود ببيند.


به هر حال شب به هر معنى بوده باشد ( عام يا خاص ) از آيات عظمت الهى است ، و از موضوعات پر اهميت عالم هستى ، شب حرارت هوا را تعديل مى‏كند ، و به همه موجودات آرامش مى‏بخشد ، و جو آرامى براى راز و نياز به درگاه خدا فراهم مى‏سازد ، و اما شب عيد قربان كه آن را ليله جمع مى‏نامند ، آن نيز از عجيب‏ترين شبهاى سال در آن وادى مقدس مشعر الحرام است .


به هر حال پيوند اين قسمهاى پنجگانه ( سوگند به فجر ، و شبهاى دهگانه ، و زوج ، و فرد ، و شب به هنگامى كه حركت مى‏كند ) در صورتى كه همه را ناظر به ايام ذى الحجه و مراسم بزرگ حج بدانيم روشن است .


در غير اين صورت اشاره به مجموعه‏اى از حوادث مهم عالم تكوين و تشريع شده كه نشانه‏هائى هستند از عظمت خداوند و پديده‏هائى هستند شگفت‏انگيز در عالم هستى.


بعد از ذكر اين قسمهاى پر معنى و بيدارگر مى‏افزايد : آيا در آنچه


تفسير نمونه ج : 26ص :448


گفته شد سوگند مهمى براى صاحبان عقل و خرد وجود ندارد ؟ ! ( هل فى ذلك قسم لذى حجر).


حجر در اينجا به معنى عقل است و در اصل به معنى منع مى‏باشد مثلا گفته مى‏شود قاضى فلانكس را حجر ( بر وزن زجر ) كرد ، يعنى او را از تصرف در اموالش ممنوع ساخت ، و يا اينكه به اطاق حجره گفته مى‏شود چون محلى است محفوظ و ممنوع از اينكه ديگران وارد آن شوند ، و به دامان نيز حجر ( بر وزن فكر ) گفته مى‏شود ، به خاطر حفظ و منع ديگران ، و از آنجا كه عقل نيز انسان را از كارهاى نادرست منع مى‏كند از آن تعبير به حجر شده ، همانگونه كه خود واژه عقل نيز به معنى منع است ، لذا به طنابى كه بر زانوى شتر مى‏بندند تا مانع حركت او شود عقال مى‏گويند .


در اينكه مقسم به ( چيزى كه اين سوگندها به خاطر آن ياد شده است ) چيست ؟ دو احتمال وجود دارد : نخست اينكه جمله ان ربك لبالمرصاد ( پروردگار تودر كمينگاه است ) جواب اين قسمها است.


ديگر اينكه جواب قسم محذوف است و آيات آينده كه سخن از مجازات طغيانگران مى‏گويد گواه بر آن است ، و در معنى چنين است : قسم به آنچه گفته شد كه ما كفار و طغيانگران را عذاب مى‏كنيم.


و به اين ترتيب قسم و مقسم به روشن مى‏گردد.



تفسير نمونه ج : 26ص :449


أَ لَمْ تَرَ كَيْف فَعَلَ رَبُّك بِعَادٍ(6) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ(7) الَّتى لَمْ يخْلَقْ مِثْلُهَا فى الْبِلَدِ(8) وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصخْرَ بِالْوَادِ(9) وَ فِرْعَوْنَ ذِى الأَوْتَادِ(10) الَّذِينَ طغَوْا فى الْبِلَدِ(11) فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ(12) فَصب عَلَيْهِمْ رَبُّك سوْط عَذَابٍ‏(13) إِنَّ رَبَّك لَبِالْمِرْصادِ(14)


ترجمه:


6 -آيا نديدى پروردگارت به قوم عاد چه كرد ؟


7 -و با آن شهر ارم با عظمت.


8 -همان شهرى كه نظيرش در بلاد آفريده نشده بود.


9 -و قوم ثمود كه صخره‏هاى عظيم را از دره مى‏بريدند ( و از آن خانه و كاخ مى‏ساختند).



تفسير نمونه ج : 26ص :450


10 -و فرعونى كه قدرتمند و شكنجه‏گر بود.


11 -همان اقوامى كه در شهرها طغيان كردند.


12 -و فساد فراوان در آنها ببار آوردند .


13 -لذا خداوند تازيانه عذاب را بر آنها فرو ريخت.


14 -مسلما پروردگار تو در كمينگاه است.


تفسير : پروردگارت در كمين ظالمان است


به دنبال آيات گذشته كه متضمن سوگندهاى پر معنائى در باره مجازات طغيانگران بود ، در اين آيات به چند قوم نيرومند از اقوام پيشين كه هر كدام براى خود قدرتى عظيم داشتند ، اما بر مركب غرور سوار شدند و راه طغيان و كفر را پيش گرفتند اشاره مى‏كند ، و سرنوشت دردناك آنها را روشن مى‏سازد ، تا مشركان مكه و اقوام ديگر كه شايد از آنها بسيار ضعيف‏تر بودند حساب خود را برسند، و از خواب غفلت بيدار شوند.


نخست مى‏فرمايد : آيا نديدى پروردگارت به قوم عاد چه كرد ؟ ؟ ! ( ا لم تر كيف فعل ربك بعاد).


منظور از رؤيت ( ديدن ) در اينجا علم و آگاهى است ، منتها از آنجا كه داستان اين اقوام به قدرى مشهور و معروف بوده كه گوئى مردم زمانهاى بعد نيز آن را با چشم خود مى‏ديدند تعبير به رؤيت شده است.


البته مخاطب در اين آيه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ، ولى هشدارى است براى همگان.


عاد همان قوم پيامبر بزرگ خدا هود است بعضى از مورخان معتقدند عاد بر دو قبيله اطلاق مى‏شود : قبيله‏اىكه در گذشته بسيار دور زندگى


تفسير نمونه ج : 26ص :451


داشتند ، و قرآن از آنها تعبير به عاد الاولى كرده است ( نجم - 50).


آنها احتمالا قبل از تاريخ زندگى مى‏كرده‏اند.


قبيله دوم كه در دوران تاريخ بشر ، و احتمالا حدود هفتصد سال قبل از ميلاد مسيح (عليه‏السلام‏) وجود داشتند ، و به نام عاد مشهورند در سرزمين احقاف يا يمن زندگى مى‏كردند.


قامتهائى بلند و اندامى نيرومند داشتند ، و به همين دليل جنگجويانى زبده محسوب مى‏شدند.


به علاوه از نظر تمدن ظاهرى نيز پيشرفته بودند ، شهرهائى آباد و زمينهاى خرم و سرسبز ، و كاخهاى عظيم و باغهاى پر طراوت داشتند .


بعضى مى‏گويند عاد نام جد اين قبيله است ، و قبيله را معمولا بنام جد آن قبيله مى‏خواندند.


سپس مى‏افزايد : همان شهر ارم پرشكوه و عظيم ( ارم ذات العماد).


در اينكه ارم نام شخص يا قبيله است ، يا محل و شهرى است ؟ در ميان مفسران گفتگو است.


زمخشرى در كشاف از بعضى نقل مى‏كند كه عاد فرزند عوص و او فرزند ارم و او فرزند سام فرزند نوح است ، و از آنجا كه نام جد قبيله بر آن قبيله اطلاق مى‏شده به قبيله عاد نيز ارم مى‏گفتند.


بعضى نيز معتقدند كه ارم همان عاد اولى است ، و عاد قبيله دوم است در حالى كه بعضى ديگر معتقدند ارم نام شهر و سرزمين آنها است .


ولى مناسب با آيه بعد اين است كه ارم نام شهر بى‏نظير آنها باشد.



تفسير نمونه ج : 26ص :452


عماد به معنى ستون و جمع آن عمد ( بر وزن شتر).


بنابر تفسير اول اشاره به اندام نيرومند و پيكرهاى ستون مانند قوم عاد است ، و بنابر تفسير دوم اشاره به ساختمانهاى با عظمت و كاخهاى رفيع و ستونهاى عظيمى است كه در اين كاخها به كار رفته بود ، و در هر دو صورت اشاره‏اى است به قدرت و قوت قوم عاد.


ولى تفسير دوم ( يعنى ستونهاى عظيم كاخهاى آنها ) مناسبتر است .


و لذا در آيه بعد مى‏افزايد : همان شهر و ديارى كه مانند آن در بلاد آفريده نشده بود ( التى لم يخلق مثلها فى البلاد).


اين تعبير نشان مى‏دهد كه منظور از ارم همان شهر است ، نه قبيله و طايفه.


و شايد به همين دليل است كه بعضى از مفسران بزرگ همين تفسير را پذيرفته‏اند و ما نيز آن را ترجيح داديم.


بعضى از مفسران داستان مفصلى از كشف شدن شهر زيبا و پرشكوه ارم در بيابانهاى جزيرة العرب ، و صحارى عدن ، نقل كرده‏اند كه از ساختمان با عظمت و زينت آلات فوق العاده عجيب و بى‏نظير آن سخن مى‏گويد ولى داستان مزبور به افسانه يا خواب شبيه‏تر است تا به يك واقعيت ! اما به هر حال جاى ترديد نيست كه قوم عاد و شهرهاى آنان از نيرومندترين قبائل ، و پيشرفته‏ترين بلاد بود ، و همانگونه كه قرآن اشاره مى‏كند همانند آن در بلاد پيدا نمى‏شد .


داستانهاى زيادى نيز از بهشت شداد كه فرزند عاد بوده در افواه،


تفسير نمونه ج : 26ص :453


و تواريخ وجود دارد ، تا آنجا كه بهشت شداد و باغهاى ارم به صورت ضرب المثل درآمده ، ولى اين داستانها به اساطير شبيه‏تر است ، اساطيرى كه ريشه‏اى از واقعيت دارد ، اما پيرامونآن شاخ و برگهاى زيادى درست كرده‏اند.


سپس به سراغ دومين گروه طغيانگر از اقوام پيشين مى‏رود و مى‏فرمايد : آيا نديدى پروردگارت با قوم ثمود چه كرد ، همان قومى كه صخره‏هاى عظيم را در وادى مى‏بريدند و از آن خانه‏ها و كاخها مى‏ساختند ( و ثمود الذين جابوا الصخر بالواد).


قوم ثمود از قديمى‏ترين اقوامند و پيامبرشان صالح (عليه‏السلام‏) بود ، و در سرزمينى بنام وادى القرى ميان مدينه و شام زندگى داشتند ، تمدنى پيشرفته و زندگانى مرفه ، و صاحب ساختمانهاى عظيم و پيشرفته بودند.


بعضى گفته‏اند : ثمود نام پدر قبيله بود كه به آن نام ناميده شده‏اند .


جابوا در اصل از جوبة ( بر وزن توبه ) به معنى زمين پست گرفته شده ، سپس به معنى قطع و بريدن هر قطعه زمينى آمده است ، و پاسخ كلام را از اين رو جواب ناميده‏اند كه گوئى هوا را قطع مى‏كند و از دهان گوينده به گوش شنونده مى‏رسد ( يا به اين جهت كه سؤال را قطع كرده و به آن پايان مى‏دهد).


به هر حال منظور در اينجا بريدن قطعات كوهها ، و ايجاد خانه‏هاى مطمئن است ، همانگونه كه در آيه 82 سوره حجر در باره همين قوم ثمود


تفسير نمونه ج : 26ص :454


مى‏خوانيم : و كانوا ينحتون من الجبال بيوتا آمنين : آنها در دل كوهها خانه‏هاى امن مى‏تراشيدند نظير همين معنى در آيه 149 سوره شعراء نيز آمده ، و در آنجا تعبير به بيوتا فارهين شده كه دليل بر آن است آنها در اين خانه‏ها به عيش و نوش و هوسرانى مى‏پرداختند .


بعضى گفته‏اند قوم ثمود نخستين قومى بودند كه بريدن سنگها را از كوه و ايجاد خانه‏هاى محكم در دل كوهها اقدام كردند.


واد كه در اصل وادى بوده ، و به معنى بستر رودخانه ، يا محل عبور سيلابها ، و گاه به معنى دره نيز آمده چرا كه سيلابها از دره‏هائى كه در كنار كوهها است مى‏گذرد.


و در اينجا مناسبمعنى دوم يعنى دره‏ها و كوهپايه‏ها است زيرا با توجه به آيات ديگر قرآن كه در باره اين قوم سخن مى‏گويد و در بالا اشاره شد قوم ثمود خانه‏هاى خود را در دامنه كوهها مى‏ساختند ، به اين ترتيب كه سنگها را مى‏بريدند و در درون آنها خانه‏هاى امنى ايجاد مى‏كردند.


در حديثى آمده است كه پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در غزوه تبوك در مسير خود به شمال عربستان به وادى ثمود رسيد ، در حالى كه سوار بر اسب بود ، فرمود سرعت كنيد كه شما در سرزمين ملعون و نفرين شده‏اى هستيد.


بدون شك قوم ثمود نيز در عصر خود تمدنى پيشرفته و شهرهائى آباد داشتند ، ولى باز در اينجا به اعداد و ارقامى برخورد مى‏كنيم كه مبالغه‏آميز يا افسانه به نظر مى‏رسد ، مثل اينكه جمعى از مفسران نوشته‏اند كه آنها يكهزار و هفتصد شهر ساخته بودند كه همه آنها از سنگ بود !


تفسير نمونه ج : 26ص :455


سپس به سومين قوم پرداخته ، مى‏گويد : و همچنين فرعون صاحب قدرت ! ( و فرعون ذى الاوتاد).


اشاره به اينكه آيا نديدى خداوند با قوم فرعون قدرتمند و ظالم و بيدادگر چه كرد ؟ ! اوتاد جمع وتد ( بر وزن صمد ) به معنى ميخ است.


در اينكه چرا فرعون را ذى الاوتاد گفته‏اند تفسيرهاى مختلفى است ، نخست اينكه او داراى لشكر فراوانى بود كه بسيارى از آنها در خيمه‏ها زندگى مى‏كردند ، و چادرهاى نظامى را كه براى آنها بر پا مى‏شد با ميخها محكم مى‏كردند .


ديگر اينكه بيشترين شكنجه فرعون نسبت به كسانى كه مورد خشم او قرار مى‏گرفتند اين بود كه آنها را به چهار ميخ مى‏كشيد ، دستها و پاهاى او را با ميخ به زمين مى‏بست ، يا با ميخ به زمين مى‏كوبيد ، و يا او را بر روى قطعه چوبى مى‏خواباندند و دست و پاى او را با ميخ به آن مى‏كوبيدند ، يا مى‏بستند و به همان حال رها مى‏كردند تا بميرد ! اين تفسيردر حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) نقل شده چنانكه در تواريخ آمده هنگامى كه همسرش آسيه به موسى (عليه‏السلام‏) ايمان آورد او را به همين صورت شكنجه كرد و كشت.


ديگر اينكه : ذى الاوتاد اصولا كنايه از قدرت و استقرار حكومت است.


البته اين سه تفسير با هم منافاتى ندارد و ممكن است در معنى آيه جمع باشد.



تفسير نمونه ج : 26ص :456


سپس در يك جمع‏بندى به اعمال اين اقوام سه‏گانه اشاره كرده ، مى‏افزايد : همانها كه در شهرها طغيان كردند ( الذين طغوا فى البلاد).


و فساد فراوان در آنها ببار آوردند ( فاكثروا فيها الفساد ) .


فساد كه شامل هر گونه ظلم و ستم و تجاوز و هوسرانى و عياشى مى‏شود در واقع يكى از آثار طغيان آنها بود ، و هر قوم طغيانگرى سرانجام در فساد همه جانبه فرو مى‏رود.


سپس در يك جمله كوتاه و پر معنى به مجازات دردناك همه اين اقوام طغيانگر اشاره كرده ، مى‏افزايد : لذا خداوند تازيانه عذاب را بر آنها فرو ريخت ( فصب عليهم ربك سوط عذاب).


سوط به معنى تازيانه و در اصل به معنى مخلوط كردن چيزى به چيزى است سپس به تازيانه كه از رشته‏هاى مختلف چرم و مانند آن بافته شده اطلاق گرديده است ، و بعضى آن را كنايه از عذاب مى‏دانند ، عذابى كه با گوشت و خون انسان آميخته مى‏شود ، و او را سخت ناراحت مى‏كند .


در كلام امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) در مورد امتحان مى‏خوانيم : و الذى بعثه بالحق لتبلبلن بلبلة و لتغربلن غربلة و لتساطن سوط القدر : سوگند به كسى كه پيامبر را به حق مبعوث كرد ، به سختى ، مورد آزمايش قرار مى‏گيريد ، و غربال مى‏شويد ، و مانند محتويات ديگ به هنگام جوشش مخلوط و زير و رو خواهيد شد.


تعبير به صب كه در اصل به معنى فرو ريختن آب است در اينجا اشاره


تفسير نمونه ج : 26ص :457


به شدت و استمرار اينعذاب است و ممكن است اشاره به تطهير صفحه زمين از وجود اين طاغيان باشد ، و به هر حال از همه معانى سوط مناسبتر همان معنى اول يعنى تازيانه است ، تعبيرى كه در گفتگوهاى روزمره نيز رائج است كه مى‏گوئيم فلانكس تازيانه عذاب را بر پشت دشمن كوبيد.


اين تعبير كوتاه اشاره به مجازاتهاى شديد و مختلفى است كه دامنگير اين اقوام شد ، اما عاد به گفته قرآن مجيد به وسيله تندباد سرد و سوزناك هلاك شدند و اما عاد فاهلكوا بريح صرصر عاتية ( حاقه - 6).


و اما قوم ثمود بوسيله صيحه عظيم آسمانى نابود شدند فاما ثمود فاهلكوا بالطاغية(حاقه - 5).


و اما قوم فرعون در ميان امواج نيل غرق و مدفون گشتند فاغرقناهم اجمعين ( زخرف - 55).


و در آخرين آيه مورد بحث به عنوان هشدارى به همه كسانى كه در مسير آن اقوام طغيانگر گام برمى‏دارند ، مى‏فرمايد : مسلما پروردگار تو در كمينگاه است ( ان ربك لبالمرصاد).


مرصاد از ماده رصد به معنى آمادگى براى مراقبت از چيزى است ، و معادل آن در فارسى كمينگاه است ، اين واژه معمولا در جائى به كار مى‏رود كه افراد ناچارند از گذرگاهى بگذرند ، و شخصى در آن گذرگاه آماده ضربه زدن به آنها است ، و در مجموع اشاره به اين است گمان نكنيد كسى مى‏تواند از چنگال عذاب الهى بگريزد ، همه در قبضه قدرت او هستند و هر وقت اراده كند آنها را مجازات مى‏نمايد .


بديهى است خداوند مكان ندارد ، و در گذرگاهى نمى‏نشيند ، اين تعبير


تفسير نمونه ج : 26ص :458


كنايه از احاطه قدرت پروردگار به همه جباران و طغيانگران و مجرمان است ، و لذا در حديثى از على (عليه‏السلام‏) آمده است كه معناى اين آيه اين است : ان ربك قادر على ان يجزى اهل المعاصى جزائهم : پروردگارت توانائى دارد كه كيفر گنهكاران را به آنها بدهد.


در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم كه فرمود : المرصاد قنطرة على الصراط ، لا يجوزها عبد بمظلمة عبد : مرصاد پلى است بر طريقى كه از روى جهنم مى‏گذرد كسى كه حق مظلومى بر گردن او باشد از آنجا نخواهد گذشت .


و اين در حقيقت از قبيل بيان يك مصداق روشن است چرا كه كمينگاه الهى منحصر به قيامت و پل معروف صراط نيست ، خداوند در همين دنيا نيز در كمين ظالم است ، و عذاب اقوام سه گانه پيشين مصداق بارز آن است.


تعبير به ربك ( پروردگار تو ) اشاره به اين است كه سنت الهى در مورد اقوام سركش و ظالم و ستمگر در امت تو نيز جارى مى‏شود ، هم تسلى خاطرى است براى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و مؤمنان كه بدانند اين دشمنان لجوج كينه‏توز از چنگال قدرت خدا هرگز فرار نخواهند كرد ، و هم اعلام خطرى است به آنها كه هر گونه ظلم و ستمى را به پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و مؤمنان روا مى‏داشتند ، آنها بايد بدانند كسانى كه از آنان قدرتمندتر و نيرومندتر بودند در مقابل يك تندباد ، يك طوفان ، و يا يك جرقه و صيحه آسمانى ، تاب مقاومت نياوردند ، اينها چگونه فكر مى‏كنند مى‏توانند با اين اعمال خلافشان از عذاب الهى نجات يابند .


در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم .


كه فرمود : روح الامين


تفسير نمونه ج : 26ص :459


به من خبر داد در آن هنگام كه خداوند يكتا خلايق را از اولين و آخرين در صحنه قيامت متوقف مى‏سازد ، جهنم را مى‏آورد ، و صراط را كه باريكتر از مو و تيزتر از شمشير است بر آن مى‏نهد ، و بر صراط سه پل قرار دارد ، روى پل اول امانت و درستكارى و رحمت و محبت است ! و بر پل دوم نماز ! و بر پل سوم عدل پروردگار جهان ! و به مردم دستور داده مى‏شود كه از آن بگذرند ، آنها كه در امانت و رحم كوتاهى كرده‏اند در پل اول مى‏مانند ، و اگر از آن بگذرند چنانچه در نماز كوتاهى كرده باشند ، در پل دوم مى‏مانند ، و اگر از آن بگذرند در پايان مسير در برابر عدل الهى قرار مى‏گيرند ، و اين است معنى آيه ان ربك لبالمرصاد .


در سخنان على (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : و لئن امهل الله الظالم فلن يفوت اخذه ، و هو له بالمرصاد ، على مجاز طريقه ، و بموضع الشجى من مساغ ريقه : اگر خداوند ظالم را مهلت دهد هرگز مجازات او از بين نمى‏رود ، او بر سر راه در كمين ستمگران است ، و چنان گلوى آنها را در دست دارد كه هر زمان بخواهد آن را چنان مى‏فشارد كه حتى آب دهان از گلويشان فرو نرود.



تفسير نمونه ج : 26ص :460


فَأَمَّا الانسنُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبى أَكْرَمَنِ‏(15) وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبى أَهَنَنِ‏(16) َكلابَل لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ‏(17) وَ لا تحَضونَ عَلى طعَامِ الْمِسكِينِ‏(18) وَ تَأْكلُونَ الترَاث أَكلاً لَّمًّا(19) وَ تحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا(20)


ترجمه:


15 -اما انسان هنگامى كه خداوند او را براى آزمايش اكرام مى‏كند و نعمت مى‏بخشد ( مغرور مى‏شود و ) مى‏گويد:پروردگارم مرا گرامى داشته!.


16 -و اما هنگامى كه براى امتحان روزى را بر او تنگ بگيرد مايوس مى‏شود و مى‏گويد پروردگارم مرا خوار كرده!


17 -چنان نيست كه شما خيال مى‏كنيد ، بلكه شما يتيمان را گرامى نمى‏داريد.


18 -و يكديگر را بر اطعام مستمندان تشويق نمى‏كنيد.



تفسير نمونه ج : 26ص :461


19 -و ميراث را ( از طريق مشروع و نامشروع ) جمع كرده مى‏خوريد.


20 -و مال و ثروت را بسيار دوست مى‏داريد.


تفسير : نه از نعمتش مغرور باش و نه از سلب نعمت مايوس!


در تعقيب آيات گذشته كه به طغيانگران هشدار مى‏داد و آنها را به مجازات الهى تهديد مى‏كرد ، در آيات مورد بحث به مساله امتحان كه معيار ثواب و عقاب الهى است و مهمترين مساله زندگى انسان محسوب مى‏شود مى‏پردازد .


نخست مى‏فرمايد : اما انسان هنگامى كه پروردگارش او را براى آزمايش اكرام كند و نعمت بخشد ، مغرور مى‏شود ، و مى‏گويد : خداوند مرا گرامى داشته است ! ( فاما الانسان اذا ما ابتلاه ربه فاكرمه و نعمه فيقول ربى اكرمن).


او نمى‏داند كه آزمايش الهى گاه با نعمت است ، و گاه با انواع بلا ، نه روى آوردن نعمت بايد مايه غرور گردد ، و نه بلاها مايه ياس و نوميدى ، ولى اين انسان كم ظرفيت در هر دو حال هدف آزمايش را فراموش مى‏كند ، به هنگام روى آوردن نعمت چنان مى‏پندارد كه مقرب درگاه خدا شده ، و اين نعمت دليل بر آن قرب است .


قابل توجه اينكه در آغاز آيه مى‏گويد : خداوند او را مورد اكرام قرار مى‏دهد ولى در ذيل آيه از اينكه انسان خود را مورد اكرام خدا مى‏بيند ملامت مى‏شود اين به خاطر آن است كه اكرام اول به همان معنى انعام است و اكرام دوم به معنى قرب در درگاه خداست.



تفسير نمونه ج : 26ص :462


و اما هنگامى كه براى امتحان روزى را بر او تنگ بگيرد ، مايوس مى‏شود و مى‏گويد : پروردگارم مرا خوار كرده ! ( و اما اذا ما ابتلاه فقدر عليه رزقه فيقول ربى اهانن ) .


ياس سر تا پاى او را فرا مى‏گيرد ، و از پروردگارش مى‏رنجد و ناخشنود مى‏شود ، غافل از اينكه اينها همه وسائل آزمايش و امتحان او است ، امتحانى كه رمز پرورش و تكامل انسان ، و به دنبال آن سبب استحقاق ثواب ، و در صورت مخالفت مايه استحقاق عذاب است.


اين دو آيه هشدار مى‏دهد كه نه اقبال نعمت دليل بر تقرب به خدا است ، و نه ادبار نعمت دليل بر دورى از حق ، اينها مواد مختلف امتحانى است كه خداوند طبق حكمتش هر گروهى را به چيزى آزمايش مى‏كند ، اين انسانهاى كم‏ظرفيتند كه گاه مغرور ، و گاه مايوس مى‏شوند .


در آيه 51 فصلت نيز آمده است : و اذا انعمنا على الانسان اعرض و نا بجانبه و اذا مسه الشر فذو دعاء عريض : هنگامى كه نعمتى به انسان مى‏دهيم روى مى‏گرداند و با تكبر از حق دور مى‏شود ، اما هنگامى كه مختصر ناراحتى به او برسد پيوسته دعا مى‏كند و بيتابى مى‏نمايد.


و در آيه 9 سوره هود آمده است : و لئن اذقنا الانسان منا رحمة ثم نزعناها منه انه ليؤس كفور : هر گاه ما به انسان رحمتى بچشانيم سپس از او بگيريم نوميد و ناسپاس مى‏شود.


اين دو آيه علاوه بر اينكه مساله آزمايش الهى را از طرق مختلف گوشزد مى‏كند اين نتيجه را نيز مى‏بخشد كه هرگز نبايد برخوردار شدن از نعمتها ، و يا محروميت از آن را دليل بر شخصيت و مقام در پيشگاه خداوند ، و يا دورى از ساحت مقدس او بدانيم ، بلكه معيار هميشه و همه جا ايمان و تقوى است .



تفسير نمونه ج : 26ص :463


چه بسيار پيامبرانى كه به انواع مصائب در اين دنيا گرفتار شدند ، و در مقابل چه بسيار كفار ستمگرى كه از انواع نعمتها برخوردار بودند ، و اين است طبيعت زندگى دنيا.


در ضمن ، اين آيه اشاره سربسته‏اى بهفلسفه بلاها و حوادث دردناك نيز مى‏كند.


سپس به شرح اعمالى كه موجب دورى از خدا و گرفتارى در چنگال مجازات الهى مى‏شود پرداخته ، مى‏فرمايد : چنان نيست كه شما خيال مى‏كنيد ( كه اموالتان دليل بر مقام شما نزد پروردگار است ، بلكه اعمالتان حاكى از دورى شما از خدا است ) شما يتيمان را گرامى نمى‏داريد ( كلا بل لا تكرمون اليتيم).


و يكديگر را بر اطعام مستمندان تشويق نمى‏كنيد ( و لا تحاضون على طعام المسكين).


قابل توجه اينكه در مورد يتيمان از اطعام سخن نمى‏گويد ، بلكه از اكرام سخن مى‏گويد ، چرا كه در مورد يتيم تنها مساله گرسنگى مطرح نيست ، بلكه از آن مهمتر جبران كمبودهاى عاطفى او است ، يتيم نبايد احساس كند كه چون پدرش را از دست داده خوار و ذليل و بى‏مقدار شده ، بايد آنچنان مورد اكرام قرار گيرد كه جاى خالى پدر را احساس نكند ، و لذا در روايات اسلامى به مساله محبت و نوازش يتيمان اهميت خاصى داده شده است : در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم ما من عبد يسمح يده على رأس يتيم رحمة له الا اعطاه الله بكل شعرة نورا يوم القيامة : هيچ بنده‏اى دست مرحمت بر سر يتيمى نمى‏كشد مگر اينكه خداوند به تعداد موهائى كه از زير


تفسير نمونه ج : 26ص :464


دست او مى‏گذرد نورى در قيامت به او مى‏بخشد.


در آيه 9 سوره ضحى نيز آمده است : فاما اليتيم فلا تقهر : اما يتيم را مورد قهر و تحقير قرار مده.


و اين درست در مقابل چيزى است كه در جوامع دور از ايمان و اخلاق همچون جامعه عصر جاهليت ديروز و امروز رواج داشته و دارد ، كه نه تنها به انواع حيله‏ها براى تملك اموال يتيمان متوسل مى‏شوند بلكه خود او را در جامعه چنان تنها مى‏گذارند كه درد يتيمى و فقدان پدر را به تلخ‏ترين صورتى احساس مى‏كند.


از آنچه گفتيم روشن مى‏شود كه اكرام يتيمان منحصر به حفظ اموال آنها نيست ، آنچنانكه بعضى از مفسران پنداشته‏اند ، بلكه معنى وسيع و گسترده‏اى دارد كه هم آن ، و هم امور ديگر را شامل مى‏شود .


جمله تحاضون از ماده حض به معنى تحريص و ترغيب است ، اشاره به اينكه تنها اطعام مسكين كافى نيست ، بلكه مردم بايد يكديگر را بر اين كار خير تشويق كنند ، تا اين سنت در فضاى جامعه گسترش يابد.


عجب اينكه در آيه 34 سوره حاقه اين موضوع را همرديف عدم ايمان به خداوند بزرگ ذكر كرده مى‏فرمايد : انه كان لا يؤمن بالله العظيم و لا يحض على طعام المسكين : او به خداوند بزرگ ايمان نمى‏آورد و ديگران را به اطعام مستمندان تشويق نمى‏كند .



تفسير نمونه ج : 26ص :465


سپس به سومين كار زشت آنها اشاره كرده و آنها را مورد نكوهش قرار مى‏دهد ، و مى‏افزايد : شما ميراث را ( از طريق حلال و حرام ) جمع كرده و مى‏خوريد ( و تاكلون التراث اكلا لما).


بدون شك خوردن اموالى كه از طريق ميراث مشروع به انسان رسيده كار مذمومى نيست ، بنابر اين نكوهش اين كار در آيه فوق ممكن است اشاره به يكى از امور زير باشد : نخست اينكه منظور جمع ميان حق خود و ديگران است ، زيرا كلمه لم در اصل به معنى جمع است ، و بعضى از مفسران مانند زمخشرى در كشاف مخصوصا آن را به جمع ميان حلال و حرام تفسير كرده است ، به خصوص اينكه عادت عرب جاهلى اين بود كه زنان و كودكان را از ارث محروم مى‏كردند ، و حق آنها را براى خود برمى‏داشتند ، و معتقد بودند ارث را بايد كسانى ببرند كه جنگجو هستند ( زيرا بسيارى از اموالشان از طريق غارت به دست مى‏آمد ، تنها كسانى را سهيم مى‏دانستند كه قدرت بر غارتگرى داشته باشند ! ) .


ديگر اينكه وقتى ارثى به شما مى‏رسد به بستگان فقير و محرومان جامعه هيچ انفاق نمى‏كنيد ، جائى كه با اموال ارث كه بدون زحمت به دست مى‏آيد چنين مى‏كنيد ، مسلما در مورد درآمد دسترنج خود بخيل‏تر و سخت‏گيرتر خواهيد بود و اين عيب بزرگى است .


سوم اينكه منظور خوردن ارث يتيمان و حقوق صغيران است زيرا بسيار ديده شده است كه افراد بى‏ايمان ، يا بى‏بندوبار هنگامى كه دستشان به اموال


تفسير نمونه ج : 26ص :466


ارث مى‏رسد به هيچوجه ملاحظه يتيم و صغير را نمى‏كنند ، و از اينكه آنها قدرت بر دفاع از حقوق خويش ندارند حداكثر سوء استفاده را مى‏كنند ، و اين از زشت‏ترين و شرم‏آورترين گناهان است.


جمع ميان هر سه تفسير نيز امكان پذير است.


بعد به چهارمينعمل نكوهيده آنها پرداخته مى‏افزايد : و شما بسيار ثروت و اموال را دوست مى‏داريد ( و تحبون المال حبا جما).


شما افرادى دنياپرست ، ثروت‏اندوز ، عاشق و دلباخته مال و متاع دنيا هستيد ، و مسلما كسى كه چنين علاقه فوق العاده‏اى به مال و ثروت دارد به هنگام جمع‏آورى آن ملاحظه مشروع و نامشروع و حلال و حرام را نمى‏كند ، و نيز چنين شخصى حقوق الهى آن را اصلا نمى‏پردازد ، و يا كم مى‏گذارد ، و نيز چنين كسى كه حب مال تمام قلبش را فرا گرفته جائى براى ياد خدا در دل او نيست.


و به اين ترتيب بعد از ذكر آزمايش انسانها به وسيله نعمت و بلا آنها را متوجه به چهار آزمايش مهم كه اين گروه مجرم در همه آنها ناكام و مردود شده بودند مى‏كند : آزمايش در مورد يتيمان .


اطعام مستمندان.


آزمايش جمع‏آورى سهام ارث از طريق مشروع و نامشروع.


و بالاخره آزمايش جمع اموال بدون هيچ قيد و شرط.



تفسير نمونه ج : 26ص :467


و عجب اينكه تمام اين آزمونها جنبه مالى دارد ، و در واقع اگر كسى از عهده آزمايشهاى مالى برآيد آزمايشهاى ديگر براى او آسانتر است.


اين مال و ثروت دنيا است كه به قول معروف ايمان فلك داده به باد چرا بزرگترين لغزشهاى فرزندان آدم در همين قسمت است ؟ كسانى هستند در حدى از مال امينند ، اما هنگامى پيمانه آنها پر شود و از آن حد بگذرد وسوسه‏هاى شيطان آنها را به خيانت مى‏كشاند ، مؤمنان راستين كسانى هستند كه امانت و درستكارى و رعايت حقوق واجب و مستحب ديگران را در هر حدى از مال و بدون هيچ قيد و شرط رعايت كنند چنين كسانى مى‏توانند دم از ايمان و تقوى زنند .


كوتاه سخن اينكه كسانى كه از عهده امتحانات مالى در هر اندازه و كميت و در هر شرايط برآيند افرادى قابل اعتماد متقى و پرهيزكار و با شخصيتند ، و بهترين دوستان و ياران محسوب مى‏شوند ، آنها در زمينه‏هاى ديگر نيز ( غالبا ) افراد پاك و درستى هستند ، تكيه آيات فوق بر آزمونهاى مالى نيز از همين جهت است .



تفسير نمونه ج : 26ص :468


َكلا إِذَا دُكَّتِ الأَرْض دَكًّا دَكًّا(21) وَ جَاءَ رَبُّك وَ الْمَلَك صفًّا صفًّا(22) وَ جِاى‏ءَ يَوْمَئذِ بجَهَنَّمَيَوْمَئذٍ يَتَذَكرُ الانسنُ وَ أَنى لَهُ الذِّكْرَى‏(23) يَقُولُ يَلَيْتَنى قَدَّمْت لحَِيَاتى‏(24) فَيَوْمَئذٍ لا يُعَذِّب عَذَابَهُ أَحَدٌ(25) وَ لا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ(26)


ترجمه:


21 -چنان نيست كه آنها خيال مى‏كنند ، در آن هنگام كه زمين سخت درهم كوبيده شود .


22 -و فرمان پروردگارت فرا رسد و فرشتگان صف در صف حاضر شوند.


23 -و در آن روز جهنم را حاضر كنند ( آرى ) در آن روز انسان متذكر مى‏شود ، اما چه فايده كه اين تذكر براى او سودى ندارد.


24 -مى‏گويد : ايكاش براى اين زندگى چيزى فرستاده بودم.


25 -در آن روز هيچكس عذابى همانند عذاب او نمى‏كند.


26 -و هيچكس همچون او كسى را به بند نمى‏كشد.



تفسير نمونه ج : 26ص : 469


تفسير : روزى بيدار مى‏شوند كه كار از كار گذشته!


به دنبال نكوهشها كه در آيات قبل از طغيانگران دنياپرست و متجاوز به حقوق ديگران شده بود ، در اين آيات به آنها اخطار مى‏كند كه سرانجام قيامتى در كار است ، و حساب و كتاب و مجازات شديدى در پيش است ، بايد خود را براى آن آماده كنند .


نخست مى‏فرمايد : چنان نيست كه آنها خيال مى‏كنند ( كه حساب و كتابى در كار نيست ، و اگر خدا مال و ثروتى به آنها داده به خاطر احترام آنها بوده نه براى آزمايش و امتحان ) ( كلا).


در آن هنگام كه زمين سخت درهم كوبيده شود ( اذا دكت الارض دكا دكا).


دك در اصل به معنى زمين نرم و صاف است ، و سپس به درهم كوبيدن در ارتفاعات و ساختمانها و صاف كردن آن اطلاق شده ، دكان به محلى گفته مى‏شود كه صاف و بدون پستى و بلندى است ، و دكه به سكوئى مى‏گويند كه آن را صاف و آماده نشستن كرده‏اند .


تكرار دك در آيه فوق براى تاكيد است.


رويهمرفته اين تعبير اشاره به زلزله‏ها و حوادث تكاندهنده پايان دنيا و آغاز رستاخيز است ، چنان تزلزلى در اركان موجودات رخ مى‏دهد كه كوهها همه از هم متلاشى شده ، و زمينها صاف و مستوى مى‏شوند ، چنانكه در آيه 106 - 108 سوره طه آمده است : و يسئلونك عن الجبال فقل ينسفها ربى نسفا فيذرها قاعا صفصفا لا ترى فيها عوجا و لا امتا : از تو در باره كوهها سؤال مى‏كنند ، بگو : پروردگارم آنها را بر باد مى‏دهد ، سپس زمين را صاف و هموار و بى‏آب و گياه


تفسير نمونه ج : 26ص :470


مى‏سازد ، به گونه‏اى كه هيچ پستى و بلندى در آن نمى‏بينى ! بعد از پايان يافتن مرحله نخستين رستاخيز يعنى ويرانى جهان ، مرحله دوم آغاز مى‏شود و انسانها همگى به زندگى باز مى‏گردند ، و در دادگاه عدل الهى حاضر مى‏شوند و در آن هنگام فرمان پروردگارت فرا رسد ، و فرشتگان صف در صف حاضر شوند ( و جاء ربك و الملك صفا صفا).


و گرداگرد حاضران در محشر را مى‏گيرند و آماده اجراى فرمان حقند .


اين ترسيمى است از عظمت آن روز بزرگ و عدم توانائى انسان بر فراز چنگال عدالت.


تعبير به جاء ربك ( پروردگار تو مى‏آيد ) كنايه از فرا رسيدن فرمان خدا براى رسيدگى به حساب خلايق است.


يا اينكه منظور ظهور آيات عظمت و نشانه‏هاى خداوند است.


و يا منظور از ظهور پروردگار ظهور معرفت او در آن روز است به گونه‏اى كه جاى انكار براى هيچكس باقى نمى‏ماند ، گوئى همه با چشم ، ذات بى‏مثالش را مشاهده مى‏كنند ، و به هر حال مسلم است كه آمدن خداوند به معنى حقيقى كلمه كه لازمه آن جسم بودن و انتقال در مكان است ، معنى ندارد چرا كه او از جسم و خواص جسم مبرا است .


همين معنى با صراحت در حديثى از امام على بن موسى الرضا (عليهماالسلام‏) نقل


تفسير نمونه ج : 26ص :471


شده است.


شاهد اين تفسير آيه 33 سوره نحل است كه مى‏فرمايد : هل ينظرون الا ان تاتيهم الملائكة او ياتى امر ربك : آيا آنها جز اين انتظارى دارند كه فرشتگان به سراغشان بيايند و يا امر پروردگارت فرا رسد ؟ ! تعبير به صفا صفا اشاره به اين است كه ملائكه در صفوف مختلفى وارد محشر مى‏شوند و احتمالا فرشتگان هر آسمان در يك صف حضور مى‏يابند و گرداگرد اهل محشر را مى‏گيرند .


سپس مى‏افزايد : و در آن روز جهنم را حاضر كنند و در آن روز انسان متذكر مى‏شود ، اما چه فايده كه اين تذكر براى او سودى ندارد ( و جى‏ء يومئذ بجهنم يومئذ يتذكر الانسان و انى له الذكرى).


از اين تعبير استفاده مى‏شود كه جهنم قابل حركت دادن است ، و آن را به مجرمان نزديك مى‏كنند ! ، همانگونه كه در مورد بهشت نيز در آيه 90 سوره شعرا مى‏خوانيم : و ازلفت الجنة للمتقين : بهشت را به پرهيزكاران نزديك مى‏سازند ! گرچه بعضى ميل دارند اينها را بر معنى مجازى حمل كنند و كنايه از ظهور بهشت و جهنم در برابر ديدگان نيكوكاران و بدكاران بگيرند ، ولى دليلى بر اين خلاف ظاهر در دست نيست ، بلكه بهتر است آن را به ظاهر خود رها سازيم ، چرا كه حقايق عالم قيامت دقيقا بر ما روشن نيست و شرايط حاكم بر آنجا با اينجا تفاوت بسيار دارد ، و هيچ مانعى ندارد كه در آن روز بهشت و دوزخ تغيير مكان دهند .



تفسير نمونه ج : 26ص :472


در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم كه وقتى آيه فوق ( و جى‏ء يومئذ بجهنم ) نازل شده رنگ چهره مباركش دگرگون گشت ، اين حالت بر اصحاب گران آمد ، بعضى به سراغ على (عليه‏السلام‏) رفتند و ماجرا را بيان كردند ، على (عليه‏السلام‏) آمد ميان دو شانه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را بوسيد و گفت : اى رسول خدا ! پدرم و مادرم به فدايت باد ، چه حادثه‏اى روى داده ؟ فرمود : جبرئيل آمد و اين آيه را بر من تلاوت كرد .


على (عليه‏السلام‏) مى‏گويد : عرض كردم : چگونه جهنم را مى‏آورند.


فرمود : هفتاد هزار فرشته آن را با هفتاد هزار مهار مى‏كشند و مى‏آورند ! و آن در حال سركشى است كه اگر او را رها كنند همه را آتش مى‏زند ، سپس من در برابر جهنم قرار مى‏گيرم و او مى‏گويد اى محمد ! مرا با تو كارى نيست ، خداوند گوشت تو را بر من حرام كرده ، در آن روز هر كس در فكر خويش است ولى محمد مى‏گويد : رب امتى ! امتى ! پروردگارا ! امتم امتم ! .


آرى هنگامى كه انسان مجرم اين صحنه‏ها را مى‏بيند تكان مى‏خورد و بيدار مى‏شود ، هاله‏اى از غم و اندوه وجودش را مى‏پوشاند ، نگاهى به گذشته خويش مى‏كند ، و از اعمال خود سخت پشيمان مى‏شود اما اين پشيمانى هيچ سودى ندارد.


انسان آرزو مى‏كند بازگردد و گذشته تاريك را جبران كند ، اما درهاى بازگشت به كلى بسته است.


مى‏خواهد توبه كند اما زمان توبه سپرى شده است.


مى‏خواهد اعمال صالحى بجا آورد تا اعمال سوئش را تلافى كند اما پرونده اعمال درهم پيچيده شده .



تفسير نمونه ج : 26ص :473


اينجا است كه فريادش بلند مى‏شود مى‏گويد : ايكاش اعمال صالحى براى زندگى فرستاده بودم ! ( يقول يا ليتنى قدمت لحياتى).


جالب توجه اينكه نمى‏گويد براى زندگى آخرتم بلكه مى‏گويد براى زندگيم گوئى واژه حيات شايسته غير زندگى آخرت نيست ، و زندگى زودگذر آميخته با انواع مصائب در دنيا زندگى محسوب نمى‏شود.


همانگونه كه در آيه 64 عنكبوت مى‏خوانيم و ما هذه الحياة الدنيا الا لهو و لعب و ان الدار الاخرة لهى الحيوان لو كانوا يعلمون : اين حيات دنيا چيزى جز سرگرمى و بازى نيست ، و حيات حقيقى حيات آخرت است اگر مى‏دانستند .


آرى آنها كه اموال يتيمان را به غارت بردند ، لقمه‏اى در دهان گرسنگان نگذاشتند ، اموال ارث را از اين و آن به يغما گرفتند و محبت اموال دنيا تمام قلوبشان را تسخير كرده بود ، در آن روز آرزو مى‏كنند كه ايكاش چيزى براى حيات آخرت كه حيات حقيقى و جاويدان است از پيش فرستاده بودند ، ولى اين آرزوئى است بى‏نتيجه كه هرگز بجائى نمى‏رسد.


سپس در دو جمله كوتاه شدت عذاب الهى را در آن روز تشريح مى‏كند ، مى‏فرمايد : در آن روز خداوند او را چنان مجازات مى‏نمايد كه هيچكس عذابى همانند عذاب او نمى‏كند ( فيومئذ لا يعذب عذابه احد ) .


آرى اين طغيانگرانى كه به هنگام قدرت بدترين جرائم و گناهان را مرتكب شدند در آن روز چنان مجازات مى‏شوند كه سابقه نداشته ، همانگونه كه نيكوكاران چنان پاداشهائى مى‏بينند كه حتى از خيال كسى نگذشته است ، چرا كه او در جاى خود ارحم الراحمين است و در جاى ديگر اشد المعاقبين.



تفسير نمونه ج : 26ص :474


و نيز در آن روز هيچكس همچون خداوند كسى را به بند نمى‏كشد ( و لا يوثق وثاقه احد).


نه بند و زنجير او مانندى دارد ، و نه مجازات و عذابش ، چرا چنين نباشد در حالى كه آنها نيز در اين دنيا بندگان مظلوم خدا را تا آنجا كه قدرت داشتند در بند كشيدند ، و سخت‏ترين شكنجه‏ها را به آنها دادند .



تفسير نمونه ج : 26ص :475


يَأَيَّتهَا النَّفْس الْمُطمَئنَّةُ(27) ارْجِعِى إِلى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً(28) فَادْخُلى فى عِبَدِى‏(29) وَ ادْخُلى جَنَّتى‏(30)


ترجمه:


27 -تو اى روح آرام يافته!


28 -به سوى پروردگارت بازگرد در حالى هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است.


29 -و در سلك بندگانم داخل شو .


30 -و در بهشتم ورود كن.


تفسير : اى صاحب نفس مطمئنه!


بعد از ذكر عذاب وحشتناكى كه دامان طغيانگران و دنياپرستان را در قيامت مى‏گيرد ، در آيات مورد بحث به نقطه مقابل آن پرداخته ، و از نفوس مطمئنه و مؤمنانى كه در ميان اين طوفان عظيم از آرامش كامل برخوردارند پرداخته ، و آنها را با يك دنيا لطف و محبت مخاطب ساخته مى‏گويد : اى نفس مطمئنه ! ( يا ايتها النفس المطمئنة).



تفسير نمونه ج : 26ص :476


به سوى پروردگارت بازگرد ، در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است ! ( ارجعى الى ربكراضية مرضية).


و در سلك بندگانم داخل شو ( فادخلى فى عبادى).


و در بهشتم وارد شو ( و ادخلى جنتى).


چه تعبيرات جالب و دل‏انگيز و روحپرورى ؟ كه لطف و صفا و آرامش و اطمينان از آن مى‏بارد ! دعوت مستقيم پروردگار ، از نفوسى كه در پرتو ايمان به حالت اطمينان و آرامش رسيده‏اند.


دعوت از آنها براى بازگشت به سوى پروردگارشان به سوى مالك و مربى و مصلحشان.


دعوتى كه آميخته با رضايت طرفينى است ، رضايت عاشق دلداده از معشوق ، و رضايت محبوب و معبود حقيقى.


و به دنبال آن تاج افتخار عبوديت را بر سر او نهادن ، و به لباس بندگى مفتخرش كردن ، و در سلك خاصان درگاه او را جاى دادن ! و سپس دعوت از او براى ورود در بهشت ، آنهم با تعبير وارد بهشتم شو كه نشان مى‏دهد ميزبان اين ميهمانى تنها و تنها ذات مقدس او است ، عجب دعوتى ! عجب ميزبانى ! و عجب ميهمانى ! منظور از نفس در اينجا همان روح آدمى است .


و تعبير به مطمئنة اشاره به آرامشى است كه در پرتو ايمان پيدا و حاصل شده ، چنانكه قرآن مى‏گويد : الا بذكر الله تطمئن القلوب.



تفسير نمونه ج : 26ص :477


بدانيد تنها با ذكر خدا دلها آرام مى‏گيرد ( رعد - 28).


چنين نفسى هم اطمينان به وعده‏هاى الهى دارد ، و هم به راه و روشى كه برگزيده مطمئن است ، هم در اقبال دنيا و هم در ادبار دنيا ، هم در طوفانها ، و هم در حوادث و بلاها ، و از همه بالاتر در آن هول و وحشت و اضطراب عظيم قيامت نيز آرام است .


منظور از بازگشت به سوى پروردگار به عقيده جمعى از مفسران بازگشت به ثواب و رحمت او است ، ولى بهتر آن است كه گفته شود بازگشت به سوى خود او است ، يعنى در جوار قرب او جاى گرفتن ، بازگشتى معنوى و روحانى نه مكانى و جسمانى.


آيا اين دعوت به بازگشت به سوى پروردگار تنها در قيامت است ، و يا از لحظهجان دادن و پايان گرفتن عمر ؟ سياق آيات البته مربوط به قيامت است ، هر چند تعبير خود اين آيه مطلق و گسترده است.


تعبير به راضيه به خاطر آن است كه تمام وعده‏هاى پاداش الهى را بيش از آنچه تصور مى‏كرد قرين واقعيت مى‏بيند ، و آنچنان فضل و رحمت خدا شامل حال او مى‏گردد كه يكپارچه رضا و خشنودى مى‏شود و اما تعبير به مرضية به خاطر اين است كه مورد قبول و رضاى دوست واقع شده است.


چنين بنده‏اى ، با چنان اوصاف ، و با رسيدن به مقام رضا و تسليم كامل ، حقيقت عبوديت را كه گذشتن از همه چيز در طريق معبود است دريافته ، و درسلك بندگان خاص خدا گام نهاده ، و مسلما جائى جز بهشت براى او نيست.


در بعضى از تفاسير آمده است كه اين آيات در مورد حمزه سيد الشهداء نازل شده ، ولى با توجه به اينكه اين سوره مكى است اين در حقيقت نوعى


تفسير نمونه ج : 26ص :478


تطبيق است نه شان نزول ، همانگونه كه در باره امام حسين نيز در آغاز سوره خوانديم.


جالب اينكه در روايتى كه در كافى از امام صادق (عليه‏السلام‏) نقل شده مى‏خوانيم : كه يكى از يارانش پرسيد آيا ممكن است مؤمن از قبض روحش ناراضى باشد ؟ ! فرمود : نه به خدا سوگند ، هنگامى كه فرشته مرگبراى قبض روحش مى‏آيد اظهار ناراحتى مى‏كند ، فرشته مرگ مى‏گويد : اى ولى خدا ناراحت نباش ! سوگند به آنكس كه محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را مبعوث كرده من بر تو مهربان‏ترم از پدر مهربان ، درست چشمهايت را بگشا و ببين ، او نگاه مى‏كند ، رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و امير مؤمنان (عليه‏السلام‏) و فاطمه (عليهاالسلام‏) و حسن (عليه‏السلام‏) و حسين (عليه‏السلام‏) و امامان از ذريه او (عليهم‏السلام‏) را مى‏بيند ، فرشته به او مى‏گويد نگاه كن اين رسول خدا و امير مؤمنان و فاطمه و حسن و حسين و امامان (عليهم‏السلام‏) دوستان تواند .


او چشمانش را باز مى‏كند و نگاه مى‏كند ، ناگهان گوينده‏اى از سوى پروردگار بزرگ ندا مى‏دهد ، و مى‏گويد : يا ايتها النفس المطمئنة : اى كسى كه به محمد و خاندانش اطمينان داشتى ! بازگرد به سوى پروردگارت ، در حالى كه تو به ولايت آنها راضى هستى ، و او با ثوابش از تو خشنود است ، داخل شو در ميان بندگانم يعنى محمد و اهلبيتش (عليهم‏السلام‏) و داخل شو در بهشتم ، در اين هنگام چيزى براى انسان محبوبتر از آن نيست كه هر چه زودتر روحش از تن جدا شود و به اين منادى بپيوندد!.


خداوندا ! ما را به چنان آرامشى مفتخر فرما كه شايسته اين خطاب بزرگ شويم .



تفسير نمونه ج : 26ص :479


پروردگارا ! رسيدن به اين مقام جز به لطف و عنايتت ممكن نيست ، ما را مشمول الطافت فرما.


خداوندا ! مسلما چيزى از كرمت كم نمى‏شود اگر ما را از صاحبان نفوس مطمئنه قرار دهى ، بيا و بر ما منت گذار و كرم كن.


بار الها ! مى‏دانيم كه اين آرامش جز در سايه ذكر تو ممكن نيست توفيق ذكر را خودت عنايت فرما.


آمين يا رب العالمين .


پايان سوره فجر و پايان جلد 26 تفسير نمونه 7 رمضان المبارك 1407.


 

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :