امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
908
تفسير نمونه : سوره ضحي آيات 11 – 1


تفسير نمونه ج : 27ص :91


( 93 )سوره ضحى اين سوره در مكه نازل شده و 11 آيه دارد



تفسير نمونه ج : 27ص :92


محتوى و فضيلت سوره الضحى


اين سوره كه از سوره‏هاى مكى است ، و طبق بعضى از روايات وقتى نازل شد كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بر اثر تاخير و انقطاع موقت وحى ناراحت بود ، و زبان دشمنان نيز باز شده بود ، سوره نازل شد و همچون باران رحمتى بر قلب پاك پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نشست ، و تاب و توان تازه‏اى به او بخشيد و زبان بدگويان را قطع كرد .


اين سوره با دو سوگند آغاز مى‏شود ، سپس به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بشارت مى‏دهد كه خدا هرگز تو را رها نساخته است.


بعد به او نويد مى‏دهد كه خداوند آنقدر به او عطا مى‏كند كه خشنود شود.


و در آخرين مرحله ، گذشته زندگانى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را در نظر او مجسم مى‏سازد كه خداوند چگونه او را هميشه مشمول انواع رحمت خود قرار داده ، و در سخت‏ترين لحظات زندگى حمايتش نموده است.


و لذا درآخرين آيات به او دستور مى‏دهد كه ( به شكرانه اين نعمتهاى بزرگ الهى ) با يتيمان و مستمندان مهربانى كند و نعمت خدا را بازگو نمايد در فضيلت اين سوره همين بس كه در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده است من قرأها كان ممن يرضاه الله ، و لمحمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ان يشفع له و له عشر حسنات بعدد كل يتيم وسائل ! : هر كس آن را تلاوت كند از كسانى خواهد بود كه خدا از آنها راضى مى‏شود و شايسته است كه محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) براى او شفاعت كند و به عدد هر يتيم و مسكين سؤال كننده ده حسنه براى او خواهد بود .


و اينهمه فضيلت از آن كسى است كه آنرا بخواند و در عمل پياده كند.



تفسير نمونه ج : 27ص :93


قابل توجه اينكه مطابق روايات متعددى ، اين سوره و سوره آينده ( سوره ا لم نشرح ) يك سوره است ، و لذا براى اينكه در هر ركعت بعد از سوره حمد بايد يك سوره كامل خوانده شود اين دو سوره را بايد با هم خواند ( نظير اين معنى در باره سوره‏هاى فيل و لايلاف نيز گفته شده است).


و اگر درست در محتواى اين دو سوره دقت كنيم مى‏بينيم پيوند مطالب آنها بقدرى زياد است كه حتما يكى ادامه ديگرى مى‏باشد ، هرچند ميان آن دو بسم الله فاصله شده است.


در اينكه آيا اين دو سوره از هر نظر يكى است ؟ يا در خصوص نماز بايد در حكم يك سوره حساب شود ؟ گفتگوئى است كه بايد شرح آن را در كتب فقهى ( بحث قرائت نماز ) مطالعه كرد ، ولى به هر حال اجماع علماء بر اين است كه در قرائت نماز نمى‏توان به يكى از اين دو قناعت نمود.



تفسير نمونه ج : 27ص :94


سورة الضحى‏


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَ الضحَى‏(1) وَ الَّيْلِ إِذَا سجَى‏(2) مَا وَدَّعَك رَبُّك وَ مَا قَلى‏(3) وَ لَلاَخِرَةُ خَيرٌ لَّك مِنَ الأُولى‏(4) وَ لَسوْف يُعْطِيك رَبُّك فَترْضى‏(5)


ترجمه:


بنام خداوند بخشنده بخشايشگر


1 -قسم به روز در آن هنگام كه آفتاب بر آيد ( و همه جا را فرا گيرد).


2 -و سوگند به شب در آن هنگام كه آرام گيرد.


3 -كه خداوند هرگز تو را وانگذاشته ، و مورد خشم قرار نداده است.


4 -و مسلما آخرت براى تو از دنيا بهتر است.


5 -و به زودى پروردگارت آن قدر به تو عطا مى‏كند كه خشنود شوى.



تفسير نمونه ج : 27ص :95


شان نزول:


در باره شان نزول اين سوره روايات زيادى نقل شده كه از همه روشنتر روايت زير است.


ابن عباس مى‏گويد : پانزده روز گذشت ، و وحى بر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نازل نشد ، مشركان گفتند : پروردگار محمد ، او را رها كرده ، و دشمن داشته ، اگر راست مى‏گويد ماموريت او از سوى خدا است ، بايد وحى به طور مرتب بر او نازل مى‏شد ، در اينجا سوره فوق نازل گشت ( و به سخنان آنها پاسخ گفت ) .


قابل توجه اينكه طبق حديثى وقتى اين سوره نازل شد پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به جبرئيل فرمود : دير كردى در حالى كه سخت به تو مشتاق بودم ، جبرئيل گفت و انا كنت اشد اليك شوقا : من به تو مشتاق‏تر بودم ، ولى من بنده مامورم و جز به فرمان پروردگار نازل نمى‏شوم ! در حديث ديگرى آمده است كه جماعتى از يهود خدمت رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) رسيدند ، و از داستان ذى القرنين و اصحاب كهف و آفرينش روح سؤال كردند ، پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود فردا به شما خبر خواهم داد ، و ان شاء الله نگفت ، و همين سبب شد كه وحى الهى ايامى از او قطع شود و زبان دشمنان به شماتت باز گشت ، و از اين جهت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) غمگين شد سوره نازل شد تا مايه تسلى خاطر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) گردد ( ولى اين شان نزول بعيد به نظر مى‏رسد چرا كه تماس يهود با پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و اينگونه سؤالات معمولا در مدينه بود نه در مكه ) .


در بعضى از روايات نيز آمده است جمعى از مسلمانان عرض كردند : اى رسول خدا ! چرا وحى بر شما نازل نمى‏شود ؟ فرمود : و كيف ينزل على


تفسير نمونه ج : 27ص :96


الوحى و انتم لا تنقون براجمكم و لا تقلمون اظفاركم : چگونه وحى بر من نازل شود در حالى كه شما مفاصل انگشتان خود را پاكيزه نمى‏كنيد ، و ناخنهاى خود را نمى‏گيريد ! ؟.


در اينكه مدت انقطاع وحى چقدر بود ؟ روايات مختلف است ، بعضى دوازده روز ، بعضى پانزده ، بعضى نوزده ، بعضى بيست و پنج ، و حتى بعضى چهل روز نقل كرده‏اند .


و در روايتى نيز فقط دو سه شبانه روز نقل شده است.


تفسير : آن قدر به تو مى‏بخشد كه خشنود شوى!


در آغاز اين سوره نيز با دو سوگند روبرو مى‏شويم : سوگند به نور و سوگند به ظلمت مى‏فرمايد : قسم به روز در آن هنگام كه آفتاب بر آيد و همه جا را فرا گيرد ( و الضحى).


و سوگند به شب در آن زمان كه آرام گيرد و همه جا را در آرامش فرو برد ( و الليل اذا سجى).


ضحى به معنى اوائل روز است آن موقعى كه خورشيد در آسمان بالابيايد و نور آن بر همه جا مسلط شود ، و اين در حقيقت بهترين موقع روز است ، و به تعبير بعضى در حكم فصل جوانى است ، در تابستان هوا هنوز گرم نشده ، و در


تفسير نمونه ج : 27ص :97


زمستان سرماى هوا شكسته شده است ، و روح و جان انسان در اين موقع آماده هر گونه فعاليت است.


سجى از ماده سجو ( بر وزن سرد ، و بر وزن غلو ) در اصل به معنى سكون و آرامش است ، و به معنى پوشاندن و تاريك شدن نيز آمده است و لذا هنگامى كه ميت در كفن مى‏پيچند مسجى به او گفته مى‏شود ، ولى در اينجا همان معنى اصلى را مى‏بخشد كه سكون و آرامشاست ، به همين جهت شبهائى كه باد نمى‏وزد ليلة ساجية ( شب آرام ) مى‏گويند و به درياى خالى از طوفان و امواج خروشان بحر ساج ( درياى آرام ) گفته مى‏شود.


در هر حال آنچه در شب مهم است همان آرامشى است كه بر آن حكمفرما است ، و طبعا اعصاب و روح انسان را در آرامش فرو مى‏برد ، و براى تلاش و كوشش فردا و فرداها آماده مى‏سازد ، و از اين نظر نعمت بسيار مهمى است كه شايسته است سوگند به آن ياد شود.


ميان اين دو قسم و محتواى آيه شباهت و رابطه نزديكى وجود دارد ، روز همچون نزول نور وحى بر قلب پاك پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است و شب همچون انقطاع موقت وحى كه آن نيز در بعضى از مقاطع لازم است .


و به دنبال اين دو سوگند بزرگ به نتيجه و جواب قسم پرداخته مى‏فرمايد : پروردگارت هرگز تو را ترك نگفته ، و هرگز مورد خشم قرار نداده است ( ما ودعك ربك و ما قلى).


ودع از ماده توديع به معنى ترك گفتن و وداع كردن است.


قلى از ماده قلا ( بر وزن صدا ) به معنى شدت بغض و عداوت است و از ماده قلو ( بر وزن سرو ) به معنى پرتاب كردن نيز آمده است.


راغب معتقد است كه اين هر دو به يك معنى باز مى‏گردد ، زيرا كسى


تفسير نمونه ج : 27ص :98


كه مورد عداوت انسان است گوئى قلب او را پرت مى‏كند و نمى‏پذيرد.


به هر حال اين تعبير دلدارى و تسلى خاطرى است براى شخص پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كه بداند اگر گاهى در نزول وحى تاخير افتد روى مصالحى است كه خدا مى‏داند ، و هرگز دليل بر آن نيست كه طبق گفته دشمنان خداوند نسبت به او خشمگين شده باشد يا بخواهد او را ترك گويد ، او هميشه مشمول لطف و عنايات خاصه خدا است ، و همواره در كنف حمايت ويژه او است.


سپس اضافه مى‏كند : بى شك جهان آخرت براى تو از اين دنيا بهتر است ( و للاخرة خير لك من الاولى).


تو در اين جهان مشمول الطاف او هستى ، و در آخرت بيشتر و بهتر ، نه در كوتاه مدت مورد غضب پروردگار خواهى بود ، و نه در دراز مدت ، كوتاه سخن اينكه تو در دنيا و آخرت عزيزى ، در دنيا عزيز و در آخرت عزيزتر.


بعضى از مفسران آخرت و اولى را اشاره به آغاز و پايان عمر پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دانسته‏اند و گفته‏اند منظور اين است كه تو در آينده عمرت موفق‏تر و پيروزتر خواهى بود ، و اين اشاره به گسترش اسلام و پيروزيهاى مكرر مسلمين بر دشمنان ، و فتوحات آنها در غزوات ، و بارور شدن نهال توحيد ، و برچيده شدن آثار شرك و بت‏پرستى است .


جمع ميان اين دو تفسير نيز بى مانع است.



تفسير نمونه ج : 27ص :99


و در آخرين آيه مورد بحث برترين نويد را به او داده مى‏افزايد : به زودى پروردگارت آنقدر به تو عطا مى‏كند كه خشنود شوى ( و لسوف يعطيك ربك فترضى).


اين بالاترين اكرام و احترام پروردگار نسبت به بنده خاصش محمد (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است كه مى‏فرمايد : آنقدر به تو مى‏بخشيم كه راضى شوى ، در دنيا بر دشمنان پيروز خواهى شد و آئين تو جهان گير خواهد گشت ، و در آخرت نيز مشمول بزرگترين مواهب خواهى بود.


بدون شك پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به عنوان خاتم انبياء و رهبر عالم بشريت خشنوديش تنها در نجات خويش نيست ، بلكه آن زمان راضى و خشنود مى‏شود كه شفاعتش در باره امتش نيز پذيرفته شود ، به همين دليل در روايات آمده است كه اين آيه اميدبخش‏ترين آيات قرآن مجيد و دليل بر پذيرش شفاعت آن حضرت است .


در حديثى از امام باقر (عليه‏السلام‏) از پدرش زين العابدين (عليه‏السلام‏) از عمويش محمد بن حنفيه از پدرش امير مؤمنان (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : رسول الله فرمود : روز قيامت من در موقف شفاعت مى‏ايستم ، و آنقدر گنهكاران را شفاعت كنم كه خداوند گويد : ا رضيت يا محمد ؟ ! : آيا راضى شدى اى محمد ؟ ! من مى‏گويم : رضيت ، رضيت : راضى شدم ، راضى شدم ! سپس امير مؤمنان (عليه‏السلام‏) رو به جمعى از اهل كوفه كرده و افزود شما معتقديد اميدبخش‏ترين آيات قرآن آيه قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله است ( اى كسانى كه نسبت به خود زياده‏روى كرده‏ايد از رحمت خدا نوميد نشويد ) .


گفتند : آرى ما چنين مى‏گوئيم.


فرمود : ولى ما اهل بيت مى‏گوئيم اميدبخش‏ترين آيات قرآن آيه


تفسير نمونه ج : 27ص :100


و لسوف يعطيك ربك فترضىاست.


ناگفته پيدا است كه شفاعت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شرائطى دارد ، نه او براى هر كس شفاعت مى‏كند ، و نه هر گنهكارى مى‏تواند چنين انتظارى را داشته باشد ( مشروح اين بحث را در جلد اول ذيل آيه 48 سوره بقره مطالعه فرمائيد).


در حديث ديگرى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : رسول خدا وارد خانه فاطمه (عليهاالسلام‏) شد در حالى كه لباس خشنى از پشم شتر در تن دخترش بود ، با يك دست آسيا مى‏كرد ، و با دست ديگر فرزندش را شير مى‏داد ، اشك در چشمان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ظاهر شد ، فرمود دخترم ! تلخى دنيا را در برابر شيرينى آخرت تحمل كن ، چرا كه خداوند بر من نازل كرده است كه آنقدر پروردگارت به تو مى‏بخشد كه راضى شوى ( و لسوف يعطيك ربك فترضى ) .


نكته : فلسفه انقطاع وحى


از مجموع آيات فوق به خوبى روشن مى‏شود كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هر چه دارد از ناحيه خدا است حتى در نزول وحى از خود اختيارى ندارد ، هر زمان خدا بخواهد وحى قطع مى‏شود ، و هر زمان بخواهد برقرار مى‏گردد ، و شايد انقطاع وحى نيز به همين منظور بود تا پاسخى باشد به آنها كه از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) تقاضاى معجزات اقتراحى و بر طبق ميل خود داشتند ، يا به او پيشنهاد مى‏كردند كه فلان حكم يا فلان آيه را تغيير ده ، و او مى‏فرمود من در اين امور اختيارى از خود ندارم ( همان‏گونه كه در آيه 15 سوره يونس آمده است ) .



تفسير نمونه ج : 27ص :101


أَ لَمْ يجِدْك يَتِيماً فَئَاوَى‏(6) وَ وَجَدَك ضالاًّ فَهَدَى‏(7) وَ وَجَدَك عَائلاً فَأَغْنى‏(8) فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ(9) وَ أَمَّا السائلَ فَلا تَنهَرْ(10) وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّك فَحَدِّث‏(11)


ترجمه:


6 -آيا تو را يتيم نيافت و سپس پناه داد ؟


7 -و تو را گمشده يافت و هدايت كرد.


8 -و تو را فقير يافت و بى نياز نمود.


9 -حال كه چنين است يتيم را تحقير مكن.


10 -و سؤال كننده را از خود مران.


11 -و نعمتهاى پروردگارت را بازگو كن.


تفسير : به شكرانه اين همه نعمت كه خدا به تو داده...


چنانكه گفتيم هدف در اين سوره تسلى و دلدارى پيامبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و بيان


تفسير نمونه ج : 27ص :102


الطاف الهى نسبت به آن حضرت است ، لذا در ادامه آيات گذشته كه از اين معنى سخن مى‏گفت ، در آيات مورد بحث نخست به ذكر سه موهبت از مواهب خاص الهى به پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) پرداخته ، و سپس سه دستور مهم در همين رابطه به او مى‏دهد .


مى‏فرمايد : آيا خداوند تو را يتيم نيافت و سپس پناه داد ( ا لم يجدك يتيما فاوى).


در شكم مادر بودى كه پدرت عبد الله از دنيا رفت ، تو را در آغوش جدت عبد المطلب ( سيد مكه ) پرورش دادم.


شش‏ساله بودى كه مادرت از دنيا رفت ، و از اين نظر نيز تنها شدى ، اما عشق و محبت تو را در قلب عبد المطلب افزون ساختم.


هشت‏ساله بودى كه جدت عبد المطلب از دنيا رفت عمويت ابو طالب را به خدمت و حمايتت گماشتم ، تاتو را همچون جان شيرين در بر گيرد و محافظت كند.


آرى تو يتيم بودى و من به تو پناه دادم.


بعضى از مفسران معانى ديگرى براى اين آيه گفته‏اند كه با ظاهر آن سازگار نيست ، از جمله اينكه منظور از يتيم كسى است كه در شرافت و فضيلت مثل و مانند ندارد ، همانگونه كه گوهر بى نظير را در يتيم گويند ، بنابر اين معنى جمله چنين مى‏شود خداوند تو را در شرافت و فضل بى مانند يافت لذا تو را بر گزيد و مقام نبوت بخشيد.


ديگر اينكه : تو خود يك روز يتيم بودى ، ولى سرانجام پناهگاه يتيمان و رهبر انسانها شدى.


بدون شك معنى اول ازهر جهت مناسبتر است و با ظاهر آيه هماهنگ‏تر.



تفسير نمونه ج : 27ص :103


بعد به ذكر نعمت دوم پرداخته مى‏فرمايد و تو را گمشده يافت و هدايت كرد ( و وجدك ضالا فهدى).


آرى تو هرگز از نبوت و رسالت آگاه نبودى ، و ما اين نور را در قلب تو افكنديم كه به وسيله آن انسانها را هدايت كنى چنانكه در جاى ديگر مى‏فرمايد : ما كنت تدرى ما الكتاب و لا الايمان و لكن جعلناه نورا نهدى به من نشاء من عبادنا : تو نه كتاب را مى‏دانستى و نه ايمان را ( از محتواى قرآن و اسلام قبل از نزول وحى آگاه نبودى ) ولى ما آن را نورى قرار داديم كه به وسيله آن هر كس از بندگانمان را بخواهيم هدايت مى‏كنيم ( شورى - 52 ) .


روشن است كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) قبل از رسيدن به مقام نبوت و رسالت فاقد اين فيض الهى بود ، خداوند دست او را گرفت و هدايت فرمود ، و به اين مقام نشاند ، چنانكه در آيه 3 سوره يوسف مى‏خوانيم : نحن نقص عليك احسن القصص بما او حينا اليك هذا القرآن و ان كنت من قبله لمن الغافلين : ما بهترين داستانها را براى تو از طريق وحى اين قرآن بازگو كرديم ، هر چند پيش از آن از غافلان بودى.


مسلما اگر هدايت الهى و امدادهاى غيبى دست پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را نمى‏گرفت .


او هرگز به سر منزل مقصود راه نمى‏يافت.


بنابر اين منظور از ضلالت در اينجا نفى ايمان و توحيد و پاكى و تقوى نيست ، بلكه به قرينه آياتى كه در بالا به آن اشاره شد نفى آگاهى از اسرار نبوت ، و قوانين اسلام ، و عدم آشنائى با اين حقايق بود ، همانگونه كه بسيارى از مفسران گفته‏اند ، ولى بعد از بعثت به كمك پروردگار بر همه اين امور واقف شد و هدايت يافت ( دقت كنيد).


در آيه 282 سوره بقره به هنگام ذكر فلسفه تعدد گواهان در مساله نوشتن سند وامها ، مى‏فرمايد : ان تضلاحداهما فتذكر احداهما الاخرى:


تفسير نمونه ج : 27ص :104


اين به خاطر آن است كه اگر يكى از آن دو گمراه شود و فراموش كند ديگرى به او ياد آورى نمايد.


در اين آيه ضلالت فقط به معنى فراموشى آمده است به قرينه جمله فتذكر.


در اينجا تفسيرهاى متعدد ديگرى نيز براى آيه ذكر شده ، از جمله اينكه : منظور آن است كه تو بى نام و نشان بودى و خداوند آنقدر به تو از مواهب بى نظير عطا كرد كه همه جا شناخته شدى.


يا اينكه : تو چند بار در دوران طفوليتت گم شدى ( يكبار در دره‏هاى مكه ، آنگاه كه در حمايت عبد المطلب بودى، بار ديگر زمانى كه مادر رضاعيت حليمه سعديه بعد از پايان دوران شير خوارى تو را به سوى مكه مى‏آورد تا به عبد المطلب دهد ، در راه گم شدى ، و مرتبه سوم در آن هنگام كه با عمويت ابو طالب در قافله‏اى كه به سوى شام مى‏رفت در يك شب تاريك و ظلمانى راه را گم كردى ) و خداوند در تمام اين موارد تو را هدايت كرد و به آغوش پر مهر جد يا عمويت رسانيد.


قابل توجه اينكه ضال از نظر لغت به دو معنى آمده : گمشده و گمراه مثلا گفته مى‏شود : الحكمة ضالة المؤمن : دانش گمشده انسان با ايمان است.


و به همين مناسبت به معنى مخفى و غائبنيز آمده ، و لذا در آيه 10 سجده مى‏خوانيم : منكران معاد مى‏گفتند : أ إذا ضللنا فى الارض أ ئنا لفى خلق جديد : هنگامى كه در زمين پنهان و غائب شديم در خلقت نوينى قرار خواهيم گرفت ؟.


اگر ضال در آيه مورد بحث به معنى گمشده باشد مشكلى پيش نمى‏آيد ، و اگر به معنى گمراه باشد منظور نداشتن دسترسى به راه نبوت


تفسير نمونه ج : 27ص :105


و رسالت قبل از بعثت است ، و يا به تعبير ديگر پيامبر در ذات خود چيزى نداشت ، هر چه داشت از سوى خدا بود ، بنابر اين در هر دو صورت مشكلى پيش نمى‏آيد.


بعد به بيان سومين نعمت پرداخته ، مى‏فرمايد : خداوند تو را فقير يافت و غنى و بى نياز كرد ( و وجدك عائلا فاغنى ) .


توجه خديجه آن زن مخلص با وفا را به سوى تو جلب نمود تا ثروت سرشارش را در اختيار تو و اهداف بزرگت قرار دهد ، و بعد از ظهور اسلام غنائم فراوانى در جنگها نصيب تو كرد آن گونه كه براى رسيدن به اهداف بزرگت بى نياز شدى.


در روايتى از امام على بن موسى الرضا (عليهماالسلام‏) مى‏خوانيم كه در تفسير اين آيات چنين فرمود : ا لم يجدك يتيما فاوى قال : فردا لا مثل لك فى المخلوقين ، فاوى الناس اليك ، و وجدك ضالا اى ضالة فى قوم لا يعرفونفضلك فهداهم اليك ، و وجدك عائلا تعول اقواما بالعلم فاغناهم بك : آيا تو را يتيم يعنى فردى بى نظير در ميان مخلوقات خود نيافت و سپس مردم را در پناه تو قرار داد ؟ و تو را گمشده و ناشناخته در ميان قومى يافت كه مقام فضل تو را نمى‏دانستند و خدا آنها را به سوى تو هدايت كرد ، تو را سرپرست اقوامى در علم و دانش قرار داد و آنها را به وسيله تو بى نياز ساخت.



تفسير نمونه ج : 27ص :106


البته اين حديث ناظر به بطون آيه است ، و گرنه ظاهر آيات همان است كه در بالا گفته شد.


مبادا تصور شود كه بيان اين امور كه در ظاهر آيه است از مقام شامخ پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏كاهد ، و يا توصيفى منفى از سوى پروردگار در باره او است ، بلكه اين در حقيقت بيان الطاف الهى و اكرام و احترام او نسبت به اين پيغمبر بزرگ است ، هنگامى كه محبوب ، سخن از الطافش نسبت به عاشق دلباخته مى‏گويد خود عين لطف و محبت است و دليل بر عنايت خاص او است ، و به همين دليل با شنيدن اين الفاظ از سوى محبوب روح تازه مى‏شود ، و جان او صفا مى‏يابد و قلبش غرق آرامش و سكينه مى‏شود .


در آيات بعد به عنوان نتيجه‏گيرى از آيات قبل ، سه دستور پر اهميت به پيغمبر اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏دهد كه هر چند مخاطب در آن شخص رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ولى مسلما همگان را شامل مى‏شود ، نخست مى‏فرمايد : حال كه چنين است يتيم را تحقير مكن ( فاما اليتيم فلا تقهر ) .


تقهر از ماده قهر به گفته راغب در مفردات به معنى غلبه توأم با تحقير است ، ولى در هر يك از اين دو معنى نيز جداگانه استعمال مى‏شود ، و مناسب در اينجا همان تحقير است.


اين نشان مى‏دهد كه در مورد يتيمان مساله اطعام و انفاق گرچه مهم است ، ولى از آن مهمتر دلجوئى و نوازش و رفع كمبودهاى عاطفى است، و لذا در حديث معروفى مى‏خوانيم كه رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : من مسح على رأس يتيم كان له بكل شعرة تمر على يده نور يوم القيامة : هر كس به عنوان نوازش دست بر سر يتيمى كشد به تعداد هر موئى كه دست او از آن مى‏گذرد در روز


تفسير نمونه ج : 27ص :107


قيامت نورى خواهد داشت.


گوئى خداوند به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏فرمايد : تو هم خود يتيم بودى و رنج يتيمى را كشيده‏اى ، اكنون از دل و جان مراقب يتيمان باش و روح تشنه آنها را با محبت سيراب كن.


و در آيه بعد به دومين دستور پرداخته ، مى‏فرمايد : و سؤال كننده را از خود مران ( و اما السائل فلا تنهر ) .


لا تنهر از ماده نهر به معنى راندن توأم با خشونت است ، و بعيد نيست ريشه آن با نهر به معنى نهر آب جارى يكى باشد چرا كه آن هم آب را با شدت مى‏راند ! در اينكه منظور از سائل در اينجا چه كسى است ؟ چند تفسير وجود دارد : نخست اينكه منظور كسانى است كه سؤالاتى در مسائل علمى و اعتقادى و دينى دارند ، به قرينه اينكه اين دستور تفريعى است بر آنچه در آيات قبل آمده و وجدك ضالا فهدى خداوند تو را گمشده يافت و هدايت كرد پس به شكرانه اين هدايت الهى تو نيز در هدايت نيازمندان كوشا باش ، و هيچ تقاضا كننده هدايتى را از خود مران .


ديگر اينكه منظور كسانى است كه داراى فقر مادى هستند ، و به سراغ تو مى‏آيند ، بايد آنچه در توان دارى به كار گيرى ، و آنها را مايوس نكنى ، و از خود نرانى.


سوم اينكه هم ناظر به فقر علمى است و هم فقر مادى ، دستور مى‏دهد كه به تقاضاى سائلان در هر قسمت پاسخ مثبت ده ، اين معنى هم تناسب با هدايت الهى نسبت به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دارد و هم سرپرستى از او در زمانى كه يتيم بود.



تفسير نمونه ج : 27ص :108


عجب اينكه بعضى از مفسران براى اثبات اينكه مقصود از سائل در اينجا تنها سؤال كننده از مسائل علمى است گفته‏اند كه تعبير سائل در قرآن مجيد هرگز به معنى تقاضا كننده مالى نيامده است .


در حالى كه مكرر در قرآن در اين معنى به كار رفته است ، چنانكه در آيه 19 ذاريات مى‏خوانيم : و فى اموالهم حق للسائل و المحروم : در اموال آنها حقى است براى سائل و محروم همين معنى در آيه 25 معارج و 177 بقره نيز آمده است.


و سرانجام در سومين و آخرين دستور مى‏فرمايد : و اما نعمتهاى پروردگارت را بازگو كن ( و اما بنعمة ربك فحدث).


بازگو كردن نعمت، گاه با زبان است و تعبيراتى كه حاكى از نهايت شكر و سپاس باشد ، نه غرور و برترى‏جوئى ، و گاه با عمل است به اين ترتيب كه از آن انفاق و بخشش در راه خدا كند ، بخششى كه نشان دهد خداوند نعمت فراوانى به او عطا كرده است.


اين سنت افراد سخاوتمند و كريم است كه وقتى نعمتى به آنها روى آورد بازگو مى‏كنند و شكر خدا را بجا مى‏آورند ، و عملشان نيز تاييد و تاكيدى است بر اين حقيقت ، به عكس بخيلان دون همت كه دائما ناله مى‏كنند ، و اگر دنيا را نيز به آنها بدهى اصرار در پرده‏پوشى بر نعمتها دارند ، چهره آنها فقيرانه ، و سخنانشان آميخته با آه و زارى و عملشان نيز بيانگر فقر است ! اين در حالى است كه از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده است كه فرمود : ان الله تعالى اذا انعم على عبد نعمة يحب ان يرى اثر النعمة عليه :


تفسير نمونه ج : 27ص :109


خداوند هنگامى كه نعمتى به بنده‏اى مى‏بخشد دوست دارد آثار نعمت را بر او ببيند.


بنابر اين حاصل معنى آيه چنين مى‏شود : به شكرانه اينكه فقير بودى خدا بى نيازت كرد ، تو هم آثار نعمت را آشكار كن ، و با گفتار و عمل اين موهبت الهى را بازگو نما.


ولى بعضى از مفسران گفته‏اند منظور از نعمت در اينجا تنها نعمتهاى معنوى از جمله نبوت يا قرآن مجيد است كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) موظف بود آنها را ابلاغ كند و اين است منظور از بازگو كردن نعمت .


اين احتمال نيز وجود دارد كه تمام نعمتهاى معنوى و مادى را شامل شود.


لذا در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم كه فرمود معنى آيه چنين است : حدث بما اعطاك الله ، و فضلك ، و رزقك ، و احسن اليك و هداك : آنچه را خدا به تو بخشيده و برترى داده و روزى عطا فرموده و نيكى به تو كرده و هدايت نموده همه را بازگو كن.


و بالاخره در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم به عنوان يك دستور كلى مى‏خوانيم : من اعطى خيرا فلم ير عليه ، سمى بغيض الله ، معاديا لنعم الله ! : هر كس خيرى به او رسد و آثارش بر او ديده نشود ، دشمن خدا شمرده مى‏شود ، و مخالف نعمتهاى او .


اين سخن را با حديث ديگرى از امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) پايان مى‏دهيم كه


تفسير نمونه ج : 27ص :110


فرمود : ان الله جميل يحب الجمال ، و يحب ان يرى اثر النعمة على عبده : خداوند زيبا است ، و زيبائى را دوست دارد ! و همچنين دوست دارد آثار نعمت را بر بنده خود ببيند.


نكته‏ها:


1 -رهبرى برخاسته از ميان درد و رنجها !


آيات بالا ضمن اينكه نعمتهاى خداوند را به پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شرح مى‏دهد اين نكته را نيز منعكس مى‏كند كه او در آغاز كودكى يتيم بود ، و در شرائط سخت مادى زندگى مى‏كرد ، با درد و رنج قرين بود ، و از ميان رنجها برخاست و بايد چنين باشد.


يك رهبر الهى و انسانى بايد مرارتهاى زندگى را بچشد ، ناراحتيها را شخصا لمس كند ، و با تمام وجودش تلخيها را احساس كند ، تا بتواند ارزيابى صحيحى از قشرهاى محروم جامعه كند و از حال مردمى كه در درد و رنج غوطه‏ورند با خبر باشد.


بايد در خردى پدر را از دست دهد تا از درد طفلان يتيمش با خبر باشد ، بايد روزها گرسنه بماند و شبها گرسنه بخوابد ، تا درد گرسنگان را با تمام وجودش درك كند .


لذا گاه كه يتيمى را مى‏ديد قطرات اشك از چشمان مباركش سرازير مى‏شد ، او را بر دامان مى‏نشاند و نوازش مى‏داد و همچون جان شيرين در بر - مى‏گرفت.


او بايد فقر فرهنگى جامعه را به خوبى درك كرده باشد ، تا كسانى را كه


تفسير نمونه ج : 27ص :111


براى كسب دانشى خدمتش مى‏رسند گرامى دارد ، و با آغوش باز آنها را پذيرا گردد.


نه تنها پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بلكه شايد همه انبياء پرورش يافتگان رنجها و محروميتها بودند ، و نه تنها انبياء كه همه رهبران راستين و موفق چنين بودند ، و بايد چنين باشند .


آنكس كه در ميان ناز و نعمت پرورش يافته ، در كاخهاى مجلل زندگى كرده ، و هر زمان هر چه مى‏خواسته در اختيارش بوده ، چگونه مى‏تواند درد محرومان را درك كند ، منظره خانه فقرا و كاشانه يتيمان را در نظر مجسم سازد و به كمك آنها بشتابد ؟ ! در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : ما بعث الله نبيا قط حتى يسترعيه الغنم يعلمه بذلك رعية الناس : خدا هرگز پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اينكه او را به چوپانى گوسفندان گماشت تا از اين طريق چوپانى انسانها را به او بياموزد .


يعنى هم رنج كشيدند ، و هم صبر و تحمل در برابر موجودى كم شعور را تجربه كردند ، و هم در ميان كوه و صحرا و آغوش طبيعت درسهاى بزرگ توحيد و عرفان را آموختند.


در حديث ديگرى آمده است كه موسى بن عمران از خداى خود پرسيد : من به چه دليل به اين مقام رسيدم ؟ خطاب آمد آيا به خاطر مى‏آورى آن روز كه بچه گوسفندى از ميان گله تو فرار كرد ، به دنبال آن رفتى و آن را گرفتى ، و به او گفتى : حيوان ! چرا خود را خسته نمودى ؟ سپس بر دوش گرفتى و به گله گوسفندان باز گرداندى به اين دليل من تو را سرپرست خلق


تفسير نمونه ج : 27ص :112


كردم ( اين تحمل و حوصله عجيب تو در مقابل يك حيوان دليل بر قدرت عظيم روحى تو است و لذا شايسته آن مقام بزرگى).


2 -نوازش يتيمان


وجود كودكان يتيم كه پدر خود را در طفوليت از دست داده‏اند در هر اجتماعى اجتناب‏ناپذير است ، اين كودكان از جهات مختلفى بايد مورد حمايت قرار گيرند.


از نظر عاطفى داراى كمبودهائى هستند كه اگر خلاء وجود آنها از اين نظر پر نشود كودكانى ناسالم ، و در بسيارى از مواقع سنگدل و جانى و خطرناك بار مى‏آيند ، بعلاوه عواطف انسانى ايجاب مى‏كند كه آنها همچون ساير فرزندان جامعه مورد حمايت و توجه عموم باشند ، و از همه اينها گذشته مردم از آينده كودكان خود كه ممكن است در چنين شرائطى قرار گيرند مطمئن شوند .


يتيمان در بسيارى از موارد داراى اموالى هستند كه بايد با دقت و امانت براى آينده آنها حفظ شود ، و در بسيارى از موارد فاقد امكانات مالى هستند كه بايد از اين نظر نيز مورد توجه قرار گيرند بايد ديگران همچون پدران و مادرانى دلسوز رنج يتيمى را از روح آنها بيرون كنند ، و گرد و غبار تنهائى را از چهره آنها بزدايند .


لذا در آيات قرآن مجيد و روايات اسلامى بسيار روى اين مساله تكيه شده است كه هم بعد اخلاقى دارد و هم بعد اجتماعى و انسانى.


اين حديث از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) معروف است كه فرمود : ان اليتيم اذا بكى اهتز لبكائه عرش الرحمن ! : هنگامى كه يتيم گريه مى‏كند عرش خدا به لرزه در مى‏آيد خداوند به فرشتگانش مى‏فرمايد : اى ملائكه من!


تفسير نمونه ج : 27ص :113


چه كسى اين يتيم را كه پدرش در خاك پنهان شده است به گريه در آورده ؟ ملائكه مى‏گويند : خدايا ! تو آگاهترى ، خداوند مى‏فرمايد : اى ملائكه من ! شما را گواه مى‏گيرم كه هر كس گريه او را خاموش ، و قلبش را خشنود كند ، من روز قيامت او را خشنود خواهم كرد .


از اين بالاتر حديث ديگرى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : اذا بكى اليتيم وقعت دموعه فى كف الرحمن : هر گاه يتيم گريه كند اشكهاى او در دست خداوند رحمن مى‏ريزد!.


باز در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است كه فرمود : انا و كافل اليتيم كهاتين فى الجنة اذا اتقى الله عز و جل و أشار بالسبابة و الوسطى : من و سرپرست يتيم مانند اين دو در بهشت خواهيم بود - به شرط اينكه تقواى الهى را پيشه كند - سپس اشاره به انگشت سبابه و انگشت وسط نمود .


اهميت اين موضوع آن قدر زياد است كه امير مؤمنان على در وصيتنامه معروفش توجه به يتيمان را در كنار توجه به نماز و قرآن قرار داده ، مى‏فرمايد : الله الله فى الايتام فلا تغبوا افواههم و لا يضيعوا بحضرتكم : خدا را خدا را در باره يتيمان ، آنها را گاهى سير و گاهى گرسنه نگذاريد ، و نكند با حضور شما ضايع شوند.


در حديثى از يكى از ياران پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آمده است كه مى‏گويد ما خدمت رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏)نشسته بوديم ، پسر بچه‏اى خدمتش آمد ، عرض كرد : كودكى يتيم هستم ، و خواهرى يتيم دارم ، و مادرى بيوه زن.


از آنچه خدا به تو اطعام


تفسير نمونه ج : 27ص :114


كرده به ما اطعام كن ، تا خداوند از آنچه نزد او است آنقدر به تو ببخشد كه خشنود شوى ! پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : چه زيبا گفتى اى پسر ! سپس رو به بلال كرده ، فرمود : برو از آنچه نزد ما است بياور ، بلال بيست و يك خرما با خود آورد پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : هفت دانه براى تو ، هفت دانه براى خواهرت ، و هفت دانه براى مادرت .


معاذ بن جبل برخاست دستى بر سر كودك يتيم كشيد گفت : خداوند يتيمى تو را جبران كند ، و تو را جانشين صالحى براى پدرت سازد ( كودك يتيم از فرزندان مهاجران بود).


پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) رو به معاذ كرد و فرمود : انگيزه تو براى اينكار چه بود ؟ عرض كرد : محبت و رحمت بود.


فرمود : هر كس از شما سرپرستى يتيمى را بر عهده گيرد ، و حق آن را ادا كند ، و دست بر سر يتيم كشد خداوند به عدد هر موئى حسنه‏اى براى او مى‏نويسد ، و به هر موئى سيئه‏اى از او محو مى‏كند ، و به هر موئى درجه‏اى به او مى‏بخشد.


البته در جوامع گسترده‏اى مانند جوامع امروز ، مسلمانان بايد به كارهاى فردى در اين زمينه قناعت نكنند بلكه بايد نيروهاى خود را متمركز كرده يتيمان را زير پوشش برنامه‏هاى حساب شده اقتصادى و فرهنگى و آموزشى قرار دهند ، و از آنها افرادى لايق براى جامعه اسلامى بسازند ، و اين امر مهم نياز به همكارى عمومى دارد .



تفسير نمونه ج : 27ص :115


3 -بازگو كردن نعمتها


دستورى كه در آيات فوق در اين زمينه آمده در صورتى كه به عنوان شكر و سپاس الهى ، و نه به عنوان افتخار برترى‏جوئى انجام گيرد ، علاوه بر اينكه انسان را درمقام عبوديت پروردگار تكامل مى‏بخشد و اثرات مثبت اجتماعى دارد در روح و جان خود انسان نيز اثر آرام بخشى مى‏گذارد.


يادآورى نعمتهاى خدا سبب مى‏شود كه انسان كمبودها را كمتر احساس كند ، از بيماريها شكوه نكند چرا كه بر سلامت اعضاء ديگر خود شكرگزار است ، بخاطر از دست دادن چيزى جزع و فزع ننمايد چرا كه بقيه امكانات خود را بازگو مى‏كند.


اينگونه افراد در سختيها و طوفانهاى زندگى گرفتار ياس و نوميدى و اضطراب و ناراحتى نمى‏شوند روحى آرام و قلبى مطمئن دارند و توان آنها در مبارزه با مشكلات زياد است.


خداوندا ! نعمتهايت بيش از آن است كه بتوان آنها را بازگو كرد ، آنها را از ما سلب مكن ، و به كرمت بيفزا .


پروردگارا ! ما در اين دنيا غرق احسان توئيم ، انتظار داريم در آن دنيا نيز چنين باشيم.


بارالها ! ما را توفيقى مرحمت كن كه هميشه پشتيبان محرومان و حافظ حقوق يتيمان باشيم.


آمين يا رب العالمين .


پايان سوره و الضحى.


 

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :