امروز:
شنبه 1 مهر 1396
بازدید :
753
تفسير نمونه : سوره كوثر آيات 3 – 1


تفسير نمونه ج : 27ص :367


( 108 )سوره كوثر اين سوره در مكه نازل شده و داراى 3 آيه است



تفسير نمونه ج : 27ص :368


محتوى و فضيلت سوره كوثر


مشهور اين است كه اين سوره در مكه نازل شده است ولى بعضى احتمال مدنى بودن آن را داده‏اند ، اين احتمال نيز داده شده است كه اين سوره دو بار نازل شده يكبار در مكه و بار ديگرى در مدينه ، ولى رواياتى كه در شان نزول اين سوره وارد شده ، قول مشهور را كه اين سوره مكى است تاييد مى‏كند .


در شان نزول اين سوره مى‏خوانيم : عاص بن وائل كه از سران مشركان بود ، پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را به هنگام خارج شدن از مسجد الحرام ملاقات كرد ، و مدتى با حضرت گفتگو نمود ، گروهى از سران قريش در مسجد نشسته بودند و اين منظره را از دور مشاهده كردند ، هنگامى كه عاص بن وائل وارد مسجد شد به او گفتند:با كه صحبت مى‏كردى ؟ گفت : با اين مرد ابتر ! اين تعبير را به خاطر اين انتخاب كرد كه عبد الله پسر پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از دنيا رفته بود ، و عرب كسى را كه پسر نداشت ابتر ( يعنى بلا عقب ) مى‏ناميد ، و لذا قريش اين نام را بعد از فوت پسر پيغمبر براى حضرت انتخاب كرده بود ( سوره فوق نازل شد و پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را به نعمتهاى بسيار و كوثر بشارت داد ، و دشمنان او را ابتر خواند).


توضيح اينكه : پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دو فرزند پسر از بانوى اسلام خديجه داشت:يكى قاسم و ديگرى طاهر كه او را عبد الله نيز مى‏ناميدند ، و اين هر دو در مكه از دنيا رفتند ، و پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فاقد فرزند پسر شد ، اين موضوع زبان بدخواهان قريش را گشود ، و كلمه ابتر را براى حضرتش انتخاب


تفسير نمونه ج : 27ص : 369


كردند.


آنها طبق سنت خود براى فرزند پسر اهميت فوق العاده‏اى قائل بودند ، او را تداوم‏بخش برنامه‏هاى پدر مى‏شمردند ، بعد از اين ماجرا آنها فكر مى‏كردند با رحلت پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) برنامه‏هاى او به خاطر نداشتن فرزند ذكور تعطيل خواهد شد و خوشحال بودند .


قرآن مجيد نازل شد و بطرز اعجازآميزى در اين سوره به آنها پاسخ گفت ، و خبر داد كه دشمنان او ابتر خواهند بود ، و برنامه اسلام و قرآن هرگز قطع نخواهد شد ، بشارتى كه در اين سوره داده شده از يكسو ضربه‏اى بود بر اميدهاى دشمنان اسلام ، و از سوى ديگر تسلى خاطرى بود به رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كه بعد از شنيدن اين لقب زشت و توطئه دشمنان قلب پاكش غمگين و مكدر شده بود.


در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى ( از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آمده است : من قرأها سقاه الله من انهار الجنة ، و اعطى من الاجر بعدد كل قربان قربه العباد فى يوم عيد ، و يقربون من اهل الكتاب و المشركين : هر كس آن را تلاوت كند خداوند او را از نهرهاى بهشتى سيراب خواهد كرد ، و به عدد هر قربانى كه بندگان خدا در روز عيد ( قربان ) قربانى مى‏كنند ، و همچنين قربانى‏هائى كه اهل كتاب و مشركان دارند ، به عدد هر يك از آنان اجرى به او مى‏دهد .


نام اين سوره ( كوثر ) از اولين آيه آن گرفته شده است.



تفسير نمونه ج : 27ص :370


سورة الكوثر


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطيْنَك الْكَوْثَرَ(1) فَصلّ‏ِ لِرَبِّك وَ انحَرْ(2) إِنَّ شانِئَك هُوَ الأَبْترُ(3)


ترجمه:


بنام خداوند بخشنده مهربان


1 -ما به تو كوثر ( خير و بركت فراوان ) عطا كرديم.


2 -اكنون كه چنين است براى پروردگارت نماز بخوان و قربانى كن.


3 -مسلما دشمن تو ابتر و بلا عقب است.


تفسير : ما به تو خير فراوان داديم


روى سخن در تمام اين سوره به پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ( مانند سوره و الضحى و سوره ا لم نشرح ) و يكى از اهداف مهم هر سه سوره تسلى خاطر آن حضرت در برابر انبوه حوادث دردناك و زخم زبانهاى مكرر دشمنان است .



تفسير نمونه ج : 27ص :371


نخست مى‏فرمايد : ما به تو كوثر عطا كرديم ( انا اعطيناك الكوثر).


كوثر وصف است كه از كثرت گرفته شده ، و به معنى خير و بركت فراوان است ، و به افراد سخاوتمند نيز كوثر گفته مى‏شود.


در اينكه منظور از كوثر در اينجا چيست ؟ در روايتى آمده است كه وقتى اين سوره نازل شد پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بر فراز منبر رفت و اين سوره را تلاوت فرمود ، اصحاب عرض كردند : اين چيست كه خداوند به تو عطا فرموده ؟ گفت : نهرى است در بهشت ، سفيدتر از شير ، و صافتر از قدح ( بلور)در دو طرف آن قبه‏هائى از در و ياقوت است....


در حديث ديگرى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم كه فرمود : كوثر نهرى است در بهشت كه خداوند آن را به پيغمبرش در عوض فرزندش ( عبد الله كه در حيات او از دنيا رفت ) به او عطا فرمود.


بعضى نيز گفته‏اند : منظور همان حوض كوثر است كه تعلق به پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دارد و مؤمنان به هنگام ورود در بهشت از آن سيراب مى‏شوند.


بعضى آن را به نبوت تفسير كرده ، و بعضى ديگر به قرآن ، و بعضى به كثرت اصحاب و ياران ، و بعضى به كثرت فرزندان و ذريه كه همه آنها از نسل دخترش فاطمه زهرا (عليهاالسلام‏) به وجود آمدند ، و آنقدر فزونى يافتند كه از شماره بيرونند ، و تا دامنه قيامت يادآور وجود پيغمبر اكرمند ، بعضى نيز آن را به شفاعت تفسير كرده و حديثى از امام صادق در اين زمينه نقل نموده‏اند .


تا آنجا كه فخر رازى پانزده قول در تفسير كوثر ذكر كرده است ، ولى ظاهر اين است كه غالب اينها بيان مصداقهاى روشنى از اين مفهوم وسيع


تفسير نمونه ج : 27ص :372


و گسترده است ، زيرا چنانكه گفتيم كوثر به معنى خير كثير و نعمت فراوان است ، و مى‏دانيم خداوند بزرگ نعمتهاى فراوان بسيارىبه پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ارزانى داشت كه هر يك از آنچه در بالا گفته شد يكى از مصداقهاى روشن آن است ، و مصداقهاى بسيار ديگرى نيز دارد كه ممكن است به عنوان تفسير مصداقى براى آيه ذكر شود.


به هر حال تمام مواهب الهى بر شخص پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در تمام زمينه‏ها حتى پيروزيهايش در غزوات بر دشمنان ، و حتى علماى امتش كه در هر عصر و زمان مشعل فروزان قرآن و اسلام را پاسدارى مى‏كنند ، و به هر گوشه‏اى از جهان مى‏برند ، همه در اين خير كثير وارد هستند.


فراموش نبايد كرد اين سخن را خداوند زمانى به پيامبرش مى‏گويد كه كه آثار اين خير كثير هنوز ظاهر نشده بود ، اين خبرى بود از آينده نزديك و آينده‏هاى دور ، خبرى بود اعجازآميز و بيانگر حقانيت دعوت رسول اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) .


اين نعمت عظيم و خير فراوان شكرانه عظيم لازم دارد ، هر چند شكر مخلوق هرگز حق نعمت خالق را ادا نمى‏كند ، بلكه توفيق شكرگزارى خود نعمت ديگرى است از ناحيه او لذا مى‏فرمايد : اكنون كه چنين است ، فقط براى پروردگارت نماز بخوان و قربانى كن ( فصل لربك و انحر).


آرى بخشنده نعمت او است ، بنابر اين نماز و عبادت و قربانى كه آن هم نوعى عبادت است براى غير او معنى ندارد ، مخصوصا با توجه به مفهوم رب كه حكايت از تداوم نعمتها و تدبير و ربوبيت پروردگار مى‏كند .


كوتاه سخن اينكه عبادت خواه به صورت نماز باشد ، يا قربانى كردن مخصوص رب و ولى نعمت است ، و او منحصرا ذات پاك خدا است.



تفسير نمونه ج : 27ص :373


اين در برابر اعمال مشركان است كه براى بتها سجده و قربانى مى‏كردند ، در حالى كه نعمتهاى خود را از خدا مى‏دانستند ! و به هر حال تعبير لربك دليل روشنى است بر مساله لزوم قصد قربت در عبادات.


بسيارى از مفسران معتقدند كه منظور نماز روز عيد قربان ، و قربانى كردن در همان روز است ، ولى ظاهرا مفهوم آيه مفهوم عام و گسترده‏اى است هر چند نماز و قربانى روز عيد يكى از مصداقهاى روشن آن است .


تعبير به و انحر از ماده نحر كه مخصوص كشتن شتر است ، شايد به خاطر اين است كه در ميان قربانيها شتر از اهميت بيشترى برخوردار بود ، و مسلمانان نخستين علاقه بسيار به آن داشتند ، و قربانى كردن شتر بدون ايثار و گذشت ممكن نبود.


در اينجا دو تفسير ديگر براى آيه فوق ذكر شده است:


1 -منظور از جمله و انحر رو به قبله ايستادن به هنگام نماز است ، چرا كه ماده نحر به معنى گلوگاه مى‏باشد ، سپس عرب آن را معنى مقابله با هر چيز استعمال كرده است ، و لذا مى‏گويند منازلنا تتناحر يعنى : منزلهاى ما در مقابل يكديگر است .


2 -منظور بلند كردن دستها به هنگام تكبير و آوردن آن در مقابل گلوگاه و صورت است ، در حديثى مى‏خوانيم : هنگامى كه اين سوره نازل شد پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از جبرئيل سؤال فرمود : اين نحيره اى كه پروردگارم مرا به آن مامور ساخته چيست ؟


تفسير نمونه ج : 27ص :374


جبرئيل عرض كرد : اين نحيره نيست ، بلكه خداوند به تو دستور مى‏دهد هنگامى كه وارد نماز مى‏شوى موقع تكبير ، دستها را بلند كن ، و همچنين هنگامى كه ركوع مى‏كنى يا سر از ركوع برمى‏دارى ، و يا سجده مى‏كنى ، چرا كه نماز ما و نماز فرشتگان در هفت آسمان همين گونه است ، و براى هر چيزى زينتى است ، و زينت نماز بلند كردن دستها در هر تكبير است .


و در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم كه در تفسير اين آيه با دست مباركش اشاره كرده و فرمود : منظور اين است كه دستها را اينگونه در آغاز نماز بلند كنى به طورى كه كف آنها رو به قبله باشد.


ولى تفسير اول از همه مناسبتر است ، چرا كه منظور نفى اعمال بت‏پرستان است كه عبادت و قربانى را براى غير خدا مى‏كردند ، ولى با اين حال جمع ميان همه معانى و رواياتى كه در اين باب رسيده است هيچ مانعى ندارد و به خصوص اينكه در باره بلند كردن دست به هنگام تكبيرات روايات متعددى در كتب شيعه و اهل سنت نقل شده است ، به اين ترتيب آيه مفهوم جامعى دارد كه اينها را نيز شامل مى‏شود .


و در آخرين آيه اين سوره با توجه به نسبتى كه سران شرك به آن حضرت مى‏دادند مى‏فرمايد : تو ابتر و بلا عقب نيستى ، دشمن تو ابتر است ! ( ان شانئك هو الابتر).


شانى‏ء از ماده شنئان ( بر وزنضربان ) به معنى عداوت و كينه - ورزى و بدخلقى كردن است ، و شانى‏ء كسى است كه داراى اين وصف باشد.



تفسير نمونه ج : 27ص :375


قابل توجه اينكه : ابتر در اصل به معنى حيوان دم بريده است و انتخاب اين تعبير از سوى دشمنان اسلام به منظور هتك و توهين بود ، و تعبير شانى‏ء بيانگر اين واقعيت است كه آنها در دشمنى خود حتى كمترين ادب را نيز رعايت نمى‏كردند ، يعنى عداوتشان آميخته با قساوت و رذالت بود ، در حقيقت قرآن مى‏گويد : اين لقب خود شما است نه پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏).


از سوى ديگر همانگونه كه در شان نزول سوره گفته شد : قريش انتظار مرگ پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و برچيده شدن بساط اسلام را داشتند ، چرا كه مى‏گفتند او بلا عقب است ، قرآن مى‏گويد تو بلا عقب نيستى ، دشمنان تو بلا عقب‏اند !


نكته‏ها:


1 -فاطمه (عليهاالسلام‏)


و كوثر گفتيم كوثر يك معنى جامع و وسيع دارد ، و آن خير كثير و فراوان است ، و مصاديق آن زياد است ، ولى بسيارى از بزرگان علماى شيعه يكى از روشنترين مصداقهاى آن را وجود مبارك فاطمه زهرا ( سلام الله عليها ) دانسته‏اند ، چرا كه شان نزول آيه مى‏گويد : آنها پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را متهم مى‏كردند كه بلا عقب است ، قرآن ضمن نفى سخن آنها مى‏گويد : ما به تو كوثر داديم .


از اين تعبير استنباط مى‏شود كه اين خير كثير همان فاطمه زهرا (عليهاالسلام‏) است ، زيرا نسل و ذريه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به وسيله همين دختر گرامى در جهان انتشار يافت نسلى كه نه تنها فرزندان جسمانى پيغمبر بودند ، بلكه آئين او و تمام ارزشهاى


تفسير نمونه ج : 27ص :376


اسلام را حفظ كردند ، و به آيندگان ابلاغ نمودند ، نه تنها امامان معصوم اهل بيت (عليهم‏السلام‏) كه آنها حساب مخصوص به خود دارند ، بلكه هزاران هزار از فرزندان فاطمه (عليهاالسلام‏) در سراسر جهان پخش شدند كه در ميان آنها علماى بزرگ و نويسندگان و فقها و محدثان و مفسران والا مقام و فرماندهان عظيم بودند كه با ايثار و فداكارى در حفظ آئين اسلام كوشيدند .


در اينجا به بحث جالبى از فخر رازى برخورد مى‏كنيم كه در ضمن تفسيرهاى مختلف كوثر مى‏گويد : قول سوم اين است كه اين سوره به عنوان رد بر كسانى نازل شده كه عدم وجود اولاد را بر پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) خرده مى‏گرفتند ، بنابر اين معنى سوره اين است كه خداوند به او نسلى مى‏دهد كه در طول زمان باقى مى‏ماند ، ببين چه اندازه از اهل بيت را شهيد كردند ، در عين حال جهان مملو از آنها است ، اين در حالى است كه از بنى اميه ( كه دشمنان اسلام بودند ) شخص قابل ذكرى در دنيا باقى نماند ، سپس بنگر و ببين چقدر از علماى بزرگ در ميان آنها است ، مانند باقر و صادق و رضا و نفس زكيه و .


2 -اعجاز اين سوره


اين سوره در حقيقت سه پيشگوئى بزرگ در بردارد : از يكسو اعطاء خير كثير را به پيغمبر نويد مى‏دهد ( گر چه اعطينا به صورت فعل ماضى است ، ولى ممكن است از قبيل مضارع مسلم باشد كه در شكل ماضى بيان


تفسير نمونه ج : 27ص :377


شده ) و اين خير كثير تمام پيروزيها و موفقيتهائى را كه بعدا نصيب پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شد ، به هنگام نزول اين سوره در مكه قابل پيش‏بينى نبود ، شامل مى‏شود.


از سوى ديگر خبر مى‏دهد كه پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بلا عقب نخواهد بود ، بلكه نسل و دودمان او به طور فراوان در جهان وجود خواهند داشت.


از سوى سوم خبر مى‏دهد كه دشمنان او ابتر و بلا عقب خواهند بود ، اين پيشگوئى نيز تحقق يافت ، و چنان دشمنانش تار و مار شدند كه امروز اثرى از آنها باقى نمانده است ، در حالى كه طوائفى همچون بنى اميه و بنى عباس كه به مقابله با پيغمبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و فرزندان او برخاستند روزى آنقدر جمعيت داشتند كه فاميل و فرزندان آنها قابل شماره نبود ، ولى امروز اگر هم چيزى از آنها باقى مانده باشد هرگز شناخته نيست .


3 -ضمير جمع در باره خدا براى چيست ؟


قابل توجه اينكه در اينجا و در آيات فراوان ديگرى از قرآن مجيد خداوند با صيغه متكلم مع الغير از خود ياد مى‏كند مى‏فرمايد : ما كوثر را به تو عطا كرديم ! اين تعبير و مانند آن براى بيان عظمت و قدرت است ، زيرا بزرگان هنگامى كه از خود سخن مى‏گويند نه فقط از خود كه از مامورانشان نيز خبر مى‏دهند ، و اين كنايه از قدرت و عظمت و وجود فرمانبردارانى در مقابل اوامر است .


در آيه مورد بحث كلمه ان نيز تاكيد ديگرى است بر اين معنى ، و تعبير به اعطيناك و نه آتيناك دليل بر اين است كه خداوند كوثر را به حضرتش بخشيده و اعطا فرموده است ، و اين بشارتى است بزرگ به پيغمبر اكرم


تفسير نمونه ج : 27ص :378


تا در برابر ياوه‏گوئيهاى دشمنان قلب مباركش آزرده نشود ، و در عزم آهنينش فتور و سستى راه نيابد ، و بداند تكيه‏گاه او خدائى است كه منبعهمه خيرات است و خير كثير در اختيار او نهاده.


خداوندا ! ما را از بركات اين خير كثير كه به پيامبرت مرحمت فرمودى بى نصيب مگردان.


پروردگارا ! تو مى‏دانى ما آن حضرت و ذريه طاهرينش را از صميم دل دوست داريم ، ما را در زمره آنان محشور كن.


بارالها ! عظمت او و آئينش بسيار است روز به روز بر اين عظمت و عزت و شوكت بيفزاى.


آمين يا رب العالمين .


پايان سوره كوثر.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :