امروز:
سه شنبه 28 شهريور 1396
بازدید :
890
ترجمه الميزان: سوره ص آيات 40 - 1


ترجمة الميزان ج : 17ص :274


( 38 )سوره ص مكي است و هشتاد و هشت آيه دارد ( 88)


سورة ص‏


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ صوَ الْقُرْءَانِ ذِي الذِّكْرِ(1) بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا في عِزَّةٍ وَ شِقَاقٍ‏(2) كمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ فَنَادَوا وَّ لات حِينَ مَنَاصٍ‏(3) وَ عجِبُوا أَن جَاءَهُم مُّنذِرٌ مِّنهُمْوَ قَالَ الْكَفِرُونَ هَذَا سحِرٌ كَذَّابٌ‏(4) أَ جَعَلَ الاَلهَِةَ إِلَهاً وَحِداًإِنَّ هَذَا لَشي‏ءٌ عجَابٌ‏(5) وَ انطلَقَ الْمَلأُ مِنهُمْ أَنِ امْشوا وَ اصبرُوا عَلي ءَالِهَتِكمْإِنَّ هَذَا لَشي‏ءٌ يُرَادُ(6) مَا سمِعْنَا بهَذَا في الْمِلَّةِ الاَخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلا اخْتِلَقٌ‏(7) أَ ءُنزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِن بَيْنِنَابَلْ هُمْ في شكٍ مِّن ذِكْرِيبَل لَّمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ‏(8) أَمْ عِندَهُمْ خَزَائنُ رَحْمَةِ رَبِّك الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ‏(9) أَمْ لَهُم مُّلْك السمَوَتِ وَ الأَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَافَلْيرْتَقُوا في الأَسبَبِ‏(10) جُندٌ مَّا هُنَالِك مَهْزُومٌ مِّنَ الأَحْزَابِ‏(11) كَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الأَوْتَادِ(12) وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصحَب لْئَيْكَةِأُولَئك الأَحْزَاب‏(13) إِن كلٌّ إِلا كذَّب الرُّسلَ فَحَقَّ عِقَابِ‏(14) وَ مَا يَنظرُ هَؤُلاءِ إِلا صيْحَةً وَحِدَةً مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ‏(15) وَ قَالُوا رَبَّنَا عجِّل لَّنَا قِطنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِْسابِ‏(16)


ترجمه آيات


به نام خداي رحمان و رحيم .


ص ، سوگند به قرآن كه داراي تذكر است ( 1) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :275


كه كافران در سركشي و خلافند ( 2) .


پيش از آنان چه نسلها را كه هلاك كرديم ، وقتي به فرياد آمدند كه كار از كار گذشته بود ( 3) .


و تعجب كردند كه بيم‏رساني از خودشان به سويشان آمده و كافران گويند اين جادوگري دروغگو است ( 4) .


چگونه خدايان را يك خدا كرده اين چيزي سخت عجيب است ( 5) .


و اشراف و بزرگانشان به راه افتادند و گفتند برويد و با خدايانتان بسازيد كه اين خود روشي است مطلوب ( 6 ) .


چنين چيزي از ديگر ملتها نشنيده‏ايم و اين به جز دروغ نمي‏تواند باشد ( 7) .


چگونه از بين ما قرآن به او نازل شود ؟ اينها همه بهانه است بلكه اينان از تذكار من به شك اندرند چون هنوز عذاب را نچشيده‏اند ( 8) .


مگر خزانه‏هاي رحمت پروردگار مقتدر و بخشنده نزد آنهاست ؟ ( 9) .


و يا ملك آسمانها و زمين و آنچه بينشان هست از ايشان است تا به هر سبب كه مي‏توانند بالا روند ( 10) .


اين سپاه نالايق اينجا نيز چون دسته‏هاي ديگر شكست پذير است ( 11) .


پيش از آنها نيز قوم نوح و عاد و فرعون صاحب قدرت ( پيامبران ما را ) تكذيب كردند ( 12 ) .


و قوم ثمود و قوم لوط و اهل ايكه كه آنها دسته‏ها بودند ( 13) .


همگي پيغمبران را تكذيب كردند و مجازات من بر آنها محقق گشت ( 14) .


اينان نيز جز يك صيحه را كه بازگشت ندارد انتظار نمي‏برند ( 15) .


گويند پروردگارا پيش از رسيدن روز رستاخيز سهم ما را بياور ( 16) .


بيان آيات


در اين سوره گفتار پيرامون رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دور مي‏زند و اينكه آن جناب با ذكري از ناحيه خدا كه بر او نازل شده مردم را انذار مي‏كند و به سوي توحيد و اخلاص در بندگي خداي تعالي دعوت مي‏كند .


و لذا مطلب را از اينجا شروع مي‏كند كه كفار به عزت خيالي خود مي‏بالند و به همين جهت دست از دشمني با تو برنداشته از پيروي و ايمان به تو استكبار مي‏ورزند ، و مردم را هم از اينكه به تو ايمان بياورند جلوگيري كرده ، به اين منظور سخناني باطل مي‏گويند ، و


ترجمة الميزان ج : 17ص :276


آنگاه آن سخنان را در فصلي جداگانه رد مي‏كند .


و پس از آن رسول گرامي خود را امر به صبر نموده و سرگذشت بندگان اواب خود را در يك فصل به يادش مي‏آورد ، و آنگاه عاقبت كار مردم با تقوي وسرانجام طاغيان را در فصلي خاطرنشان نموده .


سپس آن جناب را دستور مي‏دهد به اينكه ماموريت خود را در انذار انجام دهد و مردم را به سوي توحيد دعوت كند .


و نيز در فصلي ديگر مي‏فرمايد : كه خدا از همان روز نخست كه به ملائكه امر كرد تا براي آدم سجده كنند و شيطان امتناع كرد ، اين قضاي حتمي را راند كه سرانجام پيروان شيطان و خود او به آتش منتهي شود .


و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مكه نازل شده .


ص و القران ذي الذكر بل الذين كفروا في عزة و شقاق مراد از ذكر ذكر خداي تعالي و يادآوري اوست به توحيدش و به معارف حقي كه از توحيد او سرچشمه مي‏گيرد ، مانند : معاد ، نبوت و غير آن دو .


و كلمه عزة به معناي امتناع و زير بار نرفتن است .


و كلمه شقاق به معناي مخالفت است .


در مجمع البيان آمده كه : اصل كلمه شقاق به اين معنا بوده كه هر يك از دو طايفه مخالف هم به طرفي بروند ، و از همين باب است كه مي‏گويند : فلاني شق عصا كرد ، يعني مخالفت نمود .


و از سياق برمي‏آيد كه جمله و القرآن ذي الذكر سوگند باشد ، مانند سوگندي كه در يس و القران الحكيم و در ق و القران المجيد و در ن و القلم است ، نه اينكه عطف بر ما قبل باشد .


چيزي كه هست بايد در جستجوي مقسم عليه آن باشيم ، يعني ببينيم براي چه مطلبي سوگند ياد كرده ؟ آنچه از اعراضي كه در جمله بل الذين كفروا في عزة و شقاق است ، برمي‏آيد اين است كه : آن مطلب امري است كه مشركين از قبول آن خودداري مي‏كرده‏اند و عزت و شقاق به خرج مي‏داده‏اند ، و ملتهاي بي‏شماري به خاطر امتناع از پذيرفتن آن هلاك گشته‏اند .


از سوي ديگر از اينكه بعد از اين سوگند و هلاكت ملتها ، به منذر بودن رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و نقل سخناني كه كفار عليه او گفتند ، و دستوراتي كه سران كفار در مقابل انذار آن جناب به كفار داده‏اند مي‏پردازد ، برمي‏آيد آن مطلبي كه به خاطر اثبات آن ،


ترجمة الميزان ج : 17ص :277


سوگند خورده ، چيزي نظير انك لمن المرسلين بوده است ، چون علاوه بر قرائني كه گفتيم ، در اين سوره مكرر متعرض انذار آن جناب شده است .


مفسرين ، هم در باره اعراب و هم در باره معناي آيه ص و القران ذي الذكر وجوه بسيار آورده‏اند كه بيشتر آنها بي‏معنا است و ما از ايراد آن خودداري كرديم ، چون فايده‏اي نداشت .


و معناي آيه مورد بحث - و خدا داناتر است - اين است كه : من به قرآن كه متضمن ذكر و يادآوري است سوگند مي‏خورم كه تو به طور قطع و يقين از انذاركنندگاني ، بلكه آنهايي كه كافر شدند ، از قبول اين معنا و پيروي تو امتناع ورزيدند و مخالفت كردند .


كم اهلكنا من قبلهم من قرن فنادوا و لات حين مناص كلمه قرن به معناي مردمي است كه در يك عصر زندگي مي‏كنند .


و كلمه مناص مصدر ناص - ينوص است كه بنا به گفته صاحب مجمع البيان اگر با نون خوانده شود معناي تاخر را مي‏دهد و اگر با باء خوانده شود معناي تقدم را مي‏دهد .


بعضي هم آن را به معناي فرار دانسته‏اند .


و معناي آيه چنين است كه : ما قبل از اين كفار ، چه بسيار قرنها و امت‏ها را كه به كيفر تكذيب پيامبران منذر هلاك كرديم ، و در هنگام نزول عذاب ديگر مجال فرار برايشان نماند و گفتن واويلا به دردشان نخورد و هر چه فرياد زدند : يا ويلنا انا كنا ظالمين سودي به حالشان نبخشيد و هر چه به خداي سبحان استغاثه كردند ، فايده‏اي نديدند ، چون هنگام ، هنگام تاخر عذاب و مؤاخذه نبود و يا هنگام فرار نبود .


و عجبوا ان جاءهم منذر منهم و قال الكافرون هذا ساحر كذاب يعني تعجب كردند از آمدن منذري از جنس خودشان ، يعني از جنس بشر ، چون مسلك وثنيت منكر رسالت بشر است .


كفار در اينكه گفته‏اند : هذا ساحر كذاب اشاره كرده‏اند به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و او را متهم به سحر كرده‏اند ، چون از آوردن مثل آنچه كه آن جناب آورد يعني قرآن عاجز شدند .


و نيز آن جناب را متهم كردند به دروغ ، و گمان كردند كه وي به دروغ ، قرآن و معارف حقيقي آن را به خدا نسبت مي‏دهد .



ترجمة الميزان ج : 17 ص :278


ا جعل الآلهة الها واحدا ان هذا لشي‏ء عجاب كلمه عجاب بدون تشديد جيم ، اسم مبالغه است ، و با تشديد جيم مبالغه بيشتري را مي‏رساند ، و معنايش بسيار عجيب است .


و اين جمله تتمه كلام كفار است و استفهام در آن استفهام تعجب است ، يعني شنونده را به تعجب واداشتن .


و كلمه جعل به معناي گرداندن و قرار دادن است ، و - به طوري كه گفته‏اند - تصيير به حسب قول و اعتقاد و ادعا است ، نه به حسب واقع ، همچنان كه در آيه و جعلوا الملئكة الذين هم عباد الرحمن اناثا مؤنث قرار دادن ملائكه به حسب ادعا و اعتقاد است ، نه اينكه راستي جنس ملك را تغيير داده باشند .


پس در آيه مورد بحث معناي اينكه گفتند : آيا محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) خدايان را يك خدا كرده ؟ اين است كه : آيا الوهيت آلهه را باطل كرده و آن را منحصر در يك خدا كرده كه مي‏گويد لا اله الا الله ؟ و انطلق الملاء منهم ان امشوا و اصبروا علي آلهتكم ان هذا لشي‏ء يراد اينكه انطلاق را به بزرگان و اشراف قوم نسبت داده و نيز كلام حكايت شده را از همان اشراف حكايت كرده ، اشاره به اين معنا دارد كه اشراف قريش نزد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) جمع شدند و در باره حل مشكلي كه آن جناب با دعوت خود به سوي توحيد و ترك آلهه پيش آورده بود با آن جناب گفتگو كردند ، تا به نوعي آن جناب را متمايل نمايند ، و آن جناب حاضر نشده‏اند به هيچ يك از سخنان آنان تن در دهند ، در نتيجه اشراف به راه افتاده و به يكديگر و يا به پيروان خود گفته‏اند : برويد و در پايداري و حمايت از خدايان خود پايمردي و شكيبايي به خرج دهيد .


اين مطلبي را كه ما از لحن آيه استفاده كرديم مورد تاييد رواياتي است كه : در شان نزول آيه وارد شده ، و ان شاء الله به زودي در بحث روايتي خواهد آمد .


در جمله ان امشوا و اصبروا علي آلهتكم كلمه گفتند در تقدير است و تقدير آن چنين است اشراف قوم به راه افتادند ، در حالي كه مي‏گفتند : برويد و بر حمايت از خدايان پايمردي كنيد و پرستش آنها را ترك مكنيد ، هر چند كه محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اين عمل را نكوهش كند .


و از ظاهر سياق برمي‏آيد كه اين كلام را به يكديگر گفته باشند،


ترجمة الميزان ج : 17ص :279


احتمال هم دارد - همان طور كه قبلا معنا كرديم - اشراف به عامه مردم گفته باشند .


ان هذا لشي‏ء يراد - ظاهر اين جمله اين است كه : مي‏خواهد به غرض و لازمه دعوت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اشاره كند ، البته غرض و لازمه‏اي كه مشركين از دعوت آن جناب فهميده‏اند ، و آن اين است كه : آن جناب منظورش از دعوت به توحيد ، رياست و حكومت بر مردم است و دعوت خود را وسيله نيل به اين هدف قرار داده ، و اين معنا نظير كلامي است كه بزرگان قوم نوح به عامه مردم آن روز گفتند ، و قرآن كريم آن را حكايت نموده ، مي‏فرمايد : ما هذا الا بشر مثلكم يريد ان يتفضل عليكم .


بعضي از مفسرين گفته‏اند معناي آيه اين است كه : اين اصراري كه ما مشاهده مي‏كنيم از محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و اين تصلب و سرسختي كه بر دعوت خود مي‏ورزد امر عظيمي است كه او در نظر گرفته .


و بعضي ديگر گفته‏اند : معنايش اين است كه : اين امر يكي از بلاهاي روزگار است كه متوجه ما شده و هيچ حيله و چاره‏اي نيست ، جز اينكه برويد و در پرستش خدايان خود پايمردي و شكيبايي كنيد .


بعضي ديگر گفته‏اند : معنايش اين است كه : صبر ، خلقي است پسنديده كه عقلاي عالم از ما انتظار دارند در چنين شرايطي از خود نشان دهيم معناي ديگري هم براي آيه كرده‏اند كه هيچ يك از آنها با سياق آيه سازگاري ندارد .


ما سمعنا بهذا في الملة الاخرة ان هذا الا اختلاق منظورشان از ملت آخرت مذهبي است كه ساير ملل و امت‏هاي معاصر و يا قريب به عصر آن روز عرب به آن مذهب متدين بودند ، در مقابل مذهب‏هاي اولي كه امم گذشته متدين به آن بوده‏اند ، گويا خواسته‏اند بگويند : اين ديني نيست كه تمام اهل دنيا آن را به عنوان آخرين دين بپذيرند ، بلكه از همان افسانه‏هاي قديمي است .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از ملت آخرت مسيحيت است ، چون دين مسيح در آن روز آخرين دين آسماني بود ، كه آن نيز دعوت به توحيد نمي‏كرد ، چون مسيحيت به سه خدا قائل بود .


پس درست است كه مشركين بگويند دعوت به توحيد را حتي از آخرين


ترجمة الميزان ج : 17ص :280


دين آسماني هم نشنيده‏ايم .


ليكن اين تفسير درست نيست و ضعفش روشن است ، براي اينكه مشركين اعتنايي به نصرانيت نداشتند ، همچنان كه اعتنايي به اسلام نداشتند .


ان هذا الا اختلاق - يعني اين دين چيزي به جز دروغ و خود ساخته نيست .


ء انزل عليه الذكر من بيننا اين جمله استفهامي است انكاري ، به داعي تكذيب ، مي‏خواسته‏اند بگويند : هيچ مرجحي نزد محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نيست كه به وسيله آن از ما برتري و امتيازي داشته باشد ، و به خاطر آن امتياز ، قرآن بر او نازل بشود ، و بر ما نازل نگردد ، بنا بر اين جمله مورد بحث در انكار امتياز ، نظير جمله ما انت الا بشر مثلنا - تو نيستي مگر بشري مثل ما است كه اختصاص رسالت به آنجناب را انكار مي‏كند .


بل هم في شك من ذكري بل لما يذوقوا عذاب اين جمله اعراض از همه گفته‏هاي ايشان است ، مي‏فرمايد : ايشان آنچه را كه گفتند از روي ايمان و اعتقاد نبوده ، بلكه هنوز در باره ذكر من يعني قرآن در شكند و احتمال مي‏دهند كه حق باشد .


و اگر به حقانيت آن معتقد نشده‏اند ، نه بدان جهت است كه قرآن در دلالت كردن بر حقانيت نبوت و آيت بودنش براي آن ، خفايي داشته و از افاده اين معنا قاصر است و نمي‏تواند براي مردم يقين و اعتقاد بياورد ، بلكه تعلق دلهاي آنان به عقايد باطل ، و پافشاري آنان بر تقليد كوركورانه است ، كه ايشان را از نظر و تفكر در دلالت آيت الهي و معجزه او بر نبوت باز مي‏دارد .


و در نتيجه در باره اين آيت يعني قرآن در شكند در حالي كه قرآن آيتي معجزه است .


و جمله بل لما يذوقوا عذاب اعراضي است از اعراض قبلي ، و معنايش اين است كه : انكار قرآن از ناحيه مشركين و ايمان نياوردن آنان به حقانيت آن ، ناشي از شكي نيست كه نسبت به آن داشته باشند ، بلكه ناشي از روح سركشي و استكباري است كه دارند ، اين روحيه باعث شده كه به حقانيت قرآن اعتراف نكنند ، هر چند نسبت به آن يقين داشته باشند و اين سركشي را همچنان ادامه مي‏دهند تا وقتي كه عذاب را بچشند ، آن وقت به حكم اضطرار ناگزير مي‏شوند اعتراف كنند ، همچنان كه اقوام ديگري كه مثل ايشان بودند ، بعد از چشيدن عذاب اعتراف كردند .


و اينكه فرمود : لما يذوقوا عذاب - هنوز عذاب مرا نچشيده‏اند خود تهديدي است به عذابي كه واقع خواهد شد .



ترجمة الميزان ج : 17ص :281


ام عندهم خزائن رحمة ربك العزيز الوهاب اين گفتار در جاي اعراض واقع شده ، و كلمه أم در آن منقطعه است و كلام ، ناظر به گفتار مشركين است كه گفتند : ء انزل عليه الذكر من بيننا و معنايش اين است كه : بلكه آيا نزد ايشان خزانه‏هاي رحمت پروردگارت هست ، كه از آن خزانه‏ها به هر كس هر چه بخواهد مي‏دهد تا آن را از تو دريغ بدارند ؟ بلكه اين خزانه‏ها منحصرا در اختيار خود خداست و او بهتر مي‏داند كه رسالت را در چه دودماني و چه شخصي قرار داده ، و چه كسي را مورد رحمت خاص خود قرار دهد .


و اگر در ذيل كلام فرمود : العزيز الوهاب ، براي اين بود كه خلاصه گفتار را تاييد كند .


و معنايش اين است كه هيچ سهمي از خزانه‏هاي رحمت خدا به دست ايشان نيست براي اينكه خدا عزيز است ، يعني مقامش منيع است و احدي در كار او نمي‏تواند دخالت كند و نيز آنها نمي‏توانند رحمت خدا را از احدي جلوگيري كنند ، براي اينكه خدا وهاب ، و بسيار بخشنده است .


ام لهم ملك السموات و الارض و ما بينهما فليرتقوا في الاسباب در اين جمله نيز كلمه أم منقطعه است .


و فرمان فليرتقوا فرماني است تعجيزي .


و كلمه ارتقاء به معناي بالا رفتن است .


و كلمه اسباب به معناي پله‏ها و راههايي است كه به وسيله آن به آسمانها صعود مي‏كنند ، و ممكن است مراد از ارتقاء اسباب حيله‏ها و وسيله‏هايي باشد كه با آن به هدف منع و صرف خود از حق مي‏رسند .


و معناي آيه اين است كه : و يا آنكه آيا ملك آسمانها و زمين از آن ايشان است و در نتيجه مي‏توانند در اين آسمانها و زمين دخل و تصرف كنند و جلو نزول وحي آسماني را بگيرند ؟ كه اگر راستي اين طور هستند ، پس به آسمانها عروج نموده و يا حيله‏هاي خود را به كار بزنند و جلو وحي آسمان را بگيرند ! .


جند ما هنالك مهزوم من الاحزاب كلمه مهزوم از هزيمت است كه به معناي خذلان و بيچارگي است .


و جمله من الاحزاب بياني است براي جند ما .


و كلمه ما در جمله مزبور براي افاده قلت و تحقير است .


و كلام در آيه در مقام تحقير امر كفار است .


و مي‏خواهد علي رغم آن غرور و اعتزاز و اعجابي كه از كلامشان استفاده مي‏شد ، ايشان را خوار و ناچيز معرفي كند .


دليل اين معنا نكره آمدن كلمه جند و تتميم آن با لفظ ما است و نيز اشاره به


ترجمة الميزان ج : 17ص :282


موقعيت ايشان با لفظ هنالك است كه مخصوص اشاره به دور است .


و نيز دليل ديگرش اين است كه : ايشان را جزو احزابي معرفي كرده كه همواره عليه انبيا صف‏آرايي نموده و حزب تشكيل مي‏دادند و خداوند هم همواره ايشان را هلاك مي‏كرده ، همچنان كه به زودي در آيات بعد ، از آنان نام مي‏برد و به همين منظور آنان را لشكري شكست خورده معرفي كرد ، با اينكه هنوز جنگي نكرده بودند و شكست نخورده بودند .


و معناي آيه اين است كه : اينكفار لشكري ناچيز و اندك و بي‏مقدار و شكست خورده‏اند و از آن احزابي هستند كه همواره عليه فرستادگان خدا حزب تشكيل مي‏دادند و ايشان را تكذيب مي‏كردند و عذاب من بر آنان حتمي شد .


كذبت قبلهم قوم نوح و عاد و فرعون ذو الاوتاد ... فحق عقاب كلمه ذو الاوتاد صفت فرعون است ، و كلمه اوتاد جمع وتد است كه به معناي ميخ است .


بعضي گفته‏اند : اگر فرعون را ذو الاوتاد - داراي ميخ‏ها معرفي نموده ، از اين جهت است كه فرعون با ميخ‏هايي بازي برد و باخت داشته .


و بعضي ديگر گفته‏اند : جهتش اين است كه فرعون به هر كس غضب مي‏كرد، او را چهار ميخ مي‏كرده ، يعني دو دست و دو پا و سر او را بر زمين ميخ‏كوب مي‏كرده و بعد شكنجه‏اش مي‏داده .


بعضي ديگر گفته‏اند : معنايش ذو الجنود - صاحب لشكرها است ، چون لشكر براي كشور به منزله ميخ است .


بعضي ديگر وجوه ديگري براي آن ذكر كرده‏اند ، كه بر هيچ يك از آن وجوه دليل قابل اعتمادي نيست .


اصحاب ايكه قوم شعيب‏اند كه سرگذشت آنان در تفسير سوره حجر و شعراء گذشت .


و معناي جمله فحق عقاب اين است كه : عقاب من بر آنان ثابت شد و مستقر گشت و در آخر هلاكشان كرد .


و ما ينظر هؤلاء الا صيحة واحدة ما لها منفواق كلمه نظر به معناي انتظار و كلمه فواق به معناي برگشتن و مهلت اندك است .


و معناي آيه اين است كه : اين تكذيب كنندگان از امت تو ، انتظار نمي‏برند ، مگر يك صيحه را كه همگي آنان را هلاك كند و با آمدنش ديگر براي آنان بازگشت و يا مهلت نيست ، و آن عذاب استيصال است .



ترجمة الميزان ج : 17ص :283


مفسرين گفته‏اند : مراد از صيحه صيحه روز قيامت است ، چون امت محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هرگز قبل از قيامت دچار عذاب نمي‏شود .


ولي در تفسير سوره يونس گفتيم كه اين سخن خلاف ظاهر آيات كتاب است - بدانجا مراجعه شود .


و قالوا ربنا عجل لنا قطنا قبل يوم الحساب كلمه قط به معناي بهره و نصيب است .


و اينكه گفتند : پروردگارا سهم ما را قبل از روز قيامت بده عجله‏اي است كه نسبت به عذاب خدا كرده گفتند : سهم عذاب ما را قبل از رسيدن قيامت بده .


و اين كلام در حقيقت استهزاي داستان روز حساب ، و استهزاي تهديد به عذاب آن روز است .


بحث روايتي


در كتاب كافي به سند خود از جابر از امام باقر (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه فرمود : روزي ابو جهل بن هشام به همراهي قومي از قريش نزد ابي طالب (عليه‏السلام‏) آمده ، گفتند : برادرزاده‏ات ما و خدايان ما را اذيت كرد ، او را بخوان و به او دستور بده تا دست از خدايان ما بردارد تا ما نيز از خداي او دست برداريم .


ابو طالب (عليه‏السلام‏) نزد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كسي را فرستاد تا بيايد ، چون داخل شد ، ديد در خانه به غير از مشركين كسي نيست ، لذا نگفت السلام عليكم بلكه گفت : السلام علي من اتبع الهدي - سلام بر هر كس كه پيرو هدايت باشد .


آنگاه نشست ابو طالب او را از ماجرا خبر داد .


رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : من پيشنهادي بهتر از اين دارم ، پيشنهادي كه با به كار بستن آن عرب سالار مي‏شوند ، و تمام گردنها برايشان خاضع مي‏گردد ، آيا مي‏خواهيد آن پيشنهاد را بكنم ؟ ابو جهل گفت : بله ، بگو ببينم آن چيست ؟ فرمود : اينكه بگوييد : لا اله الا الله .


امام باقر (عليه‏السلام‏) سپس فرمود : مشركين انگشت‏ها را به گوش خود گرفته ، برخاستند و بيرون شدند ، در حالي كه مي‏گفتند : ما اين پيشنهاد را حتي در آخرين ملت هم نشنيديم ، اين نيست مگر ساخته و پرداخته خود او ، پس خداي تعالي آيه ص و القران ذي الذكر ... الاختلاق را در اين باره نازل فرمود .



ترجمة الميزان ج : 17ص :284


و در تفسير قمي در ذيل آيه شريفه و عجبوا ان جاءهم منذر منهم آمده كه وقتي رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دعوت خود را ظاهر ساخت ، قريش نزد ابو طالب جمع شده ، گفتند : اي ابو طالب برادرزاده‏ات عقايد ما را سفيهانه خواند خدايان ما را ناسزا گفت و جوانان ما را فاسد نمود و جمعيت ما را متفرق كرد ، اگر داعي او بر اين كار اين است كه مي‏خواهد از ناداري نجات يابد ، ما براي او آن قدر مال جمع مي‏كنيم كه از همه ما ثروتمندتر شود .


و حتي او را پادشاه خود مي‏كنيم .


ابو طالب جريان را به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏)خبر داد ، حضرت فرمود : اگر خورشيد را به دست راست من بگذارند ، و ماه را به دست چپم ، نمي‏پذيرم ، و ليكن يك كلمه به من بدهند تا ( هم مرا راضي كرده باشند ، و هم ) به وسيله آن سرور عرب گشته و غير عرب هم به دين ايشان بگروند و نيز خود آنان پادشاهاني در بهشت باشند ، ابو طالب پاسخ آن جناب را به اطلاع ايشان رسانيد .


ايشان گفتند : يك كلمه چيزي نيست ده كلمه از ما بخواهد ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود شهادت دهند به اينكه لا اله الا الله و اني رسول الله مشركين گفتند : شگفتا ! آيا سيصد و شصت خدا را رها كنيم ، و يك خدا بگيريم ؟ پس خداي سبحان اين آيه را فرستاد : و عجبوا ان جاءهم منذر منهم و قال الكافرون هذا ساحر كذاب ... الا اختلاق يعني بهم مخلوط شده .


ء انزل عليه الذكر من بيننا بل هم في شك من ذكري ... من الأحزاب يعني آنهايي كه در روز احزاب جمعيت تشكيل دادند .


مؤلف : اين قصه از طرق اهل سنت نيز نقل شده ، و در بعضي از روايات ايشان آمده كه وقتي رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كلمه توحيد را بر آنان عرضه كرد و گفتند چيز ديگري از ما بخواه ، فرمود : اگر خورشيد را براي من فراهم كنيد و بياوريد و در دست من قرار دهيد ، غير از اين از شما چيزي نمي‏خواهم .


مشركين از اين سخن وي در خشم شده ، برخاستند و رفتند و پاسخ پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به آنان كنايه از اين بوده كه حتي اگر مشركين زمام نظام عالم ارضي را به آن جناب واگذارند دست از دعوتش برنخواهد داشت چون خورشيد و ماه از بزرگترين مؤثرات در زمينند ، و آن دو را دو جرم كوچك و به همان اندازه كه به


ترجمة الميزان ج : 17ص :285


چشم مي‏خورند تصور كرد ، تا بتواند مطلب خود را بيان نمايد .


و در كتاب علل به سند خود از اسحاق بن عمار روايت كرده كه گفت : از ابي الحسن موسي بن جعفر (عليه‏السلام‏) پرسيدم : چه شد كه نماز داراي يك ركوع و دو سجده گشت و چه شد كه داراي دو سجده شد ولي داراي دو ركوع نشد ؟ فرمود : حال كه از چيزي سؤال كردي دلت را براي فهميدن جوابش خالي و حواست را جمع كن .


اولين نمازي كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) خواند نمازي بود كه در آسمان در پيش روي خداي تبارك و تعالي در جلو عرش او خواند .


و آن چنان بود كه وقتي آن جناب را به معراج بردند تا جلو عرش بالا رفت .


خداي تعالي به او فرمود : اي محمد ! نزديك صاد بيا و محل سجده خود را بشوي و طاهر كنو براي پروردگارت نماز بخوان .


پس رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به همان نقطه‏اي كه خداي تعالي دستورش داده بود نزديك شده ، وضو گرفت و وضويش را كامل كرد .


پرسيدم : فدايت شوم صاد چه بود ؟ كه آن جناب مامور شد از آن براي وضو گرفتن استفاده كند ؟ فرمود : چشمه‏اي است كه از يكي از اركان عرش مي‏جوشد و آن را آب حيوان مي‏نامند .


و آن همان است كه خداي تعالي در باره‏اش مي‏فرمايد : ص و القران ذي الذكر - تا آخر حديث .


مؤلف : اين معنا - كه صاد نهري است كه از ساق عرش بيرون مي‏آيد - در كتاب معاني الاخبار از سفيان ثوري از امام صادق (عليه‏السلام‏) نيز روايت شده و در مجمع البيان از ابن عباس روايت آورده كه گفت : صاد يكي از اسماي خداست .


و سپس اضافه كرده كه اين معنا از امام صادق (عليه‏السلام‏) نيز روايت شده .


و در كتاب معاني به سند خود از اصبغ از علي (عليه‏السلام‏) روايت آورده كه در معناي آيه و قالوا ربنا عجل لنا قطنا قبل يوم الحساب فرمود : منظورشان بهره‏اي است كه از عذاب خدا دارند .



ترجمة الميزان ج : 17ص :286


اصبرْ عَلي مَا يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الأَيْدِإِنَّهُ أَوَّابٌ‏(17) إِنَّا سخَّرْنَا الجِْبَالَ مَعَهُ يُسبِّحْنَ بِالْعَشي‏ِ وَ الاشرَاقِ‏(18) وَ الطيرَ محْشورَةًكلٌّ لَّهُ أَوَّابٌ‏(19) وَ شدَدْنَا مُلْكَهُ وَ ءَاتَيْنَهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصلَ الخِْطابِ‏(20) × وَ هَلْ أَتَاك نَبَؤُا الْخَصمِ إِذْ تَسوَّرُوا الْمِحْرَاب‏(21) إِذْ دَخَلُوا عَلي دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنهُمْقَالُوا لا تَخَفخَصمَانِ بَغَي بَعْضنَا عَلي بَعْضٍ فَاحْكُم بَيْنَنَا بِالْحَقّ‏ِ وَ لا تُشطِط وَ اهْدِنَا إِلي سوَاءِ الصرَطِ(22) إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسعٌ وَ تِسعُونَ نَعْجَةً وَ لي نَعْجَةٌ وَحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَ عَزَّني في الخِْطابِ‏(23) قَالَ لَقَدْ ظلَمَك بِسؤَالِ نَعْجَتِك إِلي نِعَاجِهِوَ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الخُْلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضهُمْ عَلي بَعْضٍ إِلا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ وَ قَلِيلٌ مَّا هُمْوَ ظنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّهُ فَاستَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رَاكِعاً وَ أَنَاب (24) فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكوَ إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَي وَ حُسنَ مَئَابٍ‏(25) يَدَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَك خَلِيفَةً في الأَرْضِ فَاحْكُم بَينَ النَّاسِ بِالحَْقّ‏ِ وَ لا تَتَّبِع الْهَوَي فَيُضِلَّك عَن سبِيلِ اللَّهِإِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شدِيدُ بِمَا نَسوا يَوْمَ الحِْسابِ‏(26) وَ مَا خَلَقْنَا السمَاءَ وَ الأَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا بَطِلاًذَلِك ظنُّ الَّذِينَ كَفَرُوافَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ(27) أَمْ نجْعَلُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ كالْمُفْسِدِينَ في الأَرْضِ أَمْ نجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كالْفُجَّارِ(28) كِتَبٌ أَنزَلْنَهُ إِلَيْك مُبَرَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا ءَايَتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الأَلْبَبِ‏(29)



ترجمة الميزان ج : 17ص :287


ترجمه آيات


بر آنچه مي‏گويند صبر كن و به ياد آور بنده ما داوود را كه نيرومند بود و بسيار به خدا رجوع داشت ( 17) .


ما كوهها را با او مسخر كرديم كه صبح و شام در تسبيح با او دمساز باشند ( 18) .


و نيز مرغان را مسخر كرديم كه نزد او مجتمع گردند و همه به سوي او رجوع مي‏كردند ( 19) .


و ما پايه‏هاي ملك او را محكم كرديم و او را حكمت و فصل خصومت داديم ( 20) .


آيا از داستان آن مردان متخاصم كه به بالاي ديوار محراب آمدند خبر داري ( 21) .


وقتي كه بر داوود درآمدند از ايشان بيمناك شد گفتند : مترس ما دو متخاصم هستيم كه بعضي بر بعضي ستم كرده تو بين ما به حق داوري كن و در حكم خود جور مكن و ما را به سوي راه راست رهنمون شو ( 22 ) .


اينك اين برادر من است كه نود و نه گوسفند دارد و من يك گوسفند دارم او مي‏گويد : اين يك گوسفندت را در تحت كفالت من قرار بده و در اين كلامش مرا مغلوب هم مي‏كند ( 23) .


داوود گفت : او در اين سخنش كه گوسفند تو را به گوسفندان خود ملحق سازد به تو ظلم كرده و بسياري از شريكها هستند كه بعضي به بعضي ديگر ستم مي‏كنند مگر كساني كه ايمان دارند و عمل صالح مي‏كنند كه اين دسته بسيار كمند .


داوود فهميد كه ما با اين صحنه او را بيازموديم پس طلب آمرزش كرد و به ركوع درآمد و توبه كرد ( 24) .


ما هم اين خطاي او را بخشوديم و به راستي او نزد ما تقرب و سرانجام نيكي دارد ( 25) .


اي داوود ما تو را جانشين خود در زمين كرديم پس بين مردم به حق داوري كن و به دنبال هواي نفس مرو كه از راه خدا به بيراهه مي‏كشد و معلوم است كساني كه از راه خدا به بيراهه مي‏روند عذابي سخت دارند به جرم اينكه روز حساب را از ياد بردند ( 26) .


و پنداشتند كه ما آسمان و زمين را به باطل آفريديم وحال آنكه چنين نبود و اين پندار كساني است كه كفر ورزيدند پس واي بر كافران از آتش ( 27) .


و يا پنداشتند كه ما با آنهايي كه ايمان آورده و عمل صالح كردند و آنهايي كه در زمين فساد انگيختند يكسان معامله مي‏كنيم و يا متقين را مانند فجار قرار مي‏دهيم ( 28) .


اين كتابي است كه ما به سوي تو نازلش كرديم تا در آيات آن تدبر كنند و در نتيجه خردمندان متذكر شوند ( 29) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :288


بيان آيات


خداي سبحان بعد از آنكه تهمت كفار را مبني بر اينكه دعوت به حق آن جناب را خود ساخته خواندند و آن را وسيله و بهانه رياست ناميدند و نيز گفتار آنان را كه او هيچ مزيتي بر ما ندارد تا به خاطر آن اختصاص به رسالت و انذار بيابد ، و نيز استهزاي آنان به روز حساب و عذاب خدا را كه بدان تهديد شدند نقل فرمود ، اينك در اين آيات رسول گرامي خود را امر به صبر مي‏كند و سفارش مي‏فرمايد ياوه‏گويي‏هاي كفار او را متزلزل نكند ، و عزم او را سست نسازد .


و نيز سرگذشت جمعي از بندگان اواب خدا را به ياد آورد كه همواره در هنگام هجوم حوادث ناملايم ، به خدا مراجعه مي‏كردند .


و از اين عده نام نه نفر از انبياي گرامي خود را ذكر كرده كه عبارتند از : 1 - داوود


2 - سليمان 3 - ايوب 4 - ابراهيم 5 - اسحاق 6 - يعقوب 7 - اسماعيل 8 - اليسع 9 - ذو الكفل (عليهماالسلام‏) كه ابتدا نام داوود را آورده و به قسمتي از داستانهاي او اشاره مي‏فرمايد .


اصبر علي ما يقولون و اذكر عبدنا داود ذا الايد انه اواب كلمه أيد به معناي نيرو است و حضرت داوود (عليه‏السلام‏) در تسبيح خداي تعالي مردي نيرومند بود و خدا را تسبيح مي‏كرد و كوهها و مرغان هم با او همصدا مي‏شدند ، و نيز مردي نيرومند در سلطنت و نيرومند در علم ، و نيرومند در جنگ بود ، و همان كسي است كه جالوت را بهقتل رسانيد - كه داستانش در سوره بقره گذشت .


و كلمه اواب اسم مبالغه است از ماده أوب كه به معناي رجوع است ، و منظور كثرت رجوع او به سوي پروردگارش است .


انا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشي و الاشراق ظاهرا كلمه معه متعلق است به جمله يسبحن و جمله معه يسبحن بيان معناي تسخير است .


و اگر كلمه معه كه ظرف است ، مقدم بر يسبحن آمده ، به خاطر عنايتي است كه در فهماندن تبعيت كردن جبال و طير از تسبيح داوود ، داشته ( اين در صورتي است كه ظرف معه را متعلق به جمله يسبحن بدانيم ) و ليكن آيه شريفه و سخرنا مع داود الجبال يسبحن و الطير مؤيد اين احتمال است كه ظرف مزبور متعلق به جمله


ترجمة الميزان ج : 17ص :289


سخرنا باشد ، همچنان كه در جاي ديگر از كلام خداي تعالي همين طور آمده ، و آن آيه يا جبال اوبي معه و الطير است كه در آن سخني از تسبيح نرفته .


و كلمه عشي به معناي شام و كلمه اشراق به معناي صبح است .


كلمه ان در جمله انا سخرنا تعليل را مي‏رساند .


و آيه شريفه با آياتي كه بدان عطف شده همه بيانگر اين معنا است كه داوود (عليه‏السلام‏) مردي نيرومند در ملك و نيرومند در علم ، و اواب به سوي پروردگار خويش بوده است .


و الطير محشورة كل له اواب كلمه محشورة از حشر به معناي جمع‏آوري به زور است ، و معناي جمله اين است كه : ما طير را هم تسخير كرديم با داوود ، كه بي اختيار و به اجبار دور او جمع مي‏شدند و با او تسبيح مي‏گفتند .


جمله كل له اواب جمله‏اي است استينافي كه تسبيح كوهها و مرغان را كه قبلا ذكر شده بود بيان مي‏كند ، و معنايش اين است كه : هر يك از كوهها و مرغان اواب بودند ، يعني بسيار با تسبيح به سوي ما رجوع مي‏كردند ، چون تسبيح يكي از مصاديق رجوع به سوي خداست .


البته احتمال بعيدي هست در اينكه ضمير له به داوود برگردد .


اينرا هم بايد دانست كه تاييد خداي تعالي از داوود (عليه‏السلام‏) به اين نبوده كه كوهها و مرغان را تسبيح‏گو كند ، چون تسبيح‏گويي اختصاص به اين دو موجود ندارد ، تمامي موجودات عالم به حكم آيه و ان من شي‏ء الا يسبح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم تسبيح مي‏گويند بلكه تاييدش از اين بابت بوده كه تسبيح آنها را موافق و هماهنگ تسبيح آن جناب كرده و صداي تسبيح آنها را به گوش وي و به گوش مردم مي‏رسانده ، - كه گفتار ما در معناي تسبيح موجودات براي خدا سبحان در تفسير آيه 44 سوره اسري ، گذشت و گفتيم كه تسبيح آنها نيز به زبان قالاست ، نه به زبان حال .


و شددنا ملكه و آتيناه الحكمة و فصل الخطاب راغب مي‏گويد : كلمه شد به معناي گره محكم است ، وقتي گفته مي‏شود : شددت الشي‏ء معنايش اين است كه : گره آن را محكم بستم .


بنا به گفته وي شد


ترجمة الميزان ج : 17ص :290


ملك از باب استعاره به كنايه خواهد بود كه مراد از آن اين است كه : ملك او را تقويت نموده ، اساس آن را به وسيله هيبت و لشكريان و خزينه‏ها و حسن تدبير محكم كرده ، همه وسائل محكم شدن سلطنت را برايش فراهم كرده بوديم .


و كلمه حكمت در اصل به معناي نوعي از حكم است ، و مراد از آن ، معارف حق و متقني است كه به انسان سود بخشد و به كمال برساند .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از آن ، نبوت است .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از آن ، زبور و علم شرايع است.


و بعضي ديگر معاني ديگري براي حكمت ذكر كرده‏اند كه هيچ يك از آنها معناي خوبي نيست .


و كلمه فصل الخطاب به معناي آن است كه انسان قدرت تجزيه و تحليل يك كلام را داشته باشد ، و بتواند آن را تفكيك كند و حق آن را از باطلش جدا كند .


و اين معنا با قضاوت صحيح در بين دو نفر متخاصم نيز منطبق است .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از فصل الخطابكلامي است متوسط بين ايجاز و اطناب ، يعني كلامي كه بسيار كوتاه نباشد به حدي كه معنا را نرساند و آن قدر هم طولاني نباشد كه شنونده را خسته كند .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از آن ، جمله اما بعد است ، كه قبل از سخن مي‏آورند ، چون اولين كسي كه اين رسم را باب كرد داوود (عليه‏السلام‏) بود .


ولي آيه بعدي كه مي‏فرمايد : و هل اتيك نبؤا الخصم ... مؤيد همان معنايي است كه ما براي فصل الخطاب كرديم .


و هل اتيك نبؤا الخصم اذ تسورا المحراب كلمه خصم مانند كلمه خصومت مصدر است و در اين جا منظور اشخاصي است كه خصومت در بينشان افتاده .


و كلمه تسور به معناي بالا رفتن بر ديوار بلند است ، مانند كلمه تسنم كه به معناي بالا رفتن بر كوهان شتر است .


و كلمه تذري كه به معناي بالا رفتن بر بلندي كوه است .


مفسرين كلمه محراب را به بالاخانه و شاه‏نشين معنا كرده‏اند .


و استفهام هل آتيك به منظور به شگفتي واداشتن و تشويق به شنيدن خبر است .


و معناي آيه اين است كه : اي محمد آيا اين خبر به تو رسيده كه قومي متخاصم از ديوار محراب داوود (عليه‏السلام‏) بالا رفتند ؟ اذ دخلوا علي داود ففزع منهم ... كلمه اذ ظرف است براي جمله تسوروا ، همچنان كه اذ اولي ظرف است


ترجمة الميزان ج : 17ص :291


براي جمله نبؤا الخصم و حاصل معنا اين است كه : اين قوم داخل شدند بر داوود ، در حالي كه آن جناب در محرابش بود ، و اين قوم از راه معمولي و عادي بر او وارد نشدند ، بلكه از ديوار محراب بالا رفتند ، و از آنجا بر وي درآمدند ، و به همين جهت داوود از ورود ايشان به فزع و وحشت درآمد ، چون ديد آنان بدون اجازه و از راه غير عادي وارد شدند .


ففزع منهم - راغب مي‏گويد كلمه فزع به معناي انقباض و نفرتي است كه در اثر برخورد با منظره‏اي هولناك به آدمي دست مي‏دهد ، و اين خود از جنس جزع است ، و فرقش با ترس اين است كه نمي‏گويند : فزعت من الله ولي گفته مي‏شود خفت منه .


و قبلا هم گفتيم كه خشيت عبارت است از تاثر قلب ، تاثري كه به دنبالش اضطراب و نگراني باشد ، و اين خود يكي از رذايل اخلاقي و مذموم است ، مگر در مورد خداي تعالي كه خشيت از او از فضايل است ، و به همين جهت است كه انبياء (عليهم‏السلام‏) به جز از خدا از كس ديگري خشيت ندارند .


و خداي تعالي در باره‏شان فرموده : و لا يخشون احدا الا الله .


ولي كلمه خوف به معناي تاثر از ناملايمات در مقام عمل است ، يعني به معناي آن جنب و جوشي است كه شخص ترسيده براي دفع شر انجام مي‏دهد ، به خلاف خشيت كه گفتيم تاثر در مقام ادراك است ، بنا بر اين خوف بالذات رذيله و مذموم نيست ، بلكه در مواردي جزو اعمال نيك شمرده مي‏شود ، همچنان كه خداي تعالي در خطابش به رسول گرامي‏اش فرموده : و اما تخافن من قوم خيانة .


و چون فزع عبارت است از انقباض و نفرتي كه از منظره‏اي مخوف در دل حاصل مي‏شود ، قهرا امري خواهد بود كه به مقام عمل برگشت مي‏كند ، نه به ادراك ، پس بالذات از رذايل نيست ، بلكه فضيلتي است مربوط به مواردي كه مكروه و ناملايمي در شرف پيش آمدن است ، و دارندگان اين فضيلت آن مكروه را دفع مي‏كنند .


پس اگر در آيه شريفه نسبت فزع به داوود (عليه‏السلام‏) داده ، براي او نقصي نيست تا بگويي آن جناب از انبيا بوده كه جز از خدا خشيت ندارند .


قالوا لا تخف خصمان بغي بعضنا علي بعض - وقتي ديدند داوود (عليه‏السلام‏) به


ترجمة الميزان ج : 17ص :292


فزع افتاده ، خواستند او را دلخوش و آرام ساخته و فزعش را تسكين دهند ، لذا گفتند : لا تخف - مترس .


و اين در حقيقت نهي از فزع است به صورت نهي از علت فزع كه همان خوف باشد .


خصمان بغي اين جمله در تقدير نحن خصمان است ، يعني ما دو خصم هستيم ، و مراد از دو خصم دو نفر نيست ، بلكه دو طايفه متخاصم است ، كه بعضي بر بعضي ظلم كرده‏اند .


فاحكم بيننا بالحق و لا تشطط ... - كلمه شطط به معناي جور است و معناي جمله اين است كه : اي داوود بين ما حكمي كن كه به حق باشد ، و در حكم كردنت جور مكن .


و ما را به راه وسط و طريق عدل راه بنما .


ان هذا اخي ... اين جمله مطلب مورد نزاع را بيان مي‏كند ، مي‏گويد : اين برادر من است ... و اين جمله كلام يكي از دو طايفه است كه به يك نفر از طايفه ديگر اشاره نموده مي‏گويد : اين شخص كه مي‏بيني برادر من است ... .


و با اين بيان فساد استدلالي كه بعضي به اين آيه كرده‏اند كه كمترين عدد جمع ، دو است ، روشن مي‏شود ، چون با بيان ما روشن گرديد كه كلمه خصمان و جمله هذا اخي هيچ دلالتي ندارد بر اين كه مراجعه كنندگان به داوود دو نفر بوده‏اند ، تا بگويي پس جمع اذ تسوروا و نيز اذ دخلوا در مورد دو نفر استعمال شده در نتيجه صيغه جمع بر دو نفر نيز اطلاق مي‏شود .


براي اينكه گفتيم : ممكن است اين دو متخاصم دو طايفه بوده‏اند و هر يك از دو طرف بيشتر از يك نفر بوده‏اند همچنان كه مي‏بينم صيغه تثنيه در آيه هذان خصمان اختصموا في ربهم فالذين كفروا ... در دو نفر به كار نرفته ، بلكه در دو جمعيت استعمال شده ، به شهادت اينكه هم فرموده اختصموا و هم در باره يكي از آن دو خصم فرموده : فالذين كفروا البته ممكن هم هست اصل خصومت در بين دو فرد از دو طايفه واقع شده باشد ، ولي پاي بقيه افراد نيز به ميان كشيده شده باشد ، تا آن دو را در ادعايشان كمك كنند .


له تسع و تسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال اكفلنيها و عزني في الخطاب - كلمه نعجة به معناي گوسفند ماده است ( كه به فارسي آن را ميش مي‏نامند) .


و معناي


ترجمة الميزان ج : 17ص :293


اكفلنيها اين است كه آن را در كفالت من و در تحت سلطنت من قرار بده .


و معناي و عزني في الخطاب اين است كه : در خطاب بر من غلبه كرد .


و بقيه الفاظ آيه روشن است .


قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك الي نعاجه ... و قليل ما هم اين آيه شريفه حكايت پاسخي است كه داوود (عليه‏السلام‏) به مساله آن قوم داده ، و بعيد نيست كه پاسخ او قضاوت و حكمي تقديري بوده ، چون اگر چنين نبود ، جا داشت از طرف مقابل هم بخواهد تا دعوي خود را شرح دهد و بعدا بين آن دو قضاوت كند .


آري ، ممكن است داوود (عليه‏السلام‏) از قرائني اطلاع داشته كه صاحب نود و نهگوسفند محق است ، و حق دارد آن يك گوسفند را از ديگري طلب كند و ليكن از آنجا كه صاحب يك گوسفند سخن خود را طوري آورد كه رحمت و عطوفت داوود را برانگيخت ، لذا به اين پاسخ مبادرت كرد كه اگر اين طور باشد كه تو مي‏گويي او به تو ستم كرده .


پس لامي كه بر سر جمله لقد ظلمك آمده لام قسم است ، و سؤالي كه در آيه آمده و فرموده : بسؤال - به طوري كه گفته‏اند - متضمن معناي اضافه است ، و به همين جهت با كلمه الي به مفعول دوم متعدي شده ، پس معنا چنين مي‏شود : سوگند مي‏خورم كه او به تو ظلم كرده كه سؤال كرده اضافه كني ميش خود را بر ميش‏هايش .


و ان كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم علي بعض ، الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات و قليل ما هم - اين قسمت تتمه كلام داوود (عليه‏السلام‏) است كه با آن ، گفتار اول خود را روشن مي‏كند .


و كلمه خلطاء به معناي شريكها است كه مال خود را با هم خلط مي‏كنند .


و ظن داود انما فتناه فاستغفر ربه و خر راكعا و اناب .


يعني داوود بدانست كه ما او را با اين واقعه بيازموديم ، چون كلمه فتنه به معناي امتحان است و كلمه ظن هم در خصوص اين آيه به معناي علم است .


ولي بعضي گفته‏اند : كلمه ظن به همان معناي معروف است(كه در فارسي به معناي پندار است ) و پندار غير از علم است .



ترجمة الميزان ج : 17ص :294


و مؤيد گفتار ما كه گفتيم ظن در اين مورد به معناي يقين و علم مي‏باشد اين است كه : استغفار و توبه داوود مطلق آمده ، و اگر كلمه مذكور به معناي معروفش مي‏بود ، بايد استغفار و توبه مقيد به آن صورت مي‏شد كه ظن با واقع مطابق درآيد ، يعني واقعه مذكور به راستي فتنه بوده باشد ، و چون اين دو لفظ مطلق آمده ، پس ظن به معناي علم خواهد بود .


كلمه خر - به طوري كه راغب گفته - به معناي افتادن و سقوطي است كه صداي خرير از آن شنيده شود ، و خرير به معناي صداي آب ، باد ، و امثال آن است كه از بالا به پايين ريخته شود .


و كلمه ركوع - بنا به گفته راغب - به معناي مطلق انحنا و خم شدن است .


و كلمه انابه به معناي رجوع است .


و انابه به سوي خدا - به گفته راغب - به معناي بازگشت به سوي اوست به توبه و اخلاص عمل و اين كلمه از ماده نوب است كه به معناي برگشتن پي در پي است .


و معناي آيه اين است كه : داوود (عليه‏السلام‏) بدانست كه اين واقعه امتحاني بوده كه ما وي را با آن بيازموديم و فهميد كه در طريقه قضاوت خطا رفته .


پس ، از پروردگار خود طلب آمرزش كرد از آنچه از او سرزده و بي‏درنگ به حالت ركوع درآمد و توبه كرد .


اكثر مفسرين به تبع روايات بر اين اعتقادند كه اين قوم كه به مخاصمه بر داوود وارد شدند ، ملائكه خدا بودند ، و خدا آنان را به سوي وي فرستاد تا امتحانش كند - كه به زودي روايات آن از نظر خواننده خواهد گذشت و به وضع آنها آگاهي خواهد يافت - .


ليكن خصوصيات اين داستان دلالت مي‏كند بر اينكه اين واقعه يك واقعه طبيعي ، ( هر چند به صورت ملائكه ) نبوده ، چون اگر طبيعي بود بايد آن اشخاص كه يا انسان بوده‏اند و يا ملك ، از راه طبيعي بر داوود وارد مي‏شدند ، نه از ديوار .


و نيز با اطلاع وارد مي‏شدند ، نه به طوري كه او را دچار فزع كنند .


و ديگر اينكه اگر امري عادي بود ، داوود از كجا فهميد كه جريان صحنه‏اي بوده براي امتحان وي .


و نيز از جمله فاحكم بين الناس بالحق و لا تتبع الهوي بر مي‏آيد كه خداي تعالي او را با اين صحنه بيازموده تا راه داوري را به او ياد بدهد و او را در


ترجمة الميزان ج : 17ص :295


خلافت و حكمراني در بين مردم استاد سازد .


همه اينها تاييد مي‏كنند اين احتمال را كه مراجعه كنندگان به وي ملائكه بوده‏اند كه به صورت مرداني از جنس بشر ممثل شده بودند .


در نتيجه اين احتمال قوي به نظر مي‏رسد كه واقعه مذكور چيزي بيش از يك تمثل نظير رؤيا نبوده كه در آن حالت افرادي را ديده كه از ديوار محراب بالا آمدند ، و به ناگهان بر او وارد شدند يكي گفته است : من يك ميش دارم و اين ديگري نود و نه ميش دارد ، تازه مي‏خواهد يك ميش مرا هم از من بگيرد .


و در آن حالت به صاحب يك ميش گفته : رفيق تو به تو ظلم مي‏كند ... پس سخن داوود (عليه‏السلام‏) - به فرضي كه حكم رسمي و قطعي او بوده باشد - در حقيقت حكمي است در ظرف تمثل همچنان كه اگر اين صحنه را در خواب ديدهبود ، و در آن عالم حكمي بر خلاف كرده بود گناه شمرده نمي‏شد ، و حكم در عالم تمثل گناه و خلاف نيست ، چون عالم تمثل مانند عالم خواب عالم تكليف نيست ، و تكليف ظرفش تنها در عالم مشهود و بيداري است ، كه عالم ماده است .


و در عالم مشهود و واقع نه كسي به داوود (عليه‏السلام‏) مراجعه كرد و نه ميشي در كار بود و نه ميشهايي ، پس خطاي داوود (عليه‏السلام‏) خطاي در عالم تمثل بوده ، كه گفتيم در آنجا تكليف نيست ، همچنان كه در باره خطا و عصيان آدم هم گفتيم كه عصيان در بهشت بوده ، چون در بهشت از درخت خورد كه هنوز به زمين هبوط نكرده بود و هنوز شريعتي و ديني نيامده بود .


خواهي گفت : پس استغفار و توبه چه معنا دارد ؟ مي‏گوييم : استغفار و توبه آن عالم هم مانند خطاي در آن عالم و در خور آن است ، مانند استغفار و توبه آدم از آنچه كه از او سر زد .


همه اين حرفها را بدان جهت زديم ، كه خواننده متوجه باشد كه ساحت مقدس داوود (عليه‏السلام‏) منزه از نافرماني خداست ، چون خود خداي تعالي آن جناب را خليفه خود خوانده ، همان طور كه به خلافت آدم (عليه‏السلام‏) در كلام خود تصريح نموده - كه توضيح بيشتر اين مطلب در داستان آدم در جلد اول اين كتاب گذشت .


و اما بنا بر اينكه بعضي از مفسرين گفته‏اند كه دو طرف دعوا كه بر داوود (عليه‏السلام‏) وارد شدند از جنس بشر بوده‏اند ، و داستان به همان ظاهرش حمل مي‏شود .


ناگزير بايد براي جمله لقد ظلمك چاره‏اي انديشيد ، و چاره‏اش اين است كه حكم داوود (عليه‏السلام‏) فرضي و تقديري است ، و معنايش اين است كه : اگر واقع داستان همين باشد كه تو گفتي رفيق تو به تو ظلم كرده ، مگر آنكه دليلي قاطع بياورد كه يك ميش هم مال اوست .



ترجمة الميزان ج : 17ص :296


دليل بر اينكه بايد كلام داوود (عليه‏السلام‏) را فرضي گرفت ، ايناست كه عقل و نقل حكم مي‏كنند بر اينكه انبياء (عليهم‏السلام‏) به عصمت خدايي معصوم از گناه و خطا هستند .


چه گناه بزرگ و چه كوچك .


علاوه بر اين ، خداي سبحان در خصوص داوود (عليه‏السلام‏) قبلا تصريح كرده بود به اينكه حكمت و فصل خطابش داده و چنين مقامي با خطاي در حكم نمي‏سازد .


و ان له عندنا لزلفي و حسن ماب كلمه زلفي و زلفه به معناي مقام و منزلت است .


و كلمه ماب به معناي مرجع است و كلمه زلفي و ماب را نكره ( يعني بدون الف و لام ) آورد تا بر عظمت مقام و مرجع دلالت كند .


و بقيه الفاظ آيه روشن است.


يا داود انا جعلناك خليفة في الأرض ... ظاهرا در اين كلام ، كلمه قلنا در تقدير است ، و تقدير آن فغفرنا له و قلنا يا داود ... است .


و ظاهر كلمه خلافت اين است كه : مراد از آن خلافت خدايي است ، و در نتيجه با خلافتي كه در آيه و اذ قال ربك للملئكة اني جاعل في الأرض خليفة آمده منطبق است ، و يكي از شؤون خلافت اين است كه : صفات و اعمال مستخلف را نشان دهد ، و آينده صفات او باشد .


كار او را بكند .


پس در نتيجه خليفه خدا در زمين بايد متخلق به اخلاق خدا باشد ، و آنچه خدا اراده مي‏كند او اراده كند ، و آنچه خدا حكم مي‏كنداو همان را حكم كند و چون خدا همواره به حق حكم مي‏كند و الله يقضي بالحق او نيز جز به حق حكم نكند و جز راه خدا راهي نرود ، و از آن راه تجاوز و تعدي نكند .


و به همين جهت است كه مي‏بينيم در آيه مورد بحث با آوردن فا بر سر جمله فاحكم بين الناس بالحق حكم به حق كردن را نتيجه و فرع آن خلافت قرار داده ، و اين خود مؤيد آن است كه مراد از جعل خلافت اين نيست كه شانيت و مقام خلافت به او داده باشد ، بلكه مراد اين است كه شانيتي را كه به حكم آيه و آتيناه الحكمة و فصل الخطاب قبلا به او داده بود ، به فعليت برساند ، و عرصه بروز و ظهور آن را به او بدهد .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از خلافت جانشيني براي انبياي قبل است ، و


ترجمة الميزان ج : 17ص :297


اگر حمله فاحكم بين الناس بالحق را متفرع بر اين خلافت كرده بدان جهت است كه خلافت نعمت عظيمي است كه بايد شكرگزاري شود ، و شكر آن ، عدالت در بين مردم است ، و يا به اين جهت است كه حكومت در بين مردم چه به حق و چه به ناحق از آثار خلافت و سلطنت است ، و تقييد آن به كلمه حق براي اين است كه سداد و موفقيت او در آن بوده صحيح نيست و بدون دليل در لفظ آيه تصرف كردن است .


و لا تتبع الهوي فيضلك عن سبيل الله - عطف اين جمله به جمله ما قبل و مقابل آن قرار گرفتن ، اين معنا را به آيه مي‏دهد كه ، در داوري در بين مردم پيروي هواي نفس مكن كه از حق گمراهت كند ، حقي كه همان راه خداست و در نتيجه مي‏فهماند كه سبيل خدا حق است .


بعضي از مفسرين گفته‏اند در اينكه داوود (عليه‏السلام‏) را امر كرد به اينكه به حق حكم كند و نهي فرمود از پيروي هواي نفس ، تنبيهي است براي ديگران يعني هر كسي كه سرپرست امور مردم مي‏شود ، بايد در بين آنان به حق حكم نموده و از پيروي باطل بر حذر باشد ، و گر نه آن جناب به خاطر عصمتي كه داشته هرگز جز به حق حكم ننموده ، و پيروي از باطل نمي‏كرده .


ولي اين اشكال بر او وارد است كه صرف اينكه خطاب متوجه به او ، براي تنبيه ديگران است ، دليل نمي‏شود بر اينكه به خاطر عصمت اصلا متوجه خود او نباشد ، چون عصمت باعث سلب اختيار نمي‏گردد ، ( و گر نه بايد معصومين هيچ فضيلتي بر ديگران نداشته باشند ، و فضائل آنان چون بوي خوش گلهاي خوشبو باشد ) بلكه با داشتن عصمت باز اختيارشان به جاي خود باقي است ، و مادام كه اختيار باقي است تكليف صحيح است ، بلكه واجب است ، همان طور كه نسبت به ديگران صحيح است چون اگر تكليف متوجه آنان نشود ، نسبت به ايشان ديگر واجب و حرامي تصور ندارد و طاعت از معصيت متمايز نمي‏شود ، و همين خود باعث مي‏شود عصمت لغو گردد ، چون وقتي مي‏گوييم داوود (عليه‏السلام‏) معصوم است ، معنايش اين است كه آن جناب گناه نمي‏كند ، و گفتيم كه گناه فرع تكليف است .


ان الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب - اين جمله نهي از پيروي هواي نفس را تعليل مي‏كند به اينكه اين كار باعث مي‏شود انسان از روز حساب غافل شود و فراموشي روز قيامت هم عذاب شديد دارد و منظور از فراموش كردن آن


ترجمة الميزان ج : 17ص :298


بي‏اعتنايي به امر آن است .


در اين آيه شريفه دلالتي است بر اينكه هيچ ضلالتي از سبيل خدا ، و يا به عبارت ديگر هيچ معصيتي از معاصي منفك از نسيان روز حساب نيست .


و ما خلقنا السماء و الأرض و ما بينهما باطلا ... بعد از آنكه كلام به ياد روز حساب منتهي شد ، عنان كلام را به سوي همين مساله برگردانيد تا آن را روشن سازد ، لذا بر اصل ثبوت آن به دو حجت احتجاج نمود يكي احتجاجي است كه سياق آيه مورد بحث آن را مي‏رساند ، و اين احتجاج از طريق غايات است ، چون اگر امر خلقت آسمانها و زمين و آنچه بين آن دو است - با اينكه اموري است مخلوق و مؤجل ، يكي پس از ديگري موجود مي‏شوند ، و فاني مي‏گردند - به سوي غايتي باقي و ثابت و غير مؤجل منتهي نشود ، امري باطل خواهد بود ، و باطل به معني هر چيزي كه غايت نداشته باشد ، محال است تحقق پيدا كند و در خارج موجود شود ، علاوه بر اين صدور چنين خلقتي از خالق حكيم محال است ، و در حكيم بودن خالق هم هيچ حرفي نيست .


و بسيار مي‏شود كه كلمه باطل به بازي اطلاق مي‏گردد ، و اگر در آيه مورد بحث هم مراد اين معنا باشد ، معناي آن چنين مي‏شود : ما آسمانها و زمين و آنچه بين آن دو است به بازينيافريديم و جز به حق خلق نكرديم ، و اين همان معنايي است كه آيه و ما خلقنا السموات و الأرض و ما بينهما لاعبين ما خلقناهما الا بالحق آن را افاده مي‏كند .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : آيه مورد بحث از نظر معنا عطف است بر ما قبلش ، و گويا فرموده : پيروي هوا مكن ، چون اين پيروي سبب گمراهيت مي‏شود .


و نيز به خاطر اينكه خدا عالم را براي باطل كه پيروي هوي مصداقي از آن است ، نيافريده ، بلكه براي توحيد و پيروي شرع خلق كرده است .


ليكن اين تفسير درست نيست ، براي اينكه آيه بعدي كه مي‏فرمايد : ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات كالمفسدين في الأرض با اين معنا سازگار نيست .


ذلك ظن الذين كفروا فويل للذين كفروا من النار - يعني اينكه خدا عالم را به باطل و بدون غايت خلق كرده باشد و روز حسابي كه در آن نتيجه امور معلوم مي‏شود ، در كار نباشد ، پندار و ظن كساني است كه كافر شدند پس واي به حال ايشان از عذاب آتش .



ترجمة الميزان ج : 17ص :299


ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات كالمفسدين في الأرض ام نجعل المتقين كالفجار اين آيه حجت دومي را بيان مي‏كند كه بر مساله معاد اقامه كرده ، و تقريرش اين است كه : بالضروره و بي‏ترديد انسان هم مانند ساير انواع موجودات كمالي دارد و كمال انسان عبارت است از اينكه در دو طرف علم و عمل از مرحله قوه و استعداد درآمده به مرحله فعليت برسد ، يعني به عقايد حق معتقد گشته و اعمال صالح انجام دهد ، كه فطرت خود او اگر سالم مانده باشد اين عقايد حق و اعمال صالح را تشخيص مي‏دهد ، و عبارت مي‏داند از ايمان به حق و عمل‏هايي كه مجتمع انساني را در زمين صالح مي‏سازد .


پس تنها كساني كه ايمان آورده و به صالحات عمل كردند ، و خلاصه مردم با تقوي ، انسان‏هاي كامل هستند ، و اما مفسدان در زمين يعني آنها كه عقايد فاسد و اعمال فاسد دارند و نام فجار معرف آنان است ، افرادي هستند كه در واقع در انسانيتشان نقص دارند ، و مقتضاي آن كمال و اين نقص اين است كه در مقابل كمال حياتي سعيد و عيشي طيب باشد و در ازاي آن نقص ، حياتي شقي ، و عيشي نكبت‏بار باشد .


و معلوم است كه زندگي دنيا كه هم آن طايفه و هم اين طايفه از آن استفاده مي‏كنند ، در تحت سيطره اسباب و عوامل مادي اداره مي‏شود ، كه تاثير آن اسباب و عوامل در مورد انسان كامل و ناقص ، مؤمن و كافر يكسان است ( زهرش هر دو را مي‏كشد ، آتشش هر دو را مي‏سوزاند ، آفتابش به هر دو مي‏تابد)، در نتيجه هر كس عمل خود را نيكو و آن طور كه بايد انجام دهد ، و اسباب مادي هم با عمل او موافقت داشته باشد قهرا زندگي مطلوبي خواهد داشت ، و هر كس بر خلاف اين باشد ، زندگي تنگ و ناراحتي خواهد داشت .


و بنا بر اين اگر زندگي منحصر در همين زندگي دنيا باشد ، كه گفتيم نسبتش به هر دو طايفه يكسان است ، و ديگر حيات آخرت با زندگي مختص به هر يك از اين دو طايفه و مناسب با حال او نبوده باشد ، با عنايتي كه خداي تعالي نسبت به رساندن هر حقي به صاحب حقش دارد ، منافات دارد ، و با عنايتي كه آن ذات اقدس به دادن مقتضاي هر چيزبه مقتضي‏اش دارد نمي‏سازد .


و اگر بخواهي مي‏تواني از بيان قبلي كه حجتي است برهاني صرفنظر نموده ، حجتي جدلي اقامه كني ، و بگويي : يكسان معامله كردن با هر دو طايفه ، و لغو كردن آنچه صلاح اين و فساد آن اقتضا دارد ، خلاف عدالت خداست .


و اين آيه شريفه - به طوري كه ملاحظه مي‏كني - نمي‏خواهد بفرمايد : مؤمن و كافر


ترجمة الميزان ج : 17ص :300


يكسان نيستند ، بلكه مي‏خواهد مقابله بين كساني كه ايمان آورده و عمل صالح كرده‏اند ، با كساني كه اينطور نيستند بيان كند ، حال چه اينكه ايمان نداشته باشند ، و يا ايمان داشته و عمل صالح نداشته باشند ، و به همين جهت دوباره مقابله را بين متقيان و فجار قرار داد .


كتاب انزلناه اليك مبارك ليدبروا آياته و ليتذكر اولوا الالباب يعني اين قرآن كتابي است كه از جمله اوصافش اين و اين است ، و اگر در اين آيه او را به انزال توصيف كرد ، كه به نازل شدن به يكدفعه اشعار دارد ، نه به تنزيل كه به نازل شدن تدريجي دلالت دارد ، براي اين است كه تدبر و تذكر مناسبت دارد كه قرآن كريم به طور مجموع اعتبار شود ، نه تكه تكه و جدا جدا .


و مقابله بين جمله ليدبروا با جمله و ليتذكر اولوا الالباب اين معنا را مي‏فهماند كه مراد از ضمير جمع ، عموم مردم است .


و معناي آيه اين است كه : اين قرآن كتابي است كه ما آن را به سوي تو نازل كرديم ، كتابي است كه خيرات و بركات بسيار براي عوام و خواص مردم دارد ، تا مردم در آن تدبر نموده به همين وسيله هدايت شوند ، و يا آنكه حجت بر آنان تمام شود ، و نيز براي اينكه صاحبان خرد از راه استحضار حجت‏هاي آن و تلقي بياناتش متذكر گشته و به سوي حق هدايت شوند .


بحث روايتي


در الدر المنثور به طريقي از انس و از مجاهد و سدي و به چند طريق ديگر از ابن عباس ، داستان مراجعه كردن دو طايفهمتخاصم به داوود (عليه‏السلام‏) را با اختلافي كه در آن روايات هست نقل كرده است .


و نظير آن را قمي در تفسير خود آورده .


و نيز در عرائس و كتبي ديگر نقل شده ، و صاحب مجمع البيان آن را خلاصه كرده كه اينك از نظر خواننده مي‏گذرد : داوود (عليه‏السلام‏) بسيار نماز مي‏خواند ، روزي عرضه داشت : بارالها ابراهيم را بر


ترجمة الميزان ج : 17ص :301


من برتري دادي و او را خليل خود كردي ، موسي را برتري دادي و او را كليم خود ساختي .


خداي تعالي وحي فرستاد كه اي داوود ما آنان را امتحان كرديم ، به امتحاناتي كه تاكنون از تو چنان امتحاني نكرده‏ايم ، اگر تو هم بخواهي امتيازي كسب كني بايد به تحمل امتحان تن دردهي .


عرضه داشت : مرا هم امتحان كن .


پس روزي در حيني كه در محرابش قرار داشت ، كبوتري به محرابش افتاد ، داوود خواست آن را بگيرد ، كبوتر پرواز كرد و بر دريچه محراب نشست .


داوود بدانجا رفت تا آن را بگيرد .


ناگهان از آنجا نگاهش به همسر اوريا فرزند حيان افتاد كه مشغول غسل بود .


داوود عاشق او شد ، و تصميم گرفت با او ازدواج كند .


به همين منظور اوريا را به بعضي از جنگها روانه كرد ، و به او دستور داد كه همواره بايدپيشاپيش تابوت باشي - و تابوت عبارت است از آن صندوقي كه سكينت در آن بوده - اوريا به دستور داوود عمل كرد و كشته شد .


بعد از آنكه عده آن زن سرآمد ، داوود با وي ازدواج كرد ، و از او داراي فرزندي به نام سليمان شد .


روزي در بيني كه او در محراب خود مشغول عبادت بود ، دو مرد بر او وارد شدند ، داوود وحشت كرد .


گفتند مترس ما دو نفر متخاصم هستيم كه يكي به ديگري ستم كرده - تا آنجا كه مي‏فرمايد - و ايشان اندكند .


پس يكي از آن دو به ديگري نگاه كرد و خنديد ، داوود فهميد كه اين دو متخاصم دو فرشته‏اند كه خدا آنان رانزد وي روانه كرده ، تا به صورت دو متخاصم مخاصمه راه بيندازند و او را به خطاي خود متوجه سازند پس داوود (عليه‏السلام‏) توبه كرد و آن قدر گريست كه از اشك چشم او گندمي آب خورد و روييد .


آنگاه صاحب مجمع البيان مي‏گويد - و چه خوب هم مي‏گويد - داستان عاشق شدن داوود سخني است كه هيچ ترديدي در فساد و بطلان آن نيست ، براي اينكه اين نه تنها با عصمت انبيا سازش ندارد ، بلكه حتي با عدالت نيز منافات دارد ، چطور ممكن است انبيا كه امينان خدا بر وحي او و سفرايي هستند بين او و بندگانش ، متصف به صفتي باشند كه اگر يك انسان معمولي متصف بدان باشد ، ديگر شهادتش پذيرفته نمي‏شود و حالتي داشته باشند كه به خاطر آن حالت ، مردم از شنيدن سخنان ايشان و پذيرفتن آن متنفر باشند ؟ ! .


مؤلف : اين داستان كه در روايات مذكور آمده از تورات گرفته شده ، چيزي كه هست نقل تورات از اين هم شنيع‏تر و رسواتر است ، معلوم مي‏شود آنهايي كه داستان مزبور را در


ترجمة الميزان ج : 17ص :302


روايات اسلامي داخل كرده‏اند ، تا اندازه‏اي نقل تورات را - كه هم اكنون خواهيد ديد - تعديل كرده‏اند .


اينك خلاصه آنچه در تورات ، اصحاح يازدهم و دوازدهم ، از سموئيل دوم آمده : شبانگاه بود كه داوود از تخت خود برخاست ، و بر بالاي بام كاخ به قدم زدن پرداخت ، از آنجا نگاهش به زني افتاد كه داشت حمام مي‏كرد ، و تن خود را مي‏شست ، و زني بسيار زيبا و خوش منظر بود .


پس كسي را فرستاد تا تحقيق حال او كند .


به او گفتند : او بتشبع همسر اورياي حثي است ، پس داوود رسولاني فرستاد تا زن را گرفته نزدش آوردند ، و داوود با او هم بستر شد ، در حالي كه زن از خون حيض پاك شده بود ، پس زن به خانه خود برگشت ، و از داوود حامله شده ، به داوود خبر داد كه من حامله شده‏ام .


از سوي ديگر اوريا در آنايام در لشكر داوود كار مي‏كرد و آن لشكر در كار جنگ با بني عمون بودند ، داوود نامه‏اي به يوآب امير لشكر خود فرستاد ، و نوشت كه اوريا را نزد من روانه كن ، اوريا به نزد داوود آمد ، و چند روزي نزد وي ماند ، داوود نامه‏اي ديگر به يوآب نوشته ، به وسيله اوريا روانه ساخت و در آن نامه نوشت : اوريا را ماموريت‏هاي خطرناك بدهيد و او را تنها بگذاريد ، تا كشته شود .


يوآب نيز همين كار را كرد .


و اوريا كشته شد و خبر كشته شدنش به داوود رسيد .


پس همين كه همسر اوريا از كشته شدن شوهرش خبردار شد ، مدتي در عزاي او ماتم گرفت ، و چون مدت عزاداري و نوحه‏سرايي تمام شد ، داوود نزد او فرستاده و او را ضميمه اهل بيت خود كرد .


و خلاصه همسر داوود شد ، و براي او فرزندي آورد ، و اما عملي كه داوود كرد در نظر رب عمل قبيحي بود .


لذا رب ، ناثان پيغمبر را نزد داوود فرستاد .


او هم آمد و به او گفت در يك شهر دو نفر مرد زندگي مي‏كردند يكي فقير و آن ديگري توانگر ، مرد توانگر گاو و گوسفند بسيار زياد داشت و مرد فقير به جز يك ميش كوچك نداشت ، كه آن را به زحمت بزرگ كرده بود در اين بين ميهماني براي مرد توانگر رسيد او از اينكه از گوسفند و گاو خود يكي را ذبح نموده از ميهمان پذيرايي كند دريغ ورزيد ، و يك ميش مرد فقير را ذبح كرده براي ميهمان خود طعامي تهيه كرد .


داوود از شنيدن اين رفتار سخت در خشم شد ، و به ناثان گفت : رب كه زنده است ، چه باك از اينكه آن مرد طمع‏كار كشته شود ، بايد اين كار را بكنيد ، و به جاي يك ميش


ترجمة الميزان ج : 17ص :303


چهار ميش از گوسفندان او براي مرد فقير بگيريد ، براي اينكه بر آن مرد فقير رحم نكرده و چنين معامله‏اي با او كرده .


ناثان به داوود گفت : اتفاقا آن مرد خود شما هستيد ، و خدا تو را عتاب مي‏كند و مي‏فرمايد : بلاء و شري بر خانه‏ات مسلط مي‏كنم و در پيش رويت همسرانت را مي‏گيرم ، و آنان را به خويشاوندانت مي‏دهم ، تا در حضور بني اسرائيل و آفتاب با آنان هم بستر شوند ، و اين را به كيفر آن رفتاري مي‏كنم كه تو با اوريا و همسرش كردي .


داوود به ناثان گفت : من از پيشگاه رب عذر اين خطا را مي‏خواهم .


ناثان گفت : خدا هم اين خطاي تو را از تو برداشت و ناديده گرفت و تو به كيفر آن نمي‏ميري ، و ليكن از آنجا كه تو با اين رفتارت دشمناني براي رب درست كردي كه همه زبان به شماتت رب مي‏گشايند ، فرزندي كه همسر اوريا برايت زاييده خواهد مرد .


پس خدا آن فرزند را مريض كرد و پس از هفت روز قبض روحش فرمود ، و بعد از آن همسر اوريا سليمان را براي داوود زاييد .


و در كتاب عيون است كه - در باب مجلس رضا (عليه‏السلام‏) نزد مامون و مباحثه‏اش با ارباب ملل و مقالات - امام رضا (عليه‏السلام‏) به ابن جهم فرمود : بگو ببينم پدران شما در باره داوود چه گفته‏اند ؟ ابن جهم عرضه داشت : مي‏گويند او در محرابش مشغول نماز بود كه ابليس به صورت مرغي در برابرش ممثل شد ، مرغي كه زيباتر از آن تصور نداشت .


پس داوود نماز خود را شكست و برخاست تا آن مرغ را بگيرد .


مرغ پريد و داوود آن را دنبال كرد ، مرغ بالاي بام رفت ، داوود هم به دنبالش به بام رفت ، مرغ به داخل خانه اوريا فرزند حيان شد ، داوود به دنبالش رفت ، و ناگهان زني زيبا ديد كه مشغول آب تني است .


داوود عاشق زن شد ، و اتفاقا همسر او يعني اوريا را قبلا به ماموريت جنگي روانه كرده بود ، پس به امير لشكر خود نوشت كه اوريا را پيشاپيش تابوت قرار بده ، و او هم چنين كرد ، اما به جاي اينكه كشته شود ، بر مشركين غلبه كرد .


و داوود از شنيدن قصه ناراحت شد ، دوباره به امير لشكرش نوشت او را همچنان جلو تابوت قرار بده ! اميرچنان كرد و اوريا كشته شد ، و داوود با همسر وي ازدواج كرد .


راوي مي‏گويد : حضرت رضا (عليه‏السلام‏) دست به پيشاني خود زد و فرمود انا لله و انا اليه راجعون آيا به يكي از انبياي خدا نسبت مي‏دهيد كه نماز را سبك شمرده و آن را شكست ، و به دنبال مرغ به خانه مردم درآمده ، و به زن مردم نگاه كرده و عاشق شده ، و شوهر


ترجمة الميزان ج : 17ص :304


او را متعمدا كشته است ؟ ابن جهم پرسيد : يا بن رسول الله پس گناه داوود در داستان دو متخاصم چه بود ؟ فرمود واي بر تو خطاي داوود از اين قرار بود كه او در دل خود گمان كردكه خدا هيچ خلقي داناتر از او نيافريده ، خداي تعالي ( براي تربيت او ، و دور نگه داشتن او از عجب ) دو فرشته نزد وي فرستاد تا از ديوار محرابش بالا روند ، يكي گفت ما دو خصم هستيم ، كه يكي به ديگري ستم كرده ، تو بين ما به حق داوري كن و از راه حق منحرف مشو ، و ما را به راه عدل رهنمون شو .


اين آقا برادر من نود و نه ميش دارد و من يك ميش دارم ، به من مي‏گويد اين يك ميش خودت را در اختيار من بگذار و اين سخن را طوري مي‏گويد كه مرا زبون مي‏كند ، داوود بدون اينكه از طرف مقابل بپرسد : تو چه مي‏گويي ؟ و يا از مدعي مطالبه شاهد كند در قضاوت عجله كرد و عليه آن طرف و به نفع صاحب يك ميش حكم كرد ، و گفت : او كه از تو مي‏خواهد يك ميشت را هم در اختيارش بگذاري به تو ظلم كرده .


خطاي داوود در همين بوده كه از رسم داوري تجاوز كرده ، نه آنكه شما مي‏گوييد ، مگر نشنيده‏اي كه خداي عز و جل مي‏فرمايد : يا داود انا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ... .


ابن جهم عرضه داشت : يا بن رسول الله پس داستان داوود با اوريا چه بوده ؟ حضرت رضا (عليه‏السلام‏) فرمود : در عصر داوود حكم چنين بود كه اگر زني شوهرش مي‏مرد و يا كشته مي‏شد ، ديگر حق نداشت شوهري ديگر اختيار كند ، و اولين كسي كه خدا اين حكم را برايش برداشت و به او اجازه داد تا با زن شوهر مرده ازدواج كند ، داوود (عليه‏السلام‏) بود كه با همسر اوريا بعد از كشته شدن او و گذشتن عده ازدواج كرد ، و اين بر مردم آن روز گران آمد .


و در امالي صدوق به سند خود از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه به علقمه فرمود : انسان نمي‏تواند رضايت همه مردم را به دست آورد و نيز نمي‏تواند زبان آنان را كنترل كند همين مردم بودند كه به داوود (عليه‏السلام‏) نسبت دادند كه : مرغي را دنبال كرد تا جايي كه نگاهش به همسر اوريا افتاد و عاشق او شد و براي رسيدن به آن زن ، اوريا را به جنگ فرستاد ، آن هم در پيشاپيش تابوت قرارش داد تا كشته شود ، و او بتواند با همسر وي ازدواج كند ... .



ترجمة الميزان ج : 17ص :305


گفتاري در چند فصل پيرامون سرگذشت داوود (عليه‏السلام‏)


1- سرگذشت داوود (عليه‏السلام‏) در قرآن : در قرآن كريم از داستانهاي آن جناب به جز چند اشاره ، چيزي نيامده ، يك جا به سرگذشت جنگ او در لشكر طالوت اشاره كرده كه در آن جنگ ، جالوت را به قتل رسانده و خداوند سلطنت را بعد از طالوت به او واگذار نموده و حكمتش داده و آنچه مي‏خواسته بدو آموخته است .


در جاي ديگر به اين معنا اشاره فرموده كه او را خليفه خود كرد ، تا در بين مردم حكم و داوري كند ، و فصل الخطاب ( كه همان علم داوري بين مردم است ) به او آموخته .


و در جاي ديگر به اين معنا اشاره فرموده كه خدا او و سلطنتش را تاييد نموده و كوهها و مرغان را مسخر كرد تا با او تسبيح بگويند .


و جايي ديگر به اين معنا اشاره كرده كه آهن را براي او نرم كرد تا با آن هر چه مي‏خواهد و مخصوصا زره درست كند .


2- ذكر خير داوود (عليه‏السلام‏) در قرآن : خداي سبحان در چند مورد او رااز انبيا شمرده و بر او و بر همه انبيا ثنا گفته ، و نام او را بخصوص ذكر كرده و فرموده : و آتينا داود زبورا - ما به داوود زبور داديم و نيز فرموده : به او فضيلت و علم داديم و نيز فرموده : به او حكمت و فصل الخطاب داديم ، و او را خليفه در زمين كرديم و او را به اوصاف اواب و دارنده زلفا و قرب در پيشگاه الهي و دارنده حسن ماب ستوده .


3 - آنچه از آيات استفاده مي‏شود : دقت در آياتي كه متعرض داستان آمدن دو متخاصم نزد داوود (عليه‏السلام‏) است بيش از اين نمي‏رساند كه اين داستان صحنه‏اي بوده كه خداي تعالي براي آزمايش داوود در عالم تمثل به وي نشان داده تا او را به تربيت الهي تربيت كند و راه و رسم داوري عادلانه را به وي بياموزد ، تا در نتيجه هيچ وقت مرتكب جور در حكم نگشته و از راه عدل منحرف نگردد .


اين آن معنايي است كه از آيات اين داستان فهميده مي‏شود ، و اما زوايدي كه در غالب روايات هست ، يعني داستان اوريا و همسرش ، مطالبي است كه ساحت مقدس انبيا از آن منزه است ، كه در بيان آيات و بحث روايتي مربوط به آن محصل كلام گذشت .



ترجمة الميزان ج : 17ص :306


وَ وَهَبْنَا لِدَاوُدَ سلَيْمَنَنِعْمَ الْعَبْدُإِنَّهُ أَوَّابٌ‏(30) إِذْ عُرِض عَلَيْهِ بِالْعَشي‏ِ الصفِنَت الجِْيَادُ(31) فَقَالَ إِني أَحْبَبْت حُب الخَْيرِ عَن ذِكْرِ رَبي حَتي تَوَارَت بِالحِْجَابِ‏(32) رُدُّوهَا عَليفَطفِقَ مَسحَا بِالسوقِ وَ الأَعْنَاقِ‏(33) وَ لَقَدْ فَتَنَّا سلَيْمَنَ وَ أَلْقَيْنَا عَلي كُرْسِيِّهِ جَسداً ثمَّ أَنَاب‏(34) قَالَ رَب اغْفِرْ لي وَ هَب لي مُلْكاً لا يَنبَغِي لأَحَدٍ مِّن بَعْدِيإِنَّك أَنت الْوَهَّاب‏(35) فَسخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْث أَصاب‏(36) وَ الشيَطِينَ كلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ‏(37) وَ ءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ في الأَصفَادِ(38) هَذَا عَطاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِك بِغَيرِ حِسابٍ‏(39) وَ إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَي وَ حُسنَ مَئَابٍ‏(40)


ترجمه آيات


و ما به داوود سليمان را عطا كرديم كه چه بنده خوبي بود و بسيار رجوع كننده ( به ما ) بود ( 30) .


به يادش آور كه وقتي اسباني نيك بر او عرضه شد ( 31) .


(از شدت علاقه به تماشاي آنها از نماز اول وقت باز ماند و خود را ملامت كرد ) و گفت من علاقه به اسبان را بر ياد خدا ترجيح دادم تا خورشيد غروب كرد ( و يا اسبان از نظرم ناپديد شدند ) ( 32) .


آنها را به من برگردانيد و چون برگرداندند سر و گردنهايشان را نشان كرد تا وقف راه خدا باشند ( 33) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :307


ما سليمان را هم بيازموديم و جسد بي‏جان ( فرزندش ) را بر تختش افكنديم پس به سوي ما متوجه شد ( 34) .


و گفت پروردگارا مرا بيامرز و به من سلطنتي بده كه سزاوار احدي بعد از من نباشد البته تو بخشنده‏اي ( 35) .


پس ما به او سلطنتي داديم كه دامنه‏اش حتي باد را هم گرفت و باد هر جا كه او مي‏خواست بوزد به نرمي مي‏وزيد ( 36) .


و نيز شيطانها را برايش رام كرديم شيطانهايي كه يا بناء بودند و يا غواص ( 37 ) .


و اما بقيه آنها را ( كه جز شرارت هنري نداشتند ) همه را در غل و زنجير كرديم ( تا مزاحم سلطنت او نباشند ) ( 38) .


اين است عطاي ما و لذا بدو گفتيم از نعمت خود به هر كه خواهي عطا كن و از هر كه خواهي دريغ نما كه عطاي ما بي‏حساب است ( 39) .


و به راستي او در درگاه ما تقرب و سرانجامي نيك دارد ( 40) .


بيان آيات


اين آيات راجع به دومين داستان از قصص بندگان اواب است كه خداي تعالي آن را براي پيغمبرش بيان نموده و دستورش مي‏دهد به اينكه صبر پيشه سازد و در هنگام سختي به ياداين داستان بيفتد .


و وهبنا لداود سليمان نعم العبد انه اواب يعني ما به داوود فرزندي داديم به نام سليمان .


بقيه الفاظ آيه از بيان قبلي ما روشن مي‏شود .


اذ عرض عليه بالعشي الصافنات الجياد كلمه عشي در مقابل غداة است ، كه به معناي اول روز است و در نتيجه عشي به معناي آخر روز و بعد از ظهر است .


و كلمه صافنات - به طوري كه در مجمع البيان گفته - جمع صافنة است ، و صافنة آن اسباني را مي‏گويند كه بر سه پاي خود ايستاده و يك دست را بلند مي‏كند تا نوك سمش روي زمين قرار گيرد .


و - نيز بنا به گفته وي - كلمه جياد جمع جواد است كه واو آن در جمع به ياء قلب مي‏شود ، و اصل جياد جواد - به كسره جيم - بوده ، و معنايش تندرو است ، گويا حيوان از دويدن بخل


ترجمة الميزان ج : 17ص :308


نمي‏ورزد .


فقال اني احببت حب الخير عن ذكر ربي حتي توارت بالحجاب ضمير قال - گفت به سليمان برمي‏گردد ، و مراد از خير - به طوري كه گفته‏اند - اسب است ، چون عرب اسب را خير مي‏نامند ، و از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هم روايت شده كه فرمود : تا قيامت خير را به پيشاني اسبها گره زده‏اند .


بعضي هم گفته‏اند : مراد از كلمه خير مال بسيار است و در بسياري از موارد در قرآن به اين معنا آمده ، مانند آيه ان ترك خيرا .


مفسرين در تفسير جمله احببت حب الخير گفته‏اند : كلمه احببت متضمن معناي ايثار است ، و كلمه عن به معناي علي است ، و منظور سليمان (عليه‏السلام‏) اين است كه : من محبتي را كه به اسبان دارم ايثار و اختيار مي‏كنم بر ياد پروردگارم ، كه عبارت است از نماز ، در حالي كه آن را نيز دوست مي‏دارم ، و يا معنايش اين است كه : من اسبان را دوست مي‏دارم دوستي‏اي كه در مقابل ياد پروردگارم نمي‏توانم از آن چشم بپوشم ، در نتيجه وقتي اسبان را بر من عرضه مي‏دارند از نمازم غافل مي‏شوم تا خورشيد غروب مي‏كند .


حتي توارت بالحجاب - ضمير در توارت - به طوري كه گفته‏اند - به كلمه شمس برمي‏گردد ، با اينكه قبلا نامش نيامده بود ، ولي از كلمه عشي كه در آيه قبلي بود استفاده مي‏شود .


و مراد از تواري خورشيد غروب كردن و پنهان شدن در پشت پرده افق است ، مؤيد اينكه ضمير به خورشيد برمي‏گردد كلمه عشي در آيه قبلي است ، چون اگر مقصود تواري خورشيد نبود ، ذكر كلمه عشي در آن آيه بدون غرض مي‏شد و غرضي كه هر خواننده آن را بفهمد براي آن باقي نمي‏ماند .


پس حاصل معناي آيه اين است كه من آن قدر به اسب علاقه يافتم ، كه وقتي اسبان را بر من عرضه كردند ، نماز از يادم رفت تا وقتش فوت شد ، و خورشيد غروب كرد .


البته بايد دانست كه علاقه سليمان (عليه‏السلام‏) به اسبان براي خدا بوده ، و علاقه به خدا او را علاقه‏مند به اسبان مي‏كرد ، چون مي‏خواست آنها را براي جهاد در راه خدا تربيت كند ، پس رفتنش و حضورش براي عرضه اسبان به وي ، خود عبادت بوده است .


پس در حقيقت عبادتي او را از


ترجمة الميزان ج : 17ص :309


عبادتي ديگر بازداشته ، چيزي كه هست نماز در نظر وي مهم‏تر از آن عبادت ديگر بوده است .


بعضي ديگر از مفسرين گفته‏اند : ضمير در توارت به كلمه خيل برمي‏گردد و معنايش اين است كه : سليمان از شدت علاقه‏اي كه به اسبان داشت ، بعد از سان ديدن از آنها ، همچنان به آنها نظر مي‏كرد ، تا آنكه اسبان در پشت پرده بعد و دوري ناپديد شدند .


ولي در سابق گفتيم كه : كلمه عشي در آيه قبلي ، مؤيد احتمال اول است ، و هيچ دليلي هم نه در لفظ آيه و نه در روايات بر گفتار اين مفسر نيست .


ردوها علي فطفق مسحا بالسوق و الاعناق بعضي از مفسرين گفته‏اند : ضمير در ردوها به كلمه شمس برمي‏گردد ، و سليمان (عليه‏السلام‏) در اين جمله به ملائكه امر مي‏كند كه : آفتاب را برگردانند ، تا او نماز خود را در وقتش بخواند .


و منظور از جمله فطفق مسحا بالسوق و الاعناق اين است : سليمان شروع كرد پاها و گردن خود را دست كشيدن و به اصحاب خود نيز دستور داد اين كار را بكنند ، و اين در حقيقت وضوي ايشان بوده .


آنگاه او و اصحابش نماز خواندند .


و اين معنا در بعضي از روايات ائمه اهل بيت (عليهم‏السلام‏) هم آمده .


بعضي ديگر از مفسرين گفته‏اند : ضمير به كلمه خيل برمي‏گردد ، و معنايش اين است كه : سليمان دستور داد تا اسبان را دوباره برگردانند ، و چون برگرداندند ، شروع كرد به ساق و گردنهاي آنها دست كشيدن و آنها را در راه خدا سبيل كردن .


و اين عمل را بدان جهت كرد ، تا كفاره سرگرمي به اسبان و غفلت از نماز باشد .


بعضي ديگر گفته‏اند : ضمير به كلمه خيل برمي‏گردد ، ولي مراد از دست كشيدن به ساقها و گردنهاي آنها ، زدن آنها با شمشير و بريدن دست و گردن آنهاست ، چون كلمه مسح به معناي بريدن نيز مي‏آيد .


بنا بر اين سليمان (عليه‏السلام‏) از اينكه اسبان ، او را از عبادت خدا بازداشته‏اند خشمناك شده ، و دستور داده آنها را برگردانند ، و آنگاه ساق و گردن همه را با شمشير زده و همه را كشته است .


ولي اين تفسير صحيح نيست ، چون چنين عملي از انبيا سرنمي‏زند ، و ساحت آنان منزه از مثل آن است .


هر بيننده و شنونده‏اي مي‏پرسد كه : اسب بيچاره چه گناهي دارد كه با شمشير به جان او بيفتي ، و قطعه و قطعه‏اش كني ، علاوه بر اين ، اين عمل اتلاف مال محترم است .



ترجمة الميزان ج : 17ص :310


و اما اينكه : بعضي از مفسرين به روايت ابي بن كعب استدلال كرده‏اند بر صحت اين تفسير ، و در آخر اضافه كرده‏اند كه : سليمان (عليه‏السلام‏) اسبان را در راه خدا قرباني كرده ، و لابد قرباني اسب هم در شريعت او جايز بوده ، به هيچ وجه صحيح نيست ، براي اينكه در روايت ابي ، اصلا سخني از قرباني كردن اسب به ميان نيامد .


علاوه بر اين - همان طور كه گفتيم - سليمان (عليه‏السلام‏) از عبادت غافل و مشغول به لهو و هوي نشده ، بلكه عبادتي ديگر آن را مشغول كرده .


پس از بين همه وجوه همان وجه اول قابل اعتماد است ، البته اگر لفظ آيه با آن مساعد باشد ، و گر نه وجه دوم از همه بهتر است .


و لقد فتنا سليمان و الفينا علي كرسيه جسدا ثم اناب كلمه جسد به معناي جسمي است بي‏روح .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از جسدي كه بر تخت سليمان افتاد ، خود سليمان (عليه‏السلام‏) بوده كه خدا او را به مرضي مبتلا و آزمايش كرد ، و تقدير كلام اين است كه : القيناه علي كرسيه كجسد لا روح فيه من شدة المرض - ما او را مانند جسدي بي‏روح از شدت مرض بر تختش انداختيم .


ليكن اين وجه صحيح نيست ، براي اينكه هيچ گوينده فصيحي ضمير را از كلام حذف نمي‏كند ، و از كلامي كه ظاهرش انداختن جسدي بر تخت سليمان (عليه‏السلام‏) است ، انداختن خود سليمان (عليه‏السلام‏) را اراده نمي‏كند ، آن هم گوينده‏اي كه كلامش فصيح‏ترين كلام است .


مفسرين ديگر اقوال مختلفي در مراد از آيه دارند ، و هر يك از روايتي پيروي كرده و آنچه به طور اجمال از ميان اقوال و روايات مي‏توان پذيرفت ، اين است كه : جسد نامبرده جنازه كودكي از سليمان (عليه‏السلام‏) بوده كه خدا آن را بر تخت وي افكند ، و در جمله ثم اناب قال رب اغفر لي اشعار و بلكه دلالت است بر اينكه : سليمان (عليه‏السلام‏) از آن جسد اميدها داشته ، و يا در راه خدا به او اميدها بسته بوده ، و خدا او را قبض روح نموده و جسد بي‏جانش را بر تخت سليمان افكنده تا او بدين وسيله متنبه گشته و امور را به خدا واگذارد ، و تسليم او شود .


قال رب اغفر لي و هب ليملكا لا ينبغي لاحد من بعدي انك انت الوهاب از ظاهر سياق برمي‏آيد كه اين استغفار مربوط به آيه قبلي و داستان انداختن جسد بر


ترجمة الميزان ج : 17ص :311


كرسي سليمان (عليه‏السلام‏) است ، و اگر واو عاطفه نياورده ، براي اين است كه كلام به منزله جواب از سؤالي است كه ممكن است بشود ، گويا بعد از آنكه فرموده : ثم اناب كسي پرسيده : در انابه‏اش چه گفت ؟ فرموده : گفت پروردگارا مرا بيامرز ... .


چه بسا از مفسرين كه بر اين درخواست سليمان كه گفت : ملكي به من بده كه بعد از من سزاوار احدي نباشد ، اشكال كرده‏اند كه اين چه بخلي است كه سليمان مرتكب شده ، و از خدا خواسته مثل سلطنت او را بعد از او به احدي ندهد ؟ .


و جواب آن اين است كه : درخواست او درخواست براي خودش است ، نه درخواست منع از ديگران ، نمي‏خواهد درخواست كند كه ديگران را از سلطنتي چون سلطنت او محروم كند ، و فرق است بين اينكه ملكي را مختص به خود درخواست كند ، و اينكه اختصاص آن را به خود بخواهد .


فسخرنا له الريح تجري بامره رخاء حيث اصاب اين آيه فرع و نتيجه درخواست ملك است و از استجابت آن درخواست خبر مي‏دهد و ملكي را كه سزاوار احدي بعد از او نباشد بيان مي‏كند وآن ملكي است كه دامنه‏اش حتي باد و جن را هم گرفته ، و آن دو نيز مسخر وي شدند .


و كلمه رخاء - به ضمه را - به معناي نرمي است و ظاهرا مراد از جريان باد به نرمي و به امر سليمان اين باشد كه : باد در اطاعت كردن از فرمان سليمان نرم بوده و بر طبق خواسته او به آساني جريان مي‏يافته .


پس ديگر اشكال نشود به اينكه توصيف باد به صفت نرمي ، با توصيف آن به صفت عاصفه - تند كه آيه و لسليمان الريح عاصفة تجري بامره آن را حكايت كرده ، منافات دارد .


براي اينكه گفتيم : منظور از جريان باد به نرمي ، اين است كه : جاري ساختن بادبراي آن جناب هزينه‏اي نداشته ، و به آساني جاري مي‏شده ، حال يا به نرمي و يا به تندي .


ولي بعضي از مفسرين از اين اشكال جواب داده‏اند به اينكه : ممكن است خداوند باد را مسخر سليمان (عليه‏السلام‏) كرده ، كه هر وقت او خواست نرم بوزد ، و هر وقت او خواست تند بوزد .


و معناي جمله حيث اصاب اين است كه : به هر جا هم كه او خواست بوزد ، چون


ترجمة الميزان ج : 17ص :312


اين جمله متعلق به جمله تجري است .


و الشياطين كل بناء و غواص يعني ما شيطانهاي جني را براي سليمان (عليه‏السلام‏) مسخر كرديم ، تا هر يك از آنهاكه كار بنايي را مي‏دانسته ، برايش بنايي كند و هر يك از آنها كه غواصي را مي‏دانسته برايش در درياها غواصي كند ، و لؤلؤ و ساير منافع دريايي را برايش استخراج كند .


و آخرين مقرنين في الاصفاد كلمه اصفاد جمع صفد است ، كه به معناي غل آهني است ، و معناي جمله اين است كه : ما ساير طبقات جن را براي او مسخر كرديم ، تا همه را غل و زنجير كند و از شرشان راحت باشد .


هذا عطاؤنا فامنن او امسك بغير حساب يعني اين سلطنت كه به تو داديم عطاي ما به تو بود ، عطايي بي‏حساب ، و ظاهرا مراد از بي‏حساب بودن آن ، اين است كه : عطاي ماحساب و اندازه ندارد كه اگر تو از آن زياد بذل و بخشش كني ، كم شود .


پس هر چه مي‏خواهي بذل و بخشش بكن ، و لذا فرمود : فامنن او امسك - مي‏خواهي بذل بكن و نخواستي نكن يعني هر دو يكسان است ، چه بخشش بكني و چه نكني ، تاثيري در كم شدن عطاي ما ندارد .


ولي بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از بي‏حساب بودن عطا ، اين است كه : روز قيامت از تو حساب نمي‏كشيم بعضي ديگر گفته‏اند : مراد اين است كه : عطاي ما به تو از باب تفضل بوده ، نه از باب اينكه خواسته باشيم پاداش به تو داده باشيم .


و معاني ديگري هم براي آن كرده‏اند .


و ان له عندنا لزلفي و حسن ماب معناي اين جمله در سابق گذشت .


بحث روايتي


در مجمع البيان در ذيل آيه فقال اني احببت حب الخير عن ذكر ربي ... گفته : بعضي از مفسرين گفته‏اند : رسيدگي به كار اسبان ، او را از نماز عصر بازداشت تا وقت نماز


ترجمة الميزان ج : 17ص :313


فوت شد ، - به نقل از علي (عليه‏السلام‏) - .


و در روايات اصحاب ما اماميه آمده كه فضيلت اول وقت از او فوت شد .


و نيز در مجمع البيان گفته : ابن عباس نقل كرده كه از علي (عليه‏السلام‏) از اين آيه پرسيدم ، فرمود : اي ابن عباس تو در باره اينآيه چه شنيده‏اي ؟ عرض كردم : از كعب شنيدم مي‏گفت : سليمان سرگرم ديدن از اسبان شد تا وقتي كه نمازش فوت شد ، پس گفت اسبان را به من برگردانيد ، و اسبها چهارده تا بودند ، دستور داد با شمشير ساقها و گردنهاي اسبان را قطع كنند و بكشند و خداي تعالي به همين جهت چهارده روز سلطنت او را از او بگرفت ، چون به اسبان ظلم كرد ، و آنها را بكشت .


علي (عليه‏السلام‏) فرمود : كعب دروغ گفته و مطلب بدين قرار بوده كه سليمان روزي از اسبان خود سان ديد ، چون مي‏خواست با دشمنان خدا جهاد كند ، پس آفتاب غروب كرد ، به امر خداي تعالي بهملائكه موكل بر آفتاب گفت تا آن را برگردانند ، ملائكه آفتاب را برگرداندند ، و سليمان نماز عصر را در وقتش بجاي آورد .


آري انبيا (عليهم‏السلام‏) هرگز ظلم نمي‏كنند ، و به ظلم دستور هم نمي‏دهند ، براي اينكه پاك و معصومند .


مؤلف : اين قسمت از كلام كعب كه گفت : خداي تعالي چهارده روز ملك را از او بگرفت ، اشاره است به انگشتري كه ماجرايش از نظر خواننده مي‏گذرد .


و در كتاب فقيه از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت آورده كه فرمود : سليمان بن داوود ، روزي بعد از ظهر از اسبان خود بازديد به عمل آورد ، و مشغول تماشاي آنها شد تا آفتاب غروب كرد ، به ملائكه گفت : آفتاب را برايم برگردانيد تا نمازم را در وقتش بخوانم .


ملائكه چنين كردند ، سليمان برخاست و نماز خود را خواند .


و آفتاب دوباره غروب كرده و ستارگان درخشيدن گرفتند ، و اين است معناي كلام خداي عز و جل كه مي‏فرمايد : و وهبنا لداود سليمان ، تا آنجا كه مي‏فرمايد : مسحا بالسوق و الاعناق .


مؤلف : اين روايت اگر لفظ آيه با آن مساعدت كند ، يعني با جمله فطفق مسحا بالسوق و الاعناق بسازد ، روايت بي‏اشكالي است ، و اما مساله برگشتن خورشيد اشكالي ندارد ، براي اينكه وقتي ما معجزه را براي انبياء بپذيريم و اثبات كنيم ، ديگر چه فرقي بين


ترجمة الميزان ج : 17ص :314


معجزات هست ؟ مخصوصا با در نظر گرفتن اينكه از نظر روايات ، آفتاب تنها براي سليمان (عليه‏السلام‏) برنگشته بلكه براي يوشع بن نون و علي بن ابي طالب (عليه‏السلام‏) نيز بازگشته و روايات آن در كمال اعتبار است ، پس ديگر نبايد به اشكالي كه فخر رازي در تفسير كبير خود كرده اعتنا نمود .


و اما پي كردن اسبان و زدن گردنهاي آنها با شمشير ، مطلبي است كه ( تنها در اين روايت نيامده ) در چند روايت ديگر نيز از طريق اهل سنت نقل شده ، كه قمي هم آنها را در تفسير خود آورده .


ولي چيزي كه هست همه اين روايات به كعب الاحبار يهودي الاصل بر مي‏گردد ، همچنان كه در روايات گذشته از ابن عباس هم گذشت ، و به هر حال به همان بياني كه گذشت نبايد به آن اعتنا كرد .


اين مفسرين در اغراق گويي‏شان در باره اين داستان آن قدر تندروي كرده‏اند كه روايت كرده‏اند كه آن اسبان بيست هزار بوده كه همه داراي بال بوده‏اند ، نظير آن روايتي كه در ذيل حتي توارت بالحجاب از كعب روايت كرده‏اند كه گفت : آن حجاب از ياقوت سبز بوده ، ياقوتي كه محيط به همه خلايق است ، و از سبزي آن آسمان سبز شده ! غافل از اينكه آسمان اصلا سبز نيست ) .


باز نظير آن از عجايبي كه در اين داستان نقل كرده‏اند روايتي است كه در ذيل و القينا علي كرسيه جسدا آورده‏اند كه خدا به او پسري داد ، و او از ترس جن - و در بعضي روايات ديگر از ترس ملك الموت - به ابر سپرد تا او را در دامن خود حفظ كند ، ولي روزي جسد مرده او را بر تخت خود يافت ! و باز روايتي كه آورده‏اند روزي سليمان گفت : امشب با صد نفر از زنان خود جماع مي‏كنم تا از هر يك از آنها پسري شجاع برايم متولد شود و در راه خدا جهاد كند ، و در اين كلام خود ان شاء اللهنگفت ، و در نتيجه هيچ يك از همسرانش باردار نشدند ، مگر يك نفر كه فرزندي نيمه تمام زاييد و سليمان او را بسيار دوست مي‏داشت و بدين جهت او را نزد يكي از جنيان پنهان كرد .


تا اينكه دست ملك الموت او را گرفته قبض روح كرد و جسدش را بر تخت سليمان انداخت .



ترجمة الميزان ج : 17ص :315


و نيز از حرفهاي عجيب و غريب ، مطلبي است كه در روايات بسياري آمده كه عده‏اي از آنها به ابن عباس مي‏رسد ، و ابن عباس تصريح كرده كه من اين حرف را از كعب شنيدم ، و آن اين است كه : سليمان انگشتري داشت و يكي از شيطانها آن را از وي دزديد و در نتيجه چند روزي ملك سليمان زايل شد و تسلطش بر شياطين پايان يافت ، و بر عكس شيطانها بر ملك او مسلط شدند ، تا آنكه خداوند انگشترش را به او برگردانيد و در نتيجه سلطنتش دوباره برگشت ! .


و بالأخره در داستان سليمان (عليه‏السلام‏) اموري روايت كرده‏اند كه هر خردمندي بايد ساحت انبيا را منزه از آن امور بداند ، و حتي از نقل آنها در باره انبيا شرم كند ، مثلا يكي از آنها اين است كه : منظور از افتادن جسد بر تخت اين است كه شيطان بر تخت او نشست .


اينها همه مطالب بي‏پايه‏اي است كه دست خائنان و جعالان آنها رادر روايات داخل كرده ، و - همان طور كه قبلا هم گفتيم - نبايد به آنها اعتنا نمود ، و اگر خواننده عزيز علاقمند به ديدن آن روايات است ، همه‏اش در تفسير الدر المنثور سيوطي نقل شده ، بدانجا مراجعه نمايد.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :