امروز:
دوشنبه 1 آبان 1396
بازدید :
933
ترجمه الميزان: سوره ص آيات 88 - 41


ترجمة الميزان ج : 17ص :316


وَ اذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوب إِذْ نَادَي رَبَّهُ أَني مَسني الشيْطنُ بِنُصبٍ وَ عَذَابٍ‏(41) ارْكُض بِرِجْلِكهَذَا مُغْتَسلُ بَارِدٌ وَ شرَابٌ‏(42) وَ وَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنَّا وَ ذِكْرَي لأُولي الأَلْبَبِ‏(43) وَ خُذْ بِيَدِك ضِغْثاً فَاضرِب بِّهِ وَ لا تحْنَثإِنَّا وَجَدْنَهُ صابِراًنِّعْمَ الْعَبْدُإِنَّهُ أَوَّابٌ‏(44) وَ اذْكُرْ عِبَدَنَا إِبْرَهِيمَ وَ إِسحَقَ وَ يَعْقُوب أُولي الأَيْدِي وَ الأَبْصرِ(45) إِنَّا أَخْلَصنَهُمْ بخَالِصةٍ ذِكرَي الدَّارِ(46) وَ إِنهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصطفَينَ الأَخْيَارِ(47) وَ اذْكُرْ إِسمَعِيلَ وَ الْيَسعَ وَ ذَا الْكِفْلِوَ كلٌّ مِّنَ الأَخْيَارِ(48)


ترجمه آيات


به ياد آور بنده ما ايوب را آن زمان كه پروردگار خود را ندا داد كه شيطان مرا دچار عذاب و گرفتاري كرد ( 41) .


(بدو گفتيم)پاي خود به زمين بكش كه آب همين جا نزديك توست ، آبي خنك ، در آن آب‏تني كن و از آن بنوش ( 42) .


و اهلش را با فرزنداني به همان تعداد و دو برابر فرزنداني كه داشت به او بداديم تا رحمتي باشد از ما به او و تذكري باشد براي خردمندان ( 43) .


و نيز به او گفتيم حال كه سوگند خورده‏اي كه همسرت را صد تركه چوب بزني تعداد صد تركه به دست بگير و آنها را يك بار به زنت بزن تا سوگند خود نشكسته باشي ، ما ايوب را بنده‏اي خويشتن‏دار يافتيم


ترجمة الميزان ج : 17ص :317


چه خوب بود همواره به ما رجوع مي‏كرد ( 44) .


وبه ياد آور بندگان ما ابراهيم و اسحق و يعقوب را كه مرداني نيرومند و بينا بودند ( 45) .


(بدين جهت نيرومند و بينا بودند كه ) ما آن را به خصلتي خالص كه همان ياد آخرت باشد خالص و پاك كرديم ( 46) .


و ايشان نزد ما از برگزيدگان اخيارند ( 47) .


و به ياد آور اسماعيل و يسع و ذو الكفل را و هر يك از اخيار بودند ( 48) .


بيان آيات


اين آيات متعرض سومين داستاني است كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مامور شده به ياد آنها باشد و در نتيجه صبر كند ، و آن عبارت است از : داستان ايوب پيغمبر (عليه‏السلام‏) ومحنت و گرفتاريهايي كه خدا برايش پيش آورد تا او را بيازمايد .


و سپس رفع آن گرفتاريها و عافيت خدا و عطاي او را ذكر كرده ، و سپس دستور مي‏دهد تا ابراهيم و پنج نفر از ذريه او از انبيا را به ياد آورد .


و اذكر عبدنا ايوب اذ نادي ربه اني مسني الشيطان بنصب و عذاب اين جمله دعايي است از ايوب (عليه‏السلام‏) كه در آن از خدا مي‏خواهد عافيتش دهد ، و سوء حالي كه بدان مبتلا شده از او برطرف سازد .


و به منظور رعايت تواضع و تذلل درخواست و نياز خود را ذكر نمي‏كند ، و تنها از اينكه خدا را به نام ربي - پروردگارم صدا مي‏زند فهميده مي‏شود كه او را براي حاجتي مي‏خواند .


كلمه نصب به معناي تعب و به تنگ آمدن است .


و جمله اذ نادي ... به اصطلاح ادبي بدل اشتمال است .


در آغاز مي‏فرمايد : به ياد آر بنده ما ايوب را بعدا بعضي از خاطرات او را نام برده ، مي‏فرمايد : به ياد آر اين خاطره‏اش را كه پروردگار خود را خواند كه اي پروردگار من ... .


پس جمله اذ نادي هم مي‏تواند بدل اشتمال از كلمه عبدنا باشد ، و هم از كلمه ايوب .


و جمله اني مسني ... حكايت نداي ايوب است .


و از ظاهر آيات بعدي برمي‏آيد كه مرادش از نصب و عذاب بد حالي و گرفتاريهايي است كه در بدن او و در خاندانش پيدا شد .


همان گرفتاريهايي كه در سوره انبيا،


ترجمة الميزان ج : 17ص :318


آن را از آن جناب چنين حكايت كرده كه گفت : مسني الضر و انت ارحم الراحمين .


البته اين در صورتي است كه بگوييم كلمه ضر شامل مصيبت در خود آدمي و اهل‏بيتش مي‏شود .


و در اين سوره و سوره انبياء هيچ اشاره‏اي به از بين رفتن اموال آن جناب نشده ، هر چند كه اين معنا در روايات آمده است .


و ظاهرا مراد از مس شيطان به نصب و عذاب اين است كه : مي‏خواهد نصب و عذاب را به نحوي از سببيت و تاثير به شيطان نسبت دهد .


و بگويد كه شيطان در اين گرفتاريهاي من مؤثر و دخيل بوده است .


و همين معنا از روايات هم برمي‏آيد .


و در اينجا اين سؤال پيش مي‏آيد كه يكي از گرفتاريهاي ايوب مرض او بود ، و مرض علل و اسباب عادي و طبيعي دارد ، پس چگونه آن جناب مرض خود را هم به شيطان نسبت داد و هم به بعضي از علل طبيعي ؟ جواب اين اشكال آن است كه : اين دو سبب يعني شيطان و عوامل طبيعي ، دو سبب در عرض هم نيستند ، تا در يك مسبب جمع نشوند ، و نشود مرض را به هر دو نسبت داد ، بلكه دو سبب طولي‏اند و توضيح آن در تفسير آيه و لو ان اهل القري آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء ، در جلد هشتم اين كتاب بيان گرديده ، بدانجا مراجعه شود .


ممكن است گفته شود : اگر چنين استنادي ممكن باشد ، ولي صرف امكان دليل بر وقوع آن نمي‏شود ، از كجا كه شيطان چنين تاثيري در انسانها داشته باشد كه هر كس را خواست بيمار كند ؟ در پاسخ مي‏گوييم : نه تنها دليلي بر امتناع آن نداريم ، بلكه آيه شريفه انما الخمر و الميسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان دليل بر وقوع آن است ، براي اينكه در اين آيه ، شراب و قمار و بت‏ها و ازلام را به شيطان نسبت داده و آن را عمل شيطانخوانده ، و نيز از حضرت موسي (عليه‏السلام‏) حكايت كرده كه بعد از كشتن آن مرد قبطي گفته : هذا من عمل الشيطان انه عدو مضل مبين كه در تفسيرش گفتيم كلمه هذا اشاره است به مقاتله آن دو .


و به فرضي هم كه از روايات چشم‏پوشي كنيم ، ممكن است احتمال دهيم كه مراد


ترجمة الميزان ج : 17ص :319


از نسبت دادن نصب و عذاب به شيطان اين باشد كه شيطان با وسوسه خود مردم را فريب داده و به مردم گفت : از اين مرد دوري كنيد و نزديكش نشويد ، چون اگر او پيغمبر بود اين قدر بلاء از همه طرف احاطه‏اش نمي‏كرد ، و كارش بدينجا نمي‏كشيد ، و عاقبتش بدينجا كه همه زبان به شماتت و استهزايش بگشايند نمي‏انجاميد .


در تفسير كشاف اين وجه را كه گفتيم انكار كرده و گفته : به هيچ وجه نمي‏توانيم اين وجه را بپذيريم كه خدا شيطان را بر انبياي خود مسلط كند تا هر جور دلش خواست آن حضرات را اذيت و آزار كند و دچار عذاب نمايد و از اين راه داغ دل خود را از آنان بستاند ، چون اگر بنا باشد اين كار نسبت به انبياء جايز باشد ، نسبت به پيروان انبياء يعني مردم صالح نيز ( به طريق اولي ) جايز است ، آن وقت رانده درگاه خدا هيچ مؤمن صالحي را از اين انتقام خود سالم نمي‏گذارد ، همه را بيچاره و هلاك مي‏كند با اينكه در قرآن كريم مكرر آمده ، كه شيطان به غير از وسوسه هيچ دخالت و تاثير ديگر ندارد .


ليكن اين اشكال زمخشري وارد نيست ، براي اينكه آنچه در قرآن كريم از خصائص انبياء و ساير معصومين شمرده شده ، همانا عصمت است كه به خاطر داشتن آن ، از تاثير شيطان در نفوسشان ايمنند ، و شيطان نمي‏تواند در دلهاي آنان وسوسه كند .


و اما تاثيرش در بدنهاي انبياء و يا اموال و اولاد و ساير متعلقات ايشان ، به اينكه از اين راه وسيله ناراحتي آنان را فراهم سازد ، نه تنها هيچ دليلي بر امتناع آن در دست نيست ، بلكه دليل بر امكان وقوع آن هست ، و آن آيه شريفه فاني نسيت الحوت و ما انسانيه الا الشيطان ان اذكره مي‏باشد كه راجع است به داستان مسافرت موسي با همسفرش يوشع (عليه‏السلام‏) و يوشع به موسي مي‏گويد : اگر ماهي را فراموش كردم اين فراموشي كار شيطان بود ، او بود كه نگذاشت من به ياد ماهي بيفتم .


پس از اين آيه برمي‏آيد كه شيطان اين گونه دخل و تصرفها را در دلهاي معصومين دارد .


و اما اينكه گفت : لازمه جواز و امكان مداخله شيطان در دلهاي انبياء اين است كه در دلهاي پيروان انبياء نيز دخل و تصرف بكند ، در پاسخش مي‏گوييم : اين ملازمه را قبول نداريم ، زيرا ما كه مي‏گوييم ممكن است شيطان چنين تصرفهايي در دلهاي معصومين بكند ، معتقديم كه هر جا چنين تصرفهايي بكند به اذن خدا مي‏كند ، به اين معنا كه خدا جلوگيرش نمي‏شود ،


ترجمة الميزان ج : 17ص :320


چون مداخله شيطان را مطابق مصلحت مي‏بيند ، مثلا مي‏خواهد مقدار صبر و حوصله بنده‏اش معين شود .


و لازمه اين حرف اين نيست كه شيطان بدون مشيت و اذن خدا هر چه دلش خواست بكند و هر بلايي كه خواست بر سر بندگان خدا بياورد ، و اين خود روشن است .


أركض برجلك هذا مغتسل بارد و شرابواقع شدن اين آيه در دنبال آيه قبلي كه درخواست و نداي ايوب (عليه‏السلام‏) را حكايت مي‏كرد ، اين معنا را افاده مي‏كند كه خداي سبحان خواسته است به وي اعلام كند كه دعايش مستجاب گشته .


و جمله أركض برجلك حكايت آن وحيي است كه در هنگام كشف از استجابت به آن جناب فرموده .


و يا اينكه در اين جمله چيزي از ماده قول تقدير گرفته شده ، كه اگر اظهار مي‏شد چنين مي‏شد : فاستجبنا له و قلنا أركض ... و سياق آيه كه سياق امر است اشعار دارد بلكه كشف مي‏كند از اينكه : آن جناب در آن موقع آن قدر از پا درآمده بود كه قادر به ايستادنو راه رفتن با پاي خود نبوده ، و در سراپاي بدن بيماري داشته ، و خداي تعالي اول مرض پاي او را شفا داده ، و بعد چشمه‏اي در آنجا برايش جوشانده ، و دستور داد كه از آن چشمه حمام بگيرد ، و بنوشد تا ظاهر و باطن بدنش از ساير مرضها بهبودي يابد .


و اين مطالبي كه گفتيم از سياق آيه استفاده مي‏شود ، مورد تاييد روايات هم هست .


و در آيه شريفه از طريق حذف جزئيات ايجاز به كار رفته ، و تقدير آن اين است كه : اركض برجلك هذا مغتسل بارد و شراب ، فركض برجله و اغتسل و شرب فبرأ الله من مرضه - پاي خود به زمين بكش كه پهلويت چشمه‏اي خنك و نوشيدني ايجاد شده ، پس ايوب پاي خود بدان سو كشيد ، و چشمه را يافته از آن غسل كرد ، و از آبش نوشيد و در نتيجه خدا او را از همه مرضها بهبودي داد .


و وهبنا له أهله و مثلهم معهم رحمة منا و ذكري لاولي الالباب در روايات آمده : تمامي كسان او به غير از همسرش مردند و آن جناب به داغ همه فرزندانش مبتلا شده بود ، و بعدا خدا همه را برايش زنده كرد ، و آنان را و مثل آنان را به آن جناب بخشيد .


بعضي گفته‏اند كه فرزندانش در ايام ابتلايش از او دوري كردند و خدا با بهبودي‏اش آنان را دوباره دورش جمع كرد ، و همان فرزندان زن گرفتند و بچه‏دار شدند .


پس معناي اينكه خدا فرزندانش را و مثل آنان را به وي بخشيد همين است كه آنان و فرزندان آنان را دوباره دورش جمع كرد .



ترجمة الميزان ج : 17ص :321


رحمة منا و ذكري لاولي الالباب - كلمه رحمة مفعول له است .


و معناي جمله اين است كه : ما اين كار را كرديم براي اينكه رحمتي از ما به وي بوده باشد ، و نيز تذكري براي صاحبان عقل باشد تا با شنيدن سرگذشت آن جناب متذكر شوند .


و خذ بيدك ضغثا فاضرب به و لا تحنث انا وجدناه صابرا نعم العبد انه اواب در مجمع البيان مي‏گويد : كلمه ضغث به معناي يك مشت پر از شاخه درخت و يا از گياه و يا از خوشه خرما است و ايوب (عليه‏السلام‏) سوگند خورده بود كه اگر حالش خوب شود همسرش را صد تازيانه بزند ، چون در امري او را ناراحت كرده بود - كه به زودي روايتش ذكر مي‏شود - و چون خداي تعالي عافيتش داد ، به وي فرمود تا يك مشت شاخه به عدد تازيانه‏هايي كه بر آن سوگند خورده بود ( صد عدد ) در دست گرفته يك نوبت آن را به همسرش بزند تا آن كه سوگند خود را نشكسته باشد .


و سياق اين آيه به آنچه ذكر شده اشاره دارد .


و اگر جرم همسر او و سبب سوگند او را ذكر نكرده براي اين است كه هم تادب و هم نامبرده را احترام كرده باشد .


انا وجدناه صابرا - يعني ما او را در برابر ابتلائاتي كه به وسيله آن او را آزموديم يعني در برابر مرض و از بين رفتن اهل و مال صابر يافتيم .


و اين جمله تعليل جمله و اذكر و يا تعليل جمله عبدنا است و چنين معنا مي‏دهد كه اگر ما او را عبد ناميديم ، و يا عبد خود ناميديم ، براي اين است كه ما او را صابر يافتيم .


البته در بين اين دو احتمال احتمال اول بهتر است .


و جمله نعم العبد انه اواب مدح ايوب (عليه‏السلام‏) است .


و اذكر عبادنا ابراهيم و اسحق و يعقوب اولي الايدي و الابصار اين آيه شريفه انبياي نامبرده را مدح مي‏كند به اينكه : داراي ايدي و ابصارند ، و كلمه يد و نيز كلمه بصر وقتي قابل مدحند كه دست و چشم انسان باشند ( و گرنه حيوانات هم دست و چشم دارند ) و در مواردي استعمالش نمايند كه آفريدگار آن دو را براي همان موارد آفريده باشد ، و شخص نامبرده دست و چشم خود را در راه انسانيت خود به خدمت گرفته باشد ، و در نتيجه با دست خود اعمال صالح انجام داده ، و خير به سوي خلق خدا جاري ساخته باشد .


و با چشم خود راه‏هاي عافيت و سلامت را از موارد هلاكت تميز داده ، و به حق رسيده باشد ،


ترجمة الميزان ج : 17ص :322


نه اينكه حق و باطل برايش يكسان و مشتبه باشد .


پس اينكه فرمود : ابراهيم و اسحاق و يعقوب داراي دست و چشم بودند ، در حقيقت خواسته است به كنايه بفهماند نامبردگان در طاعت خدا و رساندن خير به خلق ، و نيز در بينايي‏شان در تشخيص اعتقاد و عمل حق ، بسيار قوي بوده‏اند .


آيه شريفه و وهبنا له اسحاق و يعقوب نافلة و كلا جعلنا صالحين و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوة و ايتاء الزكوة و كانوا لنا عابدين به آن دو معنا كه در آيه مورد بحث آمده اشارهنموده و متعرض هر دو شده است ، چون ائمه بودن ، و به امر خدا هدايت كردن ، و وحي خدا را گرفتن همه آثار ابصار است و زكات دادن و فعل خيرات ، و اقامه نماز ، آثار ايدي است .


اين معنا را قمي هم در تفسير خود از ابي الجارود از امام ابي جعفر (عليه‏السلام‏) روايت كرده ، چون در آن روايت اولي الايدي به نيرومندي در عبادت ، و ابصار به داشتن بصيرت در عبادت تفسير شده است .


انا اخلصناهم بخالصة ذكري الدار كلمه خالصة وصفي است كه در جاي موصوف خود آمده .


و حرف با كه بر سر - آن است ، باي سببيت است ، و تقدير كلام بسبب خصلة خالصة است .


و جمله ذكري الدار بيان آن خصلت است .


و منظور از كلمه دار دار آخرت مي‏باشد .


اين آيه ، يعني جمله انا اخلصناهم ... تعليل مضمون آيه قبلي است كه نامبردگان از انبيا را اولي الايدي و الابصار مي‏خواند .


ممكن هم هست تعليل باشد براي كلمه عبادنا و يا براي جمله و اذكر و از اين سه احتمال اولي از همه مناسبتر است ، براي اينكه وقتي انسان مستغرق در ياد آخرت و جوار رب العالمين شد ، و تمامي همش مرتكز در آن گرديد ، قهرا معرفتش نسبت به خدا كامل گشته ، نظرش در تشخيص عقايد حق مصاب مي‏گردد ، و نيز در سلوك راه عبوديت حق ، تبصر پيدا مي‏كند ، و ديگر بر ظاهر حيات دنيا و زينت آن مانند ابناي دنيا جمود ندارد ، همچنان كه در شان چنين كساني در جاي ديگر نيز فرموده : فاعرض عمن تولي عن ذكرنا و لم يرد الا الحيوة الدنيا ذلك مبلغهم من العلم ، پس


ترجمة الميزان ج : 17 ص :323


جمله انا اخلصناهم براي تعليل جمله اولي الايدي و الابصار مناسب‏تر است تا براي جمله عبادنا و يا جمله و اذكر .


و معناي آيه اين است كه : اگر گفتيم اينان صاحبان ايدي و ابصارند ، براي اين است كه ما آنان را به خصلتي خالص و غير مشوب ، خالص كرديم ، خصلتي بس عظيم الشان ، و آن عبارت است از ياد خانه آخرت .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از كلمه دار همين دار دنيا است ، و منظور آيه اين است كه : ما ايشان را خالص كرديم براي دار دنيا يعني مادام كه دنيا برقرار باشد ذكر خير آنان بر سر زبانها باشد ، همچنان كه در جاي ديگر فرموده : وهبنا له اسحق و يعقوب - تا آنجا كه مي‏فرمايد - و جعلنا لهم لسان صدق عليا ولي وجه سابق به نظر ما مناسبتر است .


و انهم عندنا لمن المصطفين الاخيار در سابق گذشت كه اصطفا ملازم با اسلام و تسليم شدن به تمام معنا براي خداي سبحان است .


و در اين آيهشريفه اشاره‏اي دارد به آيه ان الله اصطفي ادم و نوحا و ال ابراهيم و آل عمران علي العالمين .


كلمه اخيار - به طوري كه گفته‏اند - جمع خير است كه در معنا مقابل شر است ولي بعضي گفته‏اند كه : جمع خير - با تشديد ياء ، و يا با تخفيف - ، مانند اموات كه جمع ميت - با تشديد - ، و ميت - بدون تشديد - است .


و اذكر اسمعيل و اليسع و ذا الكفل و كل من الاخيار معناي اين آيه روشن است و حاجتي به توضيح ندارد .


گفتاري در سرگذشت ايوب (عليه‏السلام‏)


در چند فصل 1 - داستان ايوب از نظر قرآن : در قرآن كريم از داستان آن جناب بهجز اين نيامده كه : خداي تعالي او را به ناراحتي جسمي و به داغ فرزندان مبتلا نمود ، و سپس ، هم عافيتش


ترجمة الميزان ج : 17ص :324


داد ، و هم فرزندانش را و مثل آنان را به وي برگردانيد .


و اين كار را به مقتضاي رحمت خود كرد ، و به اين منظور كرد تا سرگذشت او مايه تذكر عابدان باشد .


2 - ثناي جميل خداي تعالي نسبت به آن جناب : خداي تعالي ايوب (عليه‏السلام‏) را در زمره انبيا و از ذريه ابراهيم شمرده ، و نهايت درجه ثنا را بر او خوانده و در سوره ص او را صابر ، بهترين عبد ، و اواب خوانده است .


3- داستان آن جناب از نظر روايات : در تفسير قمي آمده كه پدرم از ابن فضال ، از عبد الله بن بحر ، از ابن مسكان ، از ابي بصير ، از امام صادق (عليه‏السلام‏) چنين حديث كرد كه ابو بصير گفت : از آن جناب پرسيدم گرفتاريهايي كه خداي تعالي ايوب (عليه‏السلام‏) را در دنيا بدانها مبتلا كرد چه بود ، و چرا مبتلايش كرد ؟ در جوابم فرمود : خداي تعالي نعمتي به ايوب ارزاني داشت ، و ايوب (عليه‏السلام‏) همواره شكر آن را به جاي مي‏آورد ، و در آن تاريخ شيطان هنوز از آسمانها ممنوع نشده بود و تا زير عرش بالا مي‏رفت .


روزي از آسمان متوجه شكر ايوب شد و به وي حسد ورزيده عرضه داشت : پروردگارا ! ايوب شكر اين نعمت كه تو به وي ارزاني داشته‏اي به جاي نياورده ، زيرا هر جور كه بخواهد شكر اين نعمت را بگذارد ، باز با نعمت تو بوده ، از دنيايي كه تو به وي داده‏اي انفاق كرده ، شاهدش هم اين است كه : اگر دنيا را از او بگيري خواهي ديد كه ديگر شكر آن نعمت را نخواهد گذاشت .


پس مرا بر دنياي او مسلط بفرما تا همه را از دستش بگيرم ، آن وقت خواهي ديد چگونه لب از شكر فرو مي‏بندد ، و ديگر عملي از باب شكر انجام نمي‏دهد .


از ناحيه عرش به وي خطاب شد كه من تو را بر مال و اولاد او مسلط كردم ، هر چه مي‏خواهي بكن .


امام سپس فرمود : ابليس از آسمان سرازير شد ، چيزي نگذشت كه تمام اموال و اولاد ايوب از بين رفتند ، ولي به جاي اينكه ايوب از شكر بازايستد ، شكر بيشتري كرد ، و حمد خدا زياده بگفت .


ابليس به خداي تعالي عرضه داشت : حال مرا بر زراعتش مسلط گردان .


خداي تعالي فرمود : مسلطت كردم .


ابليس با همه شيطانهاي زير فرمانش بيامد ، و به زراعت ايوب بدميدند ، همه طعمه حريق گشت .


باز ديدند كه شكر و حمد ايوب زيادت يافت .


عرضه داشت : پروردگارا مرا بر گوسفندانش مسلط كن تا همه را هلاك سازم ، خداي تعالي مسلطش كرد .


گوسفندان هم كه از بين رفتند باز شكر و حمد ايوب بيشتر شد .



ترجمة الميزان ج : 17ص :325


ابليس عرضه داشت : خدايا مرا بر بدنش مسلط كن ، فرموده مسلط كردم كه در بدن او به جز عقل و دو ديدگانش ، هر تصرفي بخواهي بكني .


ابليس بر بدن ايوب بدميد و سراپايش زخم و جراحت شد .


مدتي طولاني بدين حال بماند ، در همه مدت گرم شكر خدا و حمد او بود ، حتي از طول مدت جراحات كرم در زخمهايش افتاد ، و او از شكر و حمد خدا باز نمي‏ايستاد ، حتي اگر يكي از كرمها از بدنش مي‏افتاد ، آن را به جاي خودش برمي‏گردانيد ، و مي‏گفت به همانجايي برگرد كه خدا از آنجا تو را آفريد .


اين بار بوي تعفن به بدنش افتاد ، و مردم قريه از بوي او متاذي شده ، او را به خارج قريه بردند و در مزبله‏اي افكندند .


در اين ميان خدمتي كه از همسر او - كه نامش رحمت دختر افراييم فرزند يوسف بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم (عليهماالسلام‏) بود - سرزد اين كه دست به كار گدايي زده ، هر چه از مردم صدقه مي‏گرفت نزد ايوب مي‏آورد ، و از اين راه از او پرستاري و پذيرايي مي‏كرد .


امام سپس فرمود : چون مدت بلا بر ايوب به درازا كشيده شد ، و ابليس صبر او را بديد ، نزد عده‏اي از اصحاب ايوب كه راهبان بودند ، و در كوهها زندگي مي‏كردند برفت ، و به ايشان گفت : بياييد مرا به نزد اين بنده مبتلا ببريد ، احوالي از او بپرسيم ، و عيادتي از او بكنيم .


اصحاب بر قاطراني سفيد سوار شده ، نزد ايوب شدند ، همين كه به نزديكي وي رسيدند ، قاطران از بوي تعفن آن جناب نفرت كرده ، رميدند .


بعضي از آنان به يكديگر نگريسته آنگاه پياده به نزدش شدند ، و در ميان آنان جواني نورس بود .


همگي نزد آن جناب نشسته عرضه داشتند : خوبست به ما بگويي كه چه گناهي مرتكب شدي ؟ شايد ما از خدا آمرزش آن را مسالت كنيم ، و ما گمان مي‏كنيم اين بلايي كه تو بدان مبتلا شده‏اي ، و احدي به چنين بلايي مبتلا نشده ، به خاطر امري است كه تو تاكنون از ما پوشيده مي‏داري .


ايوب (عليه‏السلام‏) گفت : به مقربان پروردگارم سوگند كه خود او مي‏داند تاكنون هيچ طعامي نخورده‏ام ، مگر آنكه يتيم و يا ضعيفي با من بوده ، و از آن طعام خورده است ، و بر سر هيچ دو راهي كه هر دو طاعت خدا بود قرار نگرفته‏ام ، مگر آن كه آن راهي را انتخاب كرده‏ام كه طاعت خدا در آن سخت‏تر و بر بدنم گرانبارتر بوده است .


از بين اصحاب آن جوان نورسرو به سايرين كرد و گفت : واي بر شما آيا مردي را كه پيغمبر خداست سرزنش كرديد تا مجبور شد از عبادتهايش كه تاكنون پوشيده مي‏داشته پرده بردارد ، و نزد شما اظهار كند ؟ ! ايوب در اينجا متوجه پروردگارش شد ، و عرضه داشت : پروردگارا اگر روزي در محكمه عدل تو راه يابم ، و قرار شود كه نسبت به خودم اقامه حجت كنم ، آن وقت همه حرفها و درد دلهايم را فاش مي‏گويم .



ترجمة الميزان ج : 17ص :326


ناگهان متوجه ابري شد كه تا بالاي سرش بالا آمد ، و از آن ابر صدايي برخاست : اي ايوب تو هم اكنون در برابر محكمه مني ، حجت‏هايخود را بياور كه من اينك به تو نزديكم هر چند كه هميشه نزديك بوده‏ام .


ايوب (عليه‏السلام‏) عرضه داشت : پروردگارا ! تو مي‏داني كه هيچگاه دو امر برايم پيش نيامد كه هر دو اطاعت تو باشد و يكي از ديگري دشوارتر ، مگر آن كه من آن اطاعت دشوارتر را انتخاب كرده‏ام ، پروردگارا آيا تو را حمد و شكر نگفتم ؟ و يا تسبيحت نكردم كه اين چنين مبتلا شدم ؟ ! بار ديگر از ابر صدا برخاست ، صدايي كه با ده هزار زبان سخن مي‏گفت ، بدين مضمون كه اي ايوب ! چه كسي تو را به اين پايه از بندگي خدا رسانيد ؟ در حالي كه ساير مردم از آن غافل و محرومند ؟ چه كسي زبان تو را به حمد و تسبيح و تكبير خدا جاري ساخت ، در حالي كه ساير مردم از آن غافلند .


اي ايوب ! آيا بر خدا منت مي‏نهي ، به چيزي كه خود منت خداست بر تو ؟ امام مي‏فرمايد : در اينجا ايوب مشتي خاك برداشت و در دهان خود ريخت ، و عرضه داشت : پروردگارا منت همگي از تو است و تو بودي كه مرا توفيق بندگي دادي .


پس خداي عز و جل فرشته‏اي بر او نازل كرد ، و آن فرشته با پاي خود زمين را خراشي داد ، و چشمه آبي جاري شد ، و ايوب را با آن آب بشست ، و تمامي زخمهايش بهبودي يافته داراي بدني شاداب‏تر و زيباتر ازحد تصور شد ، و خدا پيرامونش باغي سبز و خرم برويانيد ، و اهل و مالش و فرزندانش و زراعتش را به وي برگردانيد ، و آن فرشته را مونسش كرد تا با او بنشيند و گفتگو كند .


در اين ميان همسرش از راه رسيد ، در حالي كه پاره ناني همراه داشت ، از دور نظر به مزبله ايوب افكند ، ديد وضع آن محل دگرگون شده و به جاي يك نفر دو نفر در آنجا نشسته‏اند ، از همان دور بگريست كه اي ايوب چه بر سرت آمد و تو را كجا بردند ؟ ايوب صدا زد ، اين منم ، نزديك بيا ، همسرش نزديك آمد ، و چون او را ديد كه خدا همه چيز را به او برگردانيده ، به سجده شكر افتاد .


در سجده نظر ايوب به گيسوان همسرش افتاد كه بريده شده ، و جريان از اين قرار بود كه او نزد مردم مي‏رفت تا صدقه‏اي بگيرد ، و طعامي براي ايوب تحصيل كند و چون گيسواني زيبا داشت ، بدو گفتند : ما طعام به تو مي‏دهيم به شرطي كه گيسوانت را به ما بفروشي .


رحمت از روي اضطرار و ناچاري و به منظور اين كه همسرش ايوب گرسنه نماند گيسوان خود را بفروخت .



ترجمة الميزان ج : 17ص :327


ايوب چون ديد گيسوان همسرش بريده شده قبل از اينكه از جريان بپرسد سوگند خورد كه صد تازيانه به او بزند ، و چون همسرش علت بريدن گيسوانش را شرح داد ، ايوب (عليه‏السلام‏) در اندوه شد كه اين چه سوگندي بود كه من خودم ، پس خداي عز و جل بدو وحي كرد : و خذ بيدك ضغثا فاضرب به و لا تحنث - يك مشت شاخه در دست بگير و به او بزن تا سوگند خود را نشكسته باشي .


او نيز يك مشت شاخه كه مشتمل بر صد تركه بود گرفته چنين كرد و از عهده سوگند برآمد .


مؤلف : ابن عباس هم قريب به اين مضمون را روايت كرده .


و از وهب روايت شده كه همسر ايوب دختر ميشا فرزند يوسف بوده .


و اين روايت - به طوري كه ملاحظه گرديد - ابتلاي ايوب را به نحوي بيان كرد كه مايه نفرت طبعهر كسي است ، و البته روايات ديگري هم مؤيد اين روايات هست ، ولي از سوي ديگر از ائمه اهل بيت (عليهم‏السلام‏) رواياتي رسيده كه اين معنا را با شديدترين لحن انكار مي‏كند و - ان شاء الله - آن روايات از نظر خواننده خواهد گذشت .


و از خصال نقل شده كه از قطان از سكري ، از جوهري ، از ابن عماره ، از پدرش از امام صادق ، از پدرش (عليهماالسلام‏) روايت كرده كه فرمود : ايوب (عليه‏السلام‏) هفت سال مبتلا شد ، بدون اينكه گناهي كرده باشد ، چون انبيا به خاطر عصمت و طهارتي كه دارند ، گناه نمي‏كنند ، و حتي به سوي گناه - هر چند صغيره باشد - متمايل نمي‏شوند .


و نيز فرمود : هيچ يك از ابتلائات ايوب (عليه‏السلام‏) عفونت پيدا نكرد ، و بدبو نشد ، و نيز صورتش زشت و زننده نگرديد ، و حتي ذره‏اي خون و يا چرك از بدنش بيرون نيامد ، و احدي از ديدن او تنفر نيافت و از مشاهده‏اش وحشت نكرد ، و هيچ جاي بدنش كرم نينداخت ، چه ، رفتار خداي عز و جل در باره انبيا و اولياي مكرمش كه مورد ابتلايشان قرار مي‏دهد ، اين چنين است .


و اگر مردم از او دوري كردند ، به خاطر بي پولي و ضعف ظاهري او بود ، چون مردم نسبت به مقامي كه او نزد پروردگارش داشت جاهل بودند، و نمي‏دانستند كه خداي تعالي او را تاييد كرده ، و به زودي فرجي در كارش ايجاد مي‏كند و لذا مي‏بينيم رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرموده : گرفتارترين مردم از جهت بلاء انبيا و بعد از آنان هر كسي است كه مقامي نزديك‏تر به مقام انبيا داشته باشد .


و اگر خداي تعالي او را به بلايي عظيم گرفتار كرد ، بلايي كه با آن در نظر تمامي مردم خوار و بي‏مقدار گرديد ، براي اين بود كه مردم در باره‏اش دعوي ربوبيت نكنند ، و از


ترجمة الميزان ج : 17ص :328


مشاهده نعمت‏هاي عظيمي كه خدا به وي ارزاني داشته ، او را خدا نخوانند .


و نيز براي اين بود كه مردم از ديدن وضع او استدلال كنند بر اينكه ثوابهاي خدايي دو نوع است ، چون خداوند بعضي را به خاطر استحقاقشان ثواب مي‏دهد ، و بعضي ديگر را بدون استحقاق به نعمت‏هايي اختصاص مي‏دهد .


و نيز از ديدن وضع او عبرت گرفته ، ديگر هيچ ضعيف و فقير و مريضي را به خاطر ضعف و فقر و مرضش تحقير نكنند ، چون ممكن است خدا فرجي در كار آنان داده ، ضعيف را قوي ، و فقير را توانگر ، و مريض را بهبودي دهد .


و نيز بدانند كه اين خداست كه هر كس را بخواهد مريض مي‏كند ، هر چند كه پيغمبرش باشد ، و هر كه را بخواهد شفا مي‏دهد به هر جور و به هر سببي كه بخواهد ، و نيز همين صحنه را مايه عبرت كساني قرار مي‏دهد ، كه باز مشيتش به عبرت‏گيري آنان تعلق گرفته باشد ، همچنان كه همين صحنه را مايه شقاوت كسي قرار مي‏دهد كه خود خواسته باشد و مايه سعادت كسي قرار مي‏دهد كه خود اراه كرده باشد ، و در عين حال او در همه اين مشيت‏ها عادل در قضا ، و حكم در افعالش است .


و با بندگانش هيچ عملي نمي‏كند مگر آن كه صالحتر به حال آنان باشد و بندگانش هر نيرو و قوتي كه داشته باشند از او دارند .


و در تفسير قمي در ذيل جمله و وهبنا له اهله و مثلهم معهم ... آمده كه خداي تعالي آن افرادي را هم كه از اهل خانه ايوب قبل از ايام بلاء مرده بودند به وي برگردانيد ، و نيز آن افرادي را كه بعد از دوران بلاء مرده بودند همه را زنده كرد و با ايوب زندگي كردند .


و وقتي از ايوب بعد از عافيت يافتنش پرسيدند : از انواع بلاها كه بدان مبتلا شدي كداميك بر تو شديدتر بود ؟ فرمود : شماتت دشمنان .


و در تفسير مجمع البيان در ذيل جمله أني مسني الشيطان ... گفته : بعضي‏ها گفته‏اند دخالت شيطان در كار ايوب بدين قرار بود ، كه وقتي مرض او شدت يافت بطوري كه مردم از او دوري كردند، شيطان در دل آنان وسوسه كرد كه آن جناب را پليد پنداشته ، و از او بدشان بيايد ، و نيز به دلهايشان انداخت كه او را از شهر و از بين خود بيرون كنند ، و حتي اجازه آن ندهند كه همسرش كه يگانه پرستار او بود ، بر آنان درآيد ، و ايوب از اين بابت سخت متاذي شد ، به طوري كه در مناجاتش هيچ شكوه‏اي از دردها كه خدا بر او مسلط كرده بود نكرد .


بلكه تنها از شيطنت شيطان شكوه كرد كه او را از نظر مردم انداخت .



ترجمة الميزان ج : 17ص :329


قتاده گفته : اين وضع ايوب هفت سال ادامه داشت ، و همين معنا از امام صادق (عليه‏السلام‏) هم روايت شده .


خبري از يسع و ذو الكفل (عليه‏السلام‏)


خداي سبحان نام اين دو بزرگوار را در كلام مجيدش برده ، و آن دو را از انبيا شمرده ، و بر آن دو ثنا خوانده ، و آنها را از اخيار معرفي فرموده .


و ذو الكفل را از صابران شمرده .


در روايات هم نامي از اين دو پيغمبر ديده مي‏شود .


در بحار از كتاب احتجاج ، و كتاب توحيد ، و كتاب عيون ، در ضمن خبري طولاني كه حسن بن محمد نوفلي آن را از حضرت رضا (عليه‏السلام‏) نقل كرده آمده : آن جناب در ضمن احتجاج عليه جاثليق نصاري به اينجا رسيد كه فرمود : يسع همان كارهايي را مي‏كرد كه عيسي (عليه‏السلام‏) مي‏كرد ، يعني او نيز روي آب راه مي‏رفت ، و مردگان را زنده مي‏كرد ، و كور مادرزاد ، و بيمار برصي را شفا مي‏داد با اين تفاوت كه امت او قائل به خدايي او نشدند ، و شما قائل به خدايي مسيح (عليه‏السلام‏) شديد ... .


و از قصص الانبياء نقل شده كه صدوق ، از دقاق ، از اسدي ، از سهل ، از عبد العظيم حسني (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه فرمود : نامه‏اي به امام جواد (عليه‏السلام‏) نوشتم ، و در آن از ذو الكفل پرسيدم كه نامش چه بود ؟ و آيا از مرسلين بود يا خير ؟ در جوابم نوشت : خداي عزو جل صد و بيست و چهار هزار پيغمبر فرستاد كه سيصد و سيزده نفر آنان مرسل بودند ، و ذو الكفل يكي از آن مرسلين است كه بعد از سليمان بن داوود مي‏زيست ، و در ميان مردم مانند داوود (عليه‏السلام‏) قضاوت مي‏كرد ، و جز براي خداي عز و جل خشم نكرد ، و نام شريفش عويديا بود ، و او همان است كه خداي عز و جل در كتاب عزيزش نامش را برده ، و فرموده : و اذكر في الكتاب اسمعيل و اليسع و ذا الكفل كل من الاخيار .


مؤلف : البته در باره ذو الكفل و يسع روايات متفرقه ديگري در باره گوشه‏هايي از زندگي آن دو بزرگوار هست كه چون معتبر و قوي نبود ، و نمي‏شد بر آنها اعتماد كرد از ايرادش صرف نظر كرديم .



ترجمة الميزان ج : 17ص :330


هَذَا ذِكْرٌوَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسنَ مَئَابٍ‏(49) جَنَّتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لهَُّمُ الأَبْوَب‏(50) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَكِهَةٍ كثِيرَةٍ وَ شرَابٍ‏(51) × وَ عِندَهُمْ قَصِرَت الطرْفِ أَتْرَابٌ‏(52) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الحِْسابِ‏(53) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِن نَّفَادٍ(54) هَذَاوَ إِنَّ لِلطغِينَ لَشرَّ مَئَابٍ‏(55) جَهَنَّمَ يَصلَوْنهَا فَبِئْس المِْهَادُ(56) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَساقٌ‏(57) وَ ءَاخَرُ مِن شكلِهِ أَزْوَجٌ‏(58) هَذَا فَوْجٌ مُّقْتَحِمٌ مَّعَكُمْلا مَرْحَبَا بهِمْإِنهُمْ صالُوا النَّارِ(59) قَالُوا بَلْ أَنتُمْ لا مَرْحَبَا بِكمْأَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَافَبِئْس الْقَرَارُ(60) قَالُوا رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَاباً ضِعْفاً في النَّارِ(61) وَ قَالُوا مَا لَنَا لا نَرَي رِجَالاً كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الأَشرَارِ(62) أَتخَذْنَهُمْ سِخْرِياًّ أَمْ زَاغَت عَنهُمُ الأَبْصرُ(63) إِنَّ ذَلِك لحََقٌّ تخَاصمُ أَهْلِ النَّارِ(64)


ترجمه آيات


اين داستانها كه از اوابين آورديم ثناي جميلي بود از ايشان ، و مردم با تقوي سرانجامي نيك دارند ( 49) .


بهشت‏هايي دائمي با درهاي گشوده و بدون مانع ( 50) .


در حالي كه در بهشت تكيه داده ميوه‏هاي بسيار و نوشيدني در اختيار دارند ( 51) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :331


پرهيزكاران همسراني پر ناز و كرشمه دارند ( 52) .


اين همان پاداشهايي است كه براي روز قيامت وعده داده شده‏ايد ( 53) .


اين همان رزق ما است كه فنا پذير نيست ( 54) .


اين بود آنچه مربوط به متقين است و اما طاغيان بدترين بازگشتگاهي دارند ( 55 ) .


جهنمي كه حرارتش را خواهند چشيد و چه بد بستري است جهنم ( 56) .


اين است كه بايد آن را بچشند ، آبي است داغ و چركي است متعفن ( 57) .


و اشباه ديگري نظير آن ( 58) .


اين فوج انبوه كه با خود مي‏بينيد پيروان شما پيشوايانند .


در پاسخ مي‏گويند : مرحبا برايشان مباد ، چون بطور قطع داخل آتش خواهند شد ( 59) .


پيروان در پاسخ گويند : بلكه مرحبا بر خودتان مباد ، چون شما اين آتش را از پيش براي ما درست كرديد كه چه بد قرارگاهي است ( 60) .


گفتند : پروردگارا هر كس اين عذاب را از پيش براي ما درست كرد عذابي دو چندان برايش در آتش بيفزاي ( 61 ) .


و گفتند چه مي‏شود ما را كه نمي‏بينيم مرداني را كه همواره از اشرارشان مي‏پنداشتيم ؟ ( 62) .


آيا آنان را به خطا مسخره گرفته بوديم يا چشمهايمان به آنان نمي‏افتد ؟ ( 63) .


اين است به حقيقت تخاصم اهل آتش ( 64) .


بيان آيات


اين آيات فصل ديگري است از كلام كه در آن سرانجام كار متقين و طاغيان را بيان نموده متقين را بشارت داده ، و كفار را انذار و تهديد مي‏كند .


هذا ذكر و ان للمتقين لحسن ماب كلمه هذا اشاره است به داستانهايي كه از اوابين از انبياي گرام نقل فرموده و اينكه مي‏فرمايد : اين ذكر است مراد از ذكر شرف و ثناي جميلي است كه : از اوابين كرده .


و معناي جمله - به طوري كه ديگران هم گفته‏اند - اين است كه : اين داستانها كه آورديم شرف و ذكر جميل و ثناي نيكي است براي اوابين از انبياء .


و


ترجمة الميزان ج : 17ص :332


خاطرات و ذكر خيري است كه تا دنيا برقرار است از ايشان مي‏ماند ، همچنان كه ثواب آخرت هم برايشان آماده است ، تا بازگشتگاه نيكي برايشان باشد .


و بنا بر اين تفسير ، مراد از متقين يا فقط همان انبياي نامبرده شده هستند و يا عموم اهل تقوي خواهد بود كه انبياء هم داخل آنان هستند .


و در نتيجه زمينه گفتار همان متقين هستند ، و اگر در پنج آيه بعد سخني از طاغيان به ميان آورده ، از باب استطراد مي‏باشد .


ولي به نظر ما اين طور نيست ، چون از ظاهر آيه برمي‏آيد كه كلمه هذا اشاره به قرآن باشد .


مي‏فرمايد : قرآن ذكر است ، يعني كتابي است مشتمل بر ذكر ، و در نتيجه از اين آيه به بعد ، اجمال در آيه اول سوره كه مي‏فرمود : و القرآن ذي الذكر به تفصيل بيان مي‏شود ، و در اين آيات خداي سبحان دار آخرت را شرح مي‏دهد كه در آن براي متقين ثواب ، و براي طاغيان عقاب آماده شده است .


و ان للمتقين لحسن ماب - كلمه ماب به معناي مرجع است .


و اگر آن را نكره آورده به منظور تعظيم آن است .


و معناي جمله روشن است .


جنات عدن مفتحة لهم الابواب يعني آن بازگشتگاه خوب ، عبارت است از جنت‏هاي با استقرار و دائمي .


و باز بودن درها به روي آنان ، كنايه است از اينكه متقين هيچ مانعي از تنعم به نعمتهاي موجود در آن جنات ندارند ، چون جنات براي آنها درست شده ، و مال آنان است .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مراد از اين جمله اين است كه : درها به روي ايشان باز است ، و احتياجي نيست كه پشت در بايستند ، و يا حلقه در را بكوبند ، تا به رويشان باز شود .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد اين است كه : درها بدون كليد به رويشان باز ، و بدون قفل به رويشان بسته مي‏شود .


و به هر حال اين آيه و چند آيه بعد در مقام بيان حسن ماب است .


متكئين فيها يدعون فيها بفاكهة كثيرة و شراب يعني در حالي كه در آن جنات نشسته باشند ، و مانند اشراف و عزيزان تكيه كرده باشند .


و منظور از جمله يدعون فيها بفاكهة كثيرة و شراب اين است كه بفهماند اهل تقوي در بهشت حكمشان روا است ، به نحوي كه بين آنان و خواسته‏هايشان واسطه‏اي نيست ، مثلا ، از ميوه‏هاي بهشتي كه انواعي بسيار است ، هر يك را صدا بزنند خود آن ميوه و يا شراب


ترجمة الميزان ج : 17ص :333


نزدشان حاضر مي‏شود ، بدون اين كه احتياج باشد كه كسي آن ميوه را برايشان بياورد .


و عندهم قاصرات الطرف اتراب ضمير هم به متقين برمي‏گردد .


و كلمه قاصرات الطرف صفتي است كه در جاي موصوف خود به كار رفته ، و تقدير كلام و عندهم ازواج قاصرات الطرف - نزد ايشان همسراني است قاصرات الطرف مي‏باشد و منظور از صفت قاصرات الطرف اين است كه : آن همسران به شوهران خود راضي و قانعند ، و چشم به ديگري ندارند .


ممكن هم هست كنايه باشد از اينكه همسراني پر ناز و كرشمه‏اند .


و كلمه أتراب به معناي اقران است .


مي‏خواهد بفرمايد : همسران بهشتي همتاي شوهران خويشند ، نه از جهت سن با آنان اختلاف دارند ، و نه از جهت جمال .


ممكن هم هست مراد از اقران اين باشد كه مثل شوهران خويشند ، هر قدر شوهران نور و بهائشان بيشتر شود ، از ايشان هم حسن و جمال بيشتر مي‏گردد .


هذا ما توعدون ليوم الحساب كلمه هذا اشاره به مطالبي است كه در باره بهشت و نعمت‏هايش بيان كرد .


و خطاب در توعدون - وعده داده شده‏ايد به متقين است ، در نتيجه در آيه شريفه التفاتي از غيبت به خطاب به كار رفته و نكته‏اش اين است كه : خواسته است بفهماند صاحب سخن ( خداي تعالي ) به شما اهل بهشت نزديك است ، و به شما اشراف دارد تا نعمت‏هاي صوري شما با اين نعمت معنوي تكميل گردد .


ان هذا لرزقنا ما له من نفاد كلمه نفاد به معناي فنا ، و قطع شدن جيره است .


و به طوري كه از سياق به دست مي‏آيد آيه شريفه تتمه خطاب قبلي است .


هذا و ان للطاغين لشر ماب كلمه هذا اشاره به مطالبي است كه در باره متقين بيان نموده مي‏فرمايد : اينها كه گفتيم در باره بازگشتگاه متقين بود .


ممكن هم هست كلمه هذا اصلا اسم اشاره نباشد بلكه اسم فعل باشد و به معناي خذا هذا .


و بقيه الفاظ آيه روشن است .


جهنم يصلونها فبئس المهاد كلمه يصلونها از مصدر الصلي است كه به معناي داخل آتش شدن ، و چشيدن حرارت آن است .


و يا به معناي تابع آتش شدن است .


كلمه مهاد - به طوري كه در مجمع البيان آمده - به معناي بستر گسترده است ، مثلا ، وقتي گفته مي‏شود : مهدت له تمهيدا


ترجمة الميزان ج : 17ص :334


معنايش نظير معناي اين عبارت است كه : بگوييم وطات له توطية .


و آيه شريفه با آيه بعدش تفسير سرانجام طاغيان است .


هذا فليذوقوه حميم و غساق كلمه حميم به معناي حرارت بسيار زياد است .


و كلمه غساق - به طوري كه در مجمع البيان آمده - به معناي چركي است كه تعفن بسيار داشته باشد .


البته به معناي ديگري هم تفسير شده است و دو كلمه حميم و غساق بيان مي‏كنند كلمه هذا را .


و جمله فليذوقوه مي‏فهماند كه خود طاغيان نمي‏خواهند از حميم و غساق بخورند ، ولي مجبورشان مي‏كنند به خوردن ، چون قاعده آن است كه مي‏فرمود : هذا حميم و غساق فليذوقوه - اين حميم و غساق است كه بايد بخورندش ولي جمله فليذوقوه را جلوتر آورد و به حميمو غساق اشاره كرد تا در هنگام فرمان نام آنها را نبرده باشد .


و اخر من شكله ازواج شكل هر چيزي عبارت است از چيزي كه مشابه آن ، و از جنس آن باشد .


و كلمه ازواج به معناي انواع و اقسام است .


و معناي جمله اين است كه : اين نوع ديگري از جنس حميم و غساق است كه انواع مختلفي دارد و بايد آن را بچشند .


هذا فوج مقتحم معكم ... في النار اين سه آيه - به طوري كه از سياق برمي‏آيد - تخاصم تابعان و متبوعان دوزخي را كه از طاغيان بودند حكايت مي‏كند .


پس جمله هذا فوج مقتحم معكم خطابي است از ناحيه خداي تعالي به متبوعين ، و كلمه هذا اشاره به فوجي از تابعين است كه دنبال متبوعين به دوزخ مي‏روند ، و كلمه مقتحم اسم فاعل از اقتحام است كه به معناي داخل شدن به سختي و دشواري است .


و جمله لا مرحبا بهم انهم صالوا النار پاسخي است كه متبوعين به گوينده جمله هذا فوج مقتحم مي‏دهند .


و كلمه مرحبا تحيتي است كه به شخص وارد مي‏دهند ، و در حقيقت رحب ( وسعت ) خانه را تقديم آن شخص مي‏كنند ، پس اين كه پيشوايان و متبوعين ضلالت در باره تابعين خود مي‏گويند لا مرحبا بهم .


معنايش اين است كه : وسعت و گشايشي براي آنان مباد .


و اينكه باز در باره آنان مي‏گويند : انهم صالوا النار معنايش اين است كه : ايشان در آتش داخل خواهند شد ، و حرارت آن را خواهند چشيد ، و يا تابع آتش خواهند شد .


و اين جمله در حقيقت جمله لا مرحبا بهم را تعليل مي‏كند .



ترجمة الميزان ج : 17ص :335


و جمله قالوا بل انتم لا مرحبا بكم انتم قدمتموه لنا فبئس القرار ، حكايت جوابي است كه تابعان به متبوعان داده ، مي‏گويند : بلكه لا مرحبا به خود شما كه اين آتش را شما به جان ما افكنديد ، و ما را به اين قرارگاه كه بدترين قرارگاهست مبتلا ساختيد .


قالوا ربنا من قدم لنا هذا فزده عذابا ضعفا في النار خداي سبحان در اينجا ديگر نقل نمي‏كند كه پيشوايان در جواب پيروان كه گناه را به گردن ايشان انداختند چه گفتند ، ولي در سوره صافات كه باز تخاصم آنان را حكايت كرده ، نقل مي‏كند كه گفته‏اند : بل لم تكونوا مؤمنين و ما كان لنا عليكم من سلطان بل كنتم قوما طاغين پس آيه مورد بحث كه از قول پيروان نقل مي‏كند كه گفتند : پروردگارا هر كس كه اين سرنوشت را براي ما درست كرد ، به دو برابر عذاب در آتش مبتلا كن در حقيقت سخني است كه پيروان بعد از ختم تخاصم گفته‏اند .


و جمله من قدم جمله شرطيه ، و جمله فزده عذابا جزاي آن است .


و كلمه ضعف به معناي مثل است .


و عذاب ضعف به معناي عذاب داراي ضعف و مثل است ، و خلاصه عذاب دو برابر است .


و قالوا ما لنا لا نري رجالا كنا نعدهم من الاشرار گويندگان اين سخن - به طوري كه از سياق برمي‏آيد - عموم اهل دوزخ‏اند ، و مرادشان از رجالي كه دوزخيان آنان را از اشرار مي‏پنداشتند ، مؤمنين است كه در آن هنگام كه در بهشت هستند و دوزخيان دنبال آنان مي‏گردند ، و پيدايشان نمي‏كنند ، به يكديگر مي‏گويند : چه مي‏شود ما را كه آن مرداني را كه از اشرار مي‏دانستيم نمي‏بينيم و پيدا نمي‏كنيم ؟ أتخذناهم سخريا ام زاغت عنهم الابصار يعني : آيا ما ايشان را در دنيا به مسخره گرفته بوديم ، و به خطا رفتيم ، در حالي كه آنان اهل نجات بودند ؟ و يا آنكه چشم ما در دوزخ به ايشان نمي‏افتد ؟ ان ذلك لحق تخاصم اهل النار كلمه ذلك اشاره است به همان تخاصمي كه در بالا از ايشان حكايت فرمود .


و بيان مي‏كند كه اين تخاصم اهل دوزخ امري است ثابت و واقع شدني كه هيچ ترديدي در وقوعش نيست ، چون در حقيقت تخاصم آن روزشان كشف و ظهور ملكاتي است كه دلهايشان در دنيا ، در اثر ممارست در تنازع و تشاجر كسب كرده است،


ترجمة الميزان ج : 17ص :336


قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنذِرٌوَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَحِدُ الْقَهَّارُ(65) رَب السمَوَتِ وَ الأَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّرُ(66) قُلْ هُوَ نَبَؤٌا عَظِيمٌ‏(67) أَنتُمْ عَنْهُ مُعْرِضونَ‏(68) مَا كانَ لي مِنْ عِلْمِ بِالْمَلا الأَعْلي إِذْ يخْتَصِمُونَ‏(69) إِن يُوحَي إِلي إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ‏(70) إِذْ قَالَ رَبُّك لِلْمَلَئكَةِ إِني خَلِقُ بَشراً مِّن طِينٍ‏(71) فَإِذَا سوَّيْتُهُ وَ نَفَخْت فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سجِدِينَ‏(72) فَسجَدَ الْمَلَئكَةُ كلُّهُمْ أَجْمَعُونَ‏(73) إِلا إِبْلِيس استَكْبرَ وَ كانَ مِنَ الْكَفِرِينَ‏(74) قَالَ يَإِبْلِيس مَا مَنَعَك أَن تَسجُدَ لِمَا خَلَقْت بِيَدَيأَستَكْبرْت أَمْ كُنت مِنَ الْعَالِينَ‏(75) قَالَ أَنَا خَيرٌ مِّنْهُخَلَقْتَني مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِينٍ‏(76) قَالَ فَاخْرُجْ مِنهَا فَإِنَّك رَجِيمٌ‏(77) وَ إِنَّ عَلَيْك لَعْنَتي إِلي يَوْمِ الدِّينِ‏(78) قَالَ رَب فَأَنظِرْني إِلي يَوْمِ يُبْعَثُونَ‏(79) قَالَ فَإِنَّك مِنَ الْمُنظرِينَ‏(80) إِلي يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‏(81) قَالَ فَبِعِزَّتِك لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ‏(82) إِلا عِبَادَك مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ‏(83) قَالَ فَالحَْقُّ وَ الحَْقَّ أَقُولُ‏(84) لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنك وَ مِمَّن تَبِعَك مِنهُمْ أَجْمَعِينَ‏(85) قُلْ مَا أَسئَلُكمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مَا أَنَا مِنَ المُْتَكلِّفِينَ‏(86) إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِّلْعَلَمِينَ‏(87) وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينِ‏(88)


ترجمه آيات


بگو من تنها بيم رسانم و هيچ معبودي به جز خداي واحد قهار نيست ( 65) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :337


پروردگار آسمان‏ها و زمين و آنچه بين آن دو است خدايي كه عزيز و غفار است ( 66 ) .


بگو مساله توحيد خبري است عظيم ( 67) .


كه شما از آن روي برمي‏گردانيد ( 68) .


من هرگز علمي به گروه فرشتگان در آن روز كه راجع به خلقت بشر مخاصمه مي‏كردند ندارم ( 69) .


چون من از ناحيه خود هيچ علمي ندارم تنها آگهي‏هاي من به وسيله وحي است و وحي هم تنها در چارديواري مسايل مربوط به انذار است ( 70) .


به ياد آور آن زمان را كه پروردگارت به ملائكه گفت من بشري از گل خواهم آفريد ( 71) .


متوجه باشيد كه چون از اسكلتش بپرداختم و از روح خود در او بدميدم همگي برايش به سجده بيفتيد ( 72 ) .


پس ملائكه همه و همه سجده كردند ( 73) .


مگر ابليس كه تكبر كرد چون از پيش كافر بود ( 74) .


خداي تعالي فرمود : اي ابليس چه بازت داشت از اينكه براي كسي سجده كني كه من خود او را به دست خود آفريدم آيا تكبر كردي و يا واقعا بلند مرتبه بودي ؟ ( 75) .


گفت : آخر من از او بهترم چون تو مرا از آتش و او را از گل آفريدي ( 76) .


گفت : پس بيرون شو از بهشت چون كه تو رانده شده‏اي ( 77) .


و بدان كه لعنت من تا قيامت شامل حال تو است ( 78) .


گفت : پروردگارا حال كه چنين است پس تا قيامت كه همه مبعوث مي‏شوند مرا زنده بدار ( 79 ) .


گفت : باشد تو از زندگاني ( 80) .


تا روزي كه آن وقت معلوم مي‏رسد ( 81) .


گفت پس به عزتت سوگند كه همه و همه‏شان را گمراه خواهم كرد ( 82) .


مگر بندگان مخلصت از ايشان را ( 83) .


گفت پس حق اين است و من حق مي‏گويم ( 84) .


كه جهنم را از تو و از هر كه پيرويت كند از همه پر مي‏كنيم ( 85) .


بگو من از شما در مقابل رسالتم اجري نمي‏خواهم و من از آنها نيستم كه چيزي را كه ندارند به خود مي‏بندند ( 86) .


اين قرآن به جز تذكر براي عالميان نيست ( 87) .


و به زودي خبرش را بعد از زماني خواهي دانست ( 88) .



ترجمة الميزان ج : 17ص :338


بيان آيات


اين آيات آخرين فصل از فصول سوره ص است كه مشتمل بر چند نكته است : اول آن كه به پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دستور مي‏دهد كه انذارهاي خود را و دعوت به سوي توحيد را به مردم ابلاغ فرمايد .


و ديگر اين كه ابلاغ كند كه اعراض از حق و پيروي شيطان كار آدمي را به عذاب دوزخ منتهي مي‏سازد ، عذابي كه خداوند قضايش را در حق شيطان و پيروان او رانده است .


در همين جاست كه اين سوره خاتمه مي‏يابد .


قل انما انا منذر و ما من اله الا الله الواحد القهار ... العزيز الغفار در اين دو آيه به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) دستور مي‏دهد به مردم برساند .


كه من بيم دهنده مي‏باشم و خداي تعالي يكتاي در الوهيت است .


پس جمله انما انا منذر مي‏خواهد غرض آن جناب را منحصر در انذار كند ، و ساير اغراض را مانند توقع مال و مقام - كه چه بسا دعوت به حق ، در بين مردم مشتبه به آنها مي‏شود - از آن جناب نفي كند ، همچنان كه در آخرين آيات باز به همين انحصار اشاره نموده مي‏فرمايد : بگو من از شما هيچ اجر و پاداشي نمي‏خواهم ، و من از متكلفين نيستم .


و جمله و ما من اله الا الله - تا آخر دو آيه - توحيد را با حجتي كه آن را اثبات كند ، يعني ، آنچه از اسماء و صفات خدا بر توحيد دلالت مي‏كند را ابلاغ مي‏دارد .


پس جمله و ما من اله الا الله الوهيت را - كه عبارت است از معبوديت به حق - از تمامي آلهه نفي مي‏كند .


و اما اثبات الوهيت براي خداي تعالي امري است كه بعد از انتفاي الوهيت از غير خدا ، قهرا و خود بخود حاصل است ، چون بين اسلام و وثنيت در اصل اينكه معبود به حقي وجود دارد اختلاف و نزاعي نيست ، نزاعي كه هست در اين است كه آن اله و معبود به حق الله تعالي است ، و يا غير اوست ؟ هر چند كه گفتيم اسماء و صفاتي كه در آيه آمده ، خود دليل اثبات الوهيت خدا نيز هست ، و تنها الوهيت غير خدا را نفي نمي‏كند .


الواحد القهار - اين دو اسم وحدانيت خدا را در هستي و قهرش بر هر چيز اثبات مي‏كند ، به اين بيان كه مي‏فرمايد : خداي تعالي موجودي است كه هيچ موجودي وجودش مانند او نيست ، و چون او كمالي لا يتناهي دارد - كمالي كه عين وجود اوست - پس او غني بالذات و علي الاطلاق است ، و غير از او هر چه باشد فقير و محتاج به او است ، آنهم نه تنها از يك جهت ، بلكه از تمام جهات .


ازجهت وجود ، و از جهت آثار وجود .


غير او هر چه دارند


ترجمة الميزان ج : 17ص :339


همه نعمت و افاضه خداي سبحان است .


پس خدا قاهر بر هر چيز است بر طبق اراده خويش .


و هر چيزي مطيع است در آنچه خداوند اراده كند و خاضع است در برابر آنچه او بخواهد .


و اين خضوع ذاتي كه در هر موجود است همان حقيقت عبادت است .


پس اگر جايز باشد براي چيزي در عالم هستي عملي به عنوان عبادت انجام داد ، عملي كه عبوديت و خضوع آدمي را مجسم سازد ، همان عمل عبادت خداي سبحان است ، چون هر چيز ديگري به غير از او فرض شود ، مقهور و خاضع براي اوست ، و از خود ، مالك هيچ چيز نيست ، نه مالك خويش است و نه مالك چيزي ديگر .


و در هستي خودش و غير از خودش ، و نيز در آثار هستي استقلال ندارد ، پس نتيجه مي‏گيريم كه تنها خداي سبحان معبود به حق است ، و نه ديگري .


و جمله رب السموات و الأرض و ما بينهما حجت ديگري را بر وحدانيت خدا در الوهيت افاده مي‏كند ، به اين بيان كه نظام تدبيري كه در سراسر جهان جريان دارد نظامي است واحد و متصل ، نظامي كه هيچ ناحيه‏اش از ناحيه ديگر جدا نيست ، و ممكن نيست ، مثلا ، نظام در آسمانهايش را از نظام در زمين جدا كرد .


قبلا هم مكرر گفته بوديم كه خلقت و تدبير از يكديگر جدا نيستند ، بلكه تدبير عبارت از آن است كه موجودات را رديف و پشت سر هم ، و هر يك را در جايي كه بايد باشد خلق كند ، پس تدبير به يك معنا همان خلقت است ، همچنان كه خلقت به معنايي ديگر همان تدبير است .


و چون مشركين هم اعتراف دارند بر اينكه پديد آورنده و خالق آسمانها و زمين كسي جز خداي سبحان نيست ، پس تنها او رب و مدبر عالم است ، و در نتيجه او اله و معبودي است كه بايد مورد عبادت قرار گيرد - چون عبادت عملي است كه عبوديت و مملوكيت عابد را در برابر معبود و مالك خودمجسم مي‏سازد ، و نيز تصرف مالك ، و افاضه نعمت به مملوك ، و دفع نقمت از او را ممثل مي‏كند - پس خداي سبحان تنها اله در آسمانها و زمين و مابين آن دو است و اله ديگري جز او نيست - دقت فرماييد و ممكن هم هست بگوييم : جمله رب السموات و الأرض و ما بينهما بيان است براي كلمه القهار و يا براي دو كلمه الواحد القهار .


و دو كلمه العزيز الغفار نيز حجتي ديگر بر يگانگي خدا در الوهيت را افاده مي‏كند .


به اين بيان كه : خداي تعالي عزيز است ، يعني هيچ چيز بر او غالب نمي‏آيد تا او را بر خلاف خواسته و اراده‏اش مجبور كند ، و يا از آنچه كه خواسته و اراده كرده جلوگير شود .


پس او عزيز علي الاطلاق است ، و هر عزيزي ديگر در برابر او ذليل و مطيع و فرمانبر است .


عبادت هم كه گفتيم چيزي جز اظهار ذلت نيست ، و اين اظهار ذلت جز در برابر عزيز معنا


ترجمة الميزان ج : 17ص :340


ندارد ، و به جز خدا هم كسي عزيز نيست ، چون هر عزيزي عزتش از اوست .


اين آن حجتي است كه از كلمه عزيز براي يگانگي خدا در الوهيت استفاده كنيم .


و اما استفاده آن از كلمه غفار بيانش اين است كه : عبادت عبارت از عملي است كه عبوديت و تقرب به معبود را مجسم نموده و دوري بنده را از مالك برطرف كند و اين همان مغفرت گناه است ، و چون يگانه كسي كه مستقل به رحمت رساندن بر خلق است ، و هر چه رحمت مي‏رساند خزينه‏هايش تهي نمي‏گردد خداست ، و او كسي است كه بندگان عابد خود را در آخرت به دار كرامت خود مي‏برد ، پس يگانه غفار هم كه به طمع آمرزش سزاوار عبادت است ، او است .


ممكن هم هست دو كلمه عزيز و غفار اشاره باشد به علت دعوت به توحيد ، و يا وجوب ايمان به آن دعوت ، وجوبي كه بر حسب مقام از جمله و ما من اله الا الله الواحد القهار استفاده مي‏شود ، و معناي اين باشد كه : من شما را به سوي توحيد خدا دعوت مي‏كنم ، به دعوتم ايمان بياوريد ، براي اينكه خدا عزيزي است كه عزتش آميخته با ذلت نيست ، و نيز براي اينكه او غفار است ، و معبود هم بايد همان كسي باشد كه غفار است .


قل هو نبؤا عظيم انتم عنه معرضون مرجع ضمير هو همان داستان وحدانيت خداست كه جمله و ما من اله الا الله ... بيانش مي‏كرد .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : مرجع آن قرآن كريم است ، مي‏فرمايد : قرآن نبا عظيم است ، كه مردم از آن اعراض مي‏كنند .


و اين وجه با سياق آيات سابق هم سازگارتر است ، چون سياق همه آنها با قرآن ارتباط داشت .


و نيز با آيه بعدي هم كه مي‏فرمايد : ما كان لي من علم بالملأ الاعلي اذ يختصمون ، سازگارتر است .


و معناي آيه مورد بحث و آيه بعدي ، اين مي‏شود كه : من از پيش خود هيچ علمي به ملأ اعلي و تخاصم آنان نداشتم ، تا آنكه قرآن اين نبا عظيم مرا خبردار كرد .


بعضي ديگر گفته‏اند : مرجع هو قيامت است .


ولي اين وجه از همه بعيدتر است .


ما كان لي من علم بالملأ الاعلي اذ يختصمون منظور از ملأ اعلي جماعتي از ملائكه است ، و گويا مراد از مخاصمه آنان همان مطلبي باشد كه آيه اذ قال ربك للملئكة اني جاعل في الأرض خليفة - تا آخر آيات - آن را


ترجمة الميزان ج : 17ص :341


كه در اوايل سوره بقره گذشت حكايت مي‏كند .


و گويا مي‏خواهد بفرمايد : من هيچ اطلاعي از مخاصمه ملائكه نداشتم ، تا آنكه خداي تعالي آن را در كتابش به من وحي كرد ، پس من همانا منذري هستم كه تابع وحي خداي تعالي مي‏باشم .


ان يوحي الي الا انما انا نذير مبين اين آيه تاكيد جمله انما انا منذر است ، و به منزله تعليلي است براي جمله ما كان لي من علم بالملأ الاعلي و معنايش اين است كه : من هرگز علمي نداشتم و نمي‏توانستم داشته باشم ، چون علم من از جانب خودم نيست ، بلكه هر چه هست به وسيله وحي است ، و چيزي به من وحي نمي‏شود ، مگر آنچه كه مربوط به انذار باشد .


اذ قال ربك للملئكة اني خالق بشرا من طين آنچه از سياق برمي‏آيد اين است كه : آيه مورد بحث و ما بعد آن تتمه كلام رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كه مي‏فرمود : انما انا منذر ... نمي‏باشد .


و شاهد بر آن كلمه ربك - پروردگارت مي‏باشد ، ناگزير بايد گفت : اين دو آيه كلام خداي تعالي است كه به زمان مخاصمه ملائكه اشاره مي‏كند .


و ظرف اذ متعلق به همان چيزي است كه ظرف در جمله اذ يختصمون متعلق به آن بود ، و يا متعلق به محذوف است ، و تقدير آن اذكر اذ قال ربك للملئكة ... مي‏باشد ، چون جمله اني جاعل في الأرض خليفة كه خطاب خدا به ملائكه است ، و جمله اني خالق بشرا من طين كه آن نيز خطاب خدا به ملائكه است ، دو جمله متقارن هستند كه در يك زمان و يك ظرف واقع شده‏اند .


بنا بر اين برگشت معناي اذ قال ربك ... ، نظير اين مي‏شود كه بگوييم : ياد بياوريد آن وقتي كه پروردگارت چنين و چنان گفت و آن همان وقتي بود كه ملائكه مخاصمه مي‏كردند .


بعضي از مفسرين جمله اذ قال ربك ... را تفسير جمله اذ يختصمون دانسته ، و بعد از آنكه منظور از اختصام را تقاول و سؤال وجواب گرفته‏اند ، آن را عبارت دانسته‏اند از مجموع كلام خدا به ايشان در جمله اني جاعل في الأرض خليفة و كلام ملائكه ، در جمله أ تجعل ... و باز كلام خدا به آدم و كلام آدم به ملائكه ، و كلام خدا به ايشان ، در جمله اني خالق بشرا و كلام ابليس با خداي تعالي .



ترجمة الميزان ج : 17ص :342


و سپس گفته بنا بر اين كه منظور از اختصام مخاصمه و گفتگوي ملائكه در بين خودشان باشد ، نه بين ايشان و خداي سبحان ، در اين صورت خبر دادن خدا از اينكه اني جاعل في الأرض خليفة و نيز از اينكه اني خالق بشرا ... حتما به توسط فرشته‏اي از فرشتگان صورت گرفته است ، و همچنين خطاب خدا به آدم و ابليس به توسط فرشته مزبور بوده است و در نتيجه گفتار ملائكه به پروردگارشان ، كه گفتند : ا تجعل فيها من يفسد فيها ... ، و ساير گفتارهاي ايشان ، كلامي بوده از ايشان به آن فرشته واسطه ، آن وقت اختصام و مخاصمه در بين خود ملائكه درست مي‏شود .


و ليكن خواننده عزيز خودش متوجه هست كه هيچ يك از اين مقدمات كه اين مفسر براي اخذ نتيجه‏اي كه منظور داشت ذكر كرد ، از سياق آيات استفاده نمي‏شود .


اني خالق بشرا من طين - كلمه بشر به معناي انسان است .


راغب مي‏گويد : بشره به معناي ظاهر پوست ، و أدمه به معناي باطن آن است كه به گوشت چسبيده ، چون عموم اهل ادب اين طور معنا كرده‏اند آنگاه مي‏گويد : و اگر از انسان به كلمه بشر تعبير كرده ، به اعتبار اين است كه در بين همه جانداران تنها آدمي است كه پر و كرك و مو و پشم ظاهر بدنش را نپوشانده ، به خلاف ساير حيوانات كه يا پشم بشره آنها را پوشانده و يا كرك .


و سپس مي‏گويد : كلمه بشر هم در مفرد استعمال مي‏شود ، و هم در جمع ، ولي در دو نفر به صيغه تثنيه درمي‏آيد ، مانند آيه أ نؤمن لبشرين و در قرآن كريم هر جا از انسان به بشر تعبير شده ، منظور همان جثه و هيكل و ظاهر بدن اوست .


و در آيه شريفه مورد بحث مبدأ خلقت آدمي گل معرفي شده ، و در سوره روم مبدأ خلقتش خاك و در سوره حجر صلصالي از حما مسنون ، و در سوره رحمان صلصالي چون فخار ( سفال ) آمده ، و اين اختلاف در تعبير اشكالي به وجود نمي‏آورد ، براي اينكه همان مبدأ واحد احوال مختلفي به خود گرفته ، و در هر جاي از قرآن كريم نام يكي از آن احوال را نام برده است .


فاذا سويته و نفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين تسويه انسان به معناي تعديل اعضاي اوست ، به اينكه اعضاي بدني او را با يكديگر تركيب و تكميل كند تا به صورت انساني تمام عيار درآيد ، و دميدن روح در آن ، عبارت است از اينكه او را موجودي زنده قرار دهد ، و اگر روح دميده شده در انسان را به خود


ترجمة الميزان ج : 17ص :343


خداي تعالي نسبت داده و فرموده : از روح خودم در آن دميدم ، به منظور شرافت دادن به آن روح است .


و جمله فقعوا امر و از ماده وقوع است ، و اين امر نتيجه و فرع تسويه و نفخ روح واقع شده ، مي‏فرمايد : حال كه از روح خودم در آن دميدم ، شما ملائكه بر او سجده كنيد .


فسجد الملئكة كلهم اجمعون دلالت اين جمله بر اينكه تمامي فرشتگان براي آدم سجده كردند و احدي از آن تخلف نكرده روشن است .


الا ابليس استكبر و كان من الكافرين يعني ابليس تكبر كرد و از سجده براي او دريغ ورزيد ، و او از سابق بر اين كافر بود .


و اينكه ابليس قبل از اين صحنه كافر بوده ، از آيه شريفه لم اكن لاسجد لبشر خلقته من صلصال من حما مسنون هم به خوبي استفاده مي‏شود .


قال يا ابليس ما منعك ان تسجد لما خلقت بيدي استكبرت ام كنت من العالين اينكه در اين آيه خلقت بشر را بدست خود نسبت داده ، و فرموده : چه مانعت شد از اينكه براي چيزي سجده كني كه من آن را با دستهاي خود آفريدم به اين منظور بوده كه براي آن شرافتي اثبات نموده ، بفرمايد : هر چيز را به خاطر چيز ديگر آفريدم ، ولي آدم را به خاطر خودم .


همچنان كه جمله و نفخت فيه من روحي - و از روح خود در او دميدم نيز اين اختصاص را مي‏رساند و اگر كلمه يد را تثنيه آورد ، و فرمود : يدي - دو دستم با اينكه مي‏توانست مفرد بياورد براي اين است كه به كنايه بفهماند : در خلقت او اهتمام تام داشتم ، چون ما انسان‏ها هم در عملي هر دو دست خود را به كار مي‏بنديم كه نسبت به آن اهتمام بيشتري داشته باشيم ، پس جمله خلقت بيدي نظير جمله مما عملت ايدينا است .


ولي بعضي از مفسرين گفته‏اند مراد از كلمه يد قدرت است ، و تثنيه آوردن آن تنها تاكيد را مي‏رساند ، مانند آيه ثم ارجع البصر كرتين روايتي هم بر طبق اين تفسير وارد شده .



ترجمة الميزان ج : 17ص :344


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از دو دست نعمت‏هاي دنيا و آخرت است ممكن هم هست بگوييم منظور از آن يكي مبدأ پيدايش بدن و يكي ديگر مبدأ پيدايش روح است ، و يا يكي صورت آدمي ، و ديگر معناي اوست ، و يا يكي صفات جلال خدا ، و ديگري صفات جمال اوست .


و ليكن همه اينها معاني هستند كه از ناحيه لفظ آيه هيچ دلالتي بر هيچ يك از آنها نيست .


و جمله أستكبرت ام كنت من العالين استفهامي است توبيخي ، معنايش اين است كه : آيا سجده نكردنت از اين بابت است كه عارت مي‏شد ، و خود را از اين كار بزرگتر مي‏دانستي ؟ و يا اينكه به راستي شان تو اجل از اين عمل بود .


و تو از كساني بودي كه قدر و منزلتشان بالاتر از آن است كه مامور به سجده بر آدم شوند ؟ و از همين جا بعضي از مفسرين استفاده كرده‏اند كه : معلوم مي‏شود خداي تعالي مخلوقاتي عالي دارد كه مقامشان اجل از آن است كه براي آدم سجده كنند ، بندگاني هستند مستغرق در توجه به سوي پروردگارشان ، و هيچ چيزي را به جز او درك نمي‏كنند .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از علو هم همان استكبار است ، همچنان كه در آيه و ان فرعون لعال في الأرض به همين معنا است و اگر بگويي معنا ندارد كه بگوييم آيا تو استكبار كردي و يا از مستكبرين بودي .


مي‏گوييم : هيچ عيبي ندارد ، چون اولي راجع به زمان سجده است ، و دومي راجع به ما قبل آن ، و معنايش اين است كه : آيا از اينكه امر به سجده‏ات كرديم دچار استكبار شدي ، و يا آنكه از قبل مستكبر بودي ؟ .


ليكن اين وجه صحيح نيست ، چون با مقتضاي مقام نمي‏سازد ، مقتضاي مقام اين است كه ابليس را داراي استكبار معرفي كند ، نه اينكه زمان استكبار او را معين كند كه قديمي است و يا تازه .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از كلمه عالين ملائكه آسمان است ، چون آن ملائكه كه مامور به سجده براي آدم شدند ، ملائكه زمين بودند .


اين هم صحيح نيست ، براي اينكه آيه عموميت دارد .



ترجمة الميزان ج : 17ص :345


قال انا خير منه خلقتني من نار و خلقته من طين اين پاسخي است كه ابليس از پرسش خدا داده و علت سجده نكردن خود را بيان مي‏كند ، و آن اين است كه : من شرافت ذاتي دارم ، چون مرا از آتش خلق كرده‏اي و آدم مخلوقي است ازگل .


و در اين پاسخ اشاره‏اي است به اينكه از نظر ابليس اوامر الهي وقتي لازم الاطاعه است كه حق باشد ، نه اينكه ذات أوامر او لازم الاطاعة باشد و چون امرش به سجده كردن حق نبوده ، اطاعتش واجب نيست .


و برگشت اين حرف به اين است كه ابليس اطلاق مالكيت خدا و حكمت او را قبول نداشته ، و اين همان اصل و ريشه‏اي است كه تمامي گناهان و عصيانها از آن سرچشمه مي‏گيرد ، چون معصيت وقتي سرمي‏زند كه صاحبش از حكم عبوديت خداي تعالي و مملوكيت خودش براي او خارج شود و از اينكه ترك معصيت بهتر از ارتكاب آن است ، اعراض كند و اين همانانكار مالكيت مطلقه خدا ، و نيز انكار حكمت او است .


قال فاخرج منها فانك رجيم و ان عليك لعنتي الي يوم الدين كلمه رجيم از ماده رجم به معناي طرد شده است .


و كلمه يوم الدين به معناي روز جزاست .


در اين آيه فرموده : و ان عليك لعنتي و در سوره حجر فرموده : و ان عليك اللعنة بعضي از مفسرين در وجه اين اختلاف تعبير گفته‏اند : اگر لام در اللعنة براي عهد باشد ، ديگر فرقي بين اين دو تعبير نيست ، براي اينكه در اولي فرموده : بر تو باد لعنت من و در دومي فرموده : بر تو باد همان لعنت و اما اگر لام در آن براي جنس باشد ، باز هم فرقي نخواهد داشت ، براي اينكه در اولي فرموده : بر تو باد لعنت من و در دومي فرموده : بر تو باد همه لعنت‏ها و معلوم است كه لعنت غير خدا از قبيل ملائكه و مردم معنايش دوري از رحمت خداست ، اگر اين لعنت بدون اذن خدا باشد كه هيچ اثري ندارد ، و اگر به اذن خدا باشد نتيجه‏اش دوري ابليس از رحمت خدا مي‏شود ، و اين هم همان لعنت خود خدا خواهد بود .


قال رب فانظرني الي يوم يبعثون ... الي يوم الوقت المعلوم از ظاهر اينكه ابليس انتهاي مهلت را روز مبعوث شدن انسانها معين كرد و خداي تعالي انتهاي آن را تا روز وقت معلوم مقرر داشت ، برمي‏آيد كه اجابت خواسته ابليس با


ترجمة الميزان ج : 17ص :346


خواسته‏اش اختلاف دارد ، و عين خواسته‏اش اجابت نشده .


پس ناگزير معلوم مي‏شود آن روز يعني روز وقت معلوم آخرين روزي است كه بشر به تسويلات ابليس نافرماني خدا مي‏كند و آن قبل از روز قيامت و بعث است .


و ظاهرا مراد از روز ، روز معمولي نيست ، بلكه مراد ظرف است ، و در نتيجه اضافه شدن كلمه يوم به كلمه وقت اضافه تاكيدي است ، چون گفتيم كه خود يوم هم به معناي وقت و ظرف است .


قال فبعزتك لاغوينهم اجمعين الا عبادك منهم المخلصين حرف باء دربعزتك براي سوگند است ابليس به عزت خدا سوگند ياد مي‏كند كه به طور حتم تمامي ابناي بشر را اغوا مي‏كند ، آنگاه مخلصين را استثنا مي‏نمايد .


و مخلصين عبارتند از كساني كه خداي تعالي آنان را براي خود خالص كرده و ديگر هيچ كس در آنان نصيبي ندارد ، در نتيجه ابليس هم در آنان نصيبي ندارد .


قال فالحق و الحق اقول لاملأن جهنم منك و ممن تبعك منهم اجمعين اين آيه پاسخي است از خداي سبحان به ابليس كه مشتمل است بر قضايي كه خدا عليه ابليس و پيروانش رانده كه به زودي همه را داخل آتش خواهد كرد .


پس كلمه فالحق مبتدائي است كه خبرش حذف شده ، و يا خبري است كه مبتدايش حذف شده است .


و كلمه فاء كه در اول آن است براي ترتيب و قرار دادن جمله ما بعد است بعد از جمله ما قبل .


و مراد از حق چيزي است كه مقابل باطل است ، به شهادت اينكه دوباره اين كلمه را اعاده مي‏كند ، و با الف و لام هم اعاده مي‏كند ، و چون به طور قطع مي‏دانيم منظور از حق دومي چيزي است كه مقابل باطل است ، پس مراد از اولي هم همان خواهد بود .


و تقدير آيه چنين است : فالحق اقسم به لاملئن جهنم منك ... ، اين در صورتي است كه خبر حق را محذوف بدانيم ، و اگر خود آن را خبر و مبتدايش را محذوف بدانيم ، تقديرش چنين مي‏شود : فقولي حق ... .


و جمله و الحق اقول جمله‏اي است معترضه كه در وسط كلام اضافه شده تا بفهماند كه اين قضاء حتمي است و نيز پندار ابليس را رد كند كه پنداشته بود انا خير منه - من از او بهترم چون از اين گفتار برمي‏آيد كه او امر خدا را كه فرموده بود براي آدم سجده كن غير حق مي‏دانسته .


و از اين كه در اين جمله معترضه حق را مقدم بر اقول آورده و نيز كلمه حق را با الف و لام آورده ، حصر فهميده مي‏شود ، و معنايش اين است كه : من به غير حق چيزي نمي‏گويم .


و جمله لاملئن جهنم منك و ممن تبعك منهم اجمعين متن آن قضايي است كه


ترجمة الميزان ج : 17ص :347


خدا به آن حكم كرده و گويا مراد از كلمه منك جنس شيطان‏ها باشد ، و در نتيجه هم شامل ابليس مي‏شود ، و هم ذريه و قبيله او و كلمه منهم به من تبعك مربوط است و معنايش اين است كه : از ذريه آدم هر كس از تو پيروي كند او نيز جهنمي است .


و ما در سابق در نظاير اين آيه از قبيل سوره حجر و در همين قصه از سوره بقره و اعراف و اسراء بحث مفصلي راجع به اين قصه نموديم بدانجا مراجعه شود .


قل ما اسئلكم عليه من اجر و ما أنا من المتكلفين در اين آيه به مطلبي كه در اول سوره و نيز در خلال آيات سوره گذشت رجوع شده ، و آن اين بود كه قرآن كريم ذكر است و پيامبر اسلام به جز انذار هيچ منصب ديگري ندارد .


و نيز رد آن تهمتي است كه در اين كلام خود زدند : امشوا و اصبروا علي آلهتكم ان هذا لشي‏ء يراد .


پس در جمله ما أسئلكم عليه من اجر اجر دنيوي از مال و رياست و جاه را از خود نفي مي‏كند .


و در جمله و ما انا من المتكلفين خود را از تصنع و خودآرايي به چيزي كه آن را ندارد بري‏ء مي‏سازد .


ان هو الا ذكر للعالمين يعني قرآن ذكري است جهاني و براي همه جهانيان و براي جماعتهايمختلف ، و نژادها و امت‏هاي گوناگون و خلاصه ذكري است كه اختصاص به قومي خاص ندارد ، تا كسي در برابر تلاوتش از آن قوم مزدي طلب كند و يا در برابر تعليمش پاداشي بخواهد ، بلكه اين ذكر براي همه عالم است .


و لتعلمن نباه بعد حين يعني به زودي و پس از گذشت زمان ، خبر پيشگويي‏هاي قرآن از وعد و وعيدش و غلبه‏اش بر همه اديان و امثال آن به گوشتان مي‏رسد .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : منظور از بعد حين روز قيامت است .


بعضي ديگر گفته‏اند : روز مرگ هر كسي است .


و بعضي ديگر آن را روز جنگ بدر دانسته‏اند .


بعيد نيست كسي بگويد : خبرهاي قرآن مختلف است ، و اختصاص به يك روز معين ندارد ، تا آن روز را مراد بداند ، بلكه مراد از بعد حين مطلق است ، پس براي يك يك از اقسام خبرهاي


ترجمة الميزان ج : 17ص :348


قرآن حيني و زماني است .


بحث روايتي


قمي در تفسيرش به سند خود از اسماعيل جعفي ، از امام باقر (عليه‏السلام‏) حديثي در باره معراج از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل كرده كه در آن آمده : خداي تعالي فرمود : اي محمد ! گفتم لبيك پروردگار من .


فرمود : هيچ مي‏داني ملأ اعلي در چه چيز مخاصمه مي‏كردند ؟ عرضه داشتم : منزهي تو اي خدا ، من هيچ چيز زائد بر آنچه تو يادم داده‏اي نمي‏دانم .


آنگاه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : پس خداي سبحان دست خود را - يعني دست قدرت خود را - بين دو سينه‏ام نهاد .


و من برودت و خنكي آن را در بين دو شانه‏ام احساس كردم .


آنگاه فرمود : از آن به بعد هر چه از گذشته و آينده از من پرسيد ، جوابش را دانا بودم ، پس مجددا از من پرسيد : اي محمد ملأ اعلي در چه چيز مخاصمه كردند ؟ عرضه داشتم : در سه چيز : اول در آنچه كه كفاره گناهان مي‏شود ، دوم در آنچه درجات آدمي را بالا مي‏برد ، سوم در آنچه حسنات شمرده مي‏شود ... .


و در مجمع البيان آمده كه ابن عباس از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) روايت كرده كه فرمود پروردگارم به من فرمود : هيچ مي‏داني كه ملأ اعلي در چه چيز مخاصمه كردند ؟ عرضه داشتم : نه ، فرمود : مخاصمه آنها در كفارات و درجات بود .


اما كفارات سه چيز است : يكي وضوي كامل گرفتن در شبهاي سرد ، دوم قدم‏ها را يكي پس از ديگري برداشتن به سوي جماعتها ، سوم انتظار رسيدن وقت نماز بعدي بعد از هر نماز .


و اما درجات ، آن نيز سه چيز است : اول به صداي بلند و واضح سلام كردن ، دوم اطعام طعام ، وسوم نماز خواندن در تاريكي شب كه همه در خوابند .


مؤلف : اين روايت را صدوق هم در خصال از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل كرده ولي آنچه در اينجا تفسير كفارات قرار گرفته در روايت او تفسير درجات واقع شده و به عكس آنچه در اينجا تفسير درجات قرار گرفته در آن روايت تفسير كفارات واقع شده .



ترجمة الميزان ج : 17ص : 349


و در الدر المنثور هم حديث مجمع البيان را به طرق بسياري از عده‏اي از صحابه از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) روايت كرده كه البته در مضامين آنها اختلاف مختصري هست .


بهر حال سياق آيه با مضمون هيچ يك از اين روايات تطبيق نمي‏كند ، و هيچ دليلي نداريم كه دلالت كند بر اينكه اين روايات تفسير آيه هستند و ممكن است مخاصمه مزبور در اين روايات غير از مخاصمه‏اي باشد كه آيه شريفه از آن خبر مي‏دهد .


و در نهج البلاغه آمده كه امام امير المؤمنين فرمود : حمد آن خدايي را سزد كه عزت و كبرياء جامه اوست ، و آن دو را به شخص خود اختصاص داد ، و نه به مخلوقاتش و نيز آن دو را قرقگاه خويش كرد و بر غير از خودش حرام كرد .


و آن دو را از بين ساير اوصاف براي جلال خود انتخاب نمود و لعنت را براي هر كسي كه بخواهد خود را در آن دو شريك خدا كند قرار داد .


آنگاه با همين عزت و كبرياي خود ملائكه مقرب خود را بيازمود تا مشخص كند كدام يك متواضع و كدام يك مستكبرند ؟ لذا با اينكه او عالم بسويداي دلها و نهانهاي غيب‏هاست ، مع ذلك فرمود : من بشري از گل خواهم آفريد پس همين كه خلقتش را به كمال و تمام رساندم و از روح خود در او دميدم ، همه برايش به سجده بيفتيد ، پس ملائكه همه و همه به سجده افتادند ، مگر ابليس كه غيرتش مانع شد و به خلقت خود كه از آتش بود بر او افتخار نمود ، و به اصل و ريشه‏اش بر او تعصب كرد .


حال ببينيد كه خدايمتعال اين دشمن خود را كه پيشواي متعصبين و سلف مستكبرين است ، و همين ابليس را كه اساس عصبيت را پي ريزي كرد ، و با خدا در رداي جبروتيش هماوردي نمود ، و در لباس تعززش هماهنگي كرده ، زي تذلل و جامه عبوديت را كنار گذاشت ، چگونه به جرم تكبرش خوار و كوچك كرد ، و به جرم بلندپروازي‏اش بي‏مقدار ساخت ، او را در دنيا طرد كرد و در آخرت هم آتش افروخته نصيبش ساخت ... .


و در كتاب عيون به سند خود از محمد بن عبيده روايت آورده كه گفت : از حضرت رضا (عليه‏السلام‏) معناي آيه ما منعك ان تسجد لما خلقت بيدي را كه خطاب به ابليس است پرسيدم .


فرمود : منظور از كلمه يدي قدرت و قوت است .



ترجمة الميزان ج : 17ص :350


مؤلف : نظير اين روايت را صدوق در كتاب توحيد به سند خود از محمد بن مسلم ، از امام صادق (عليه‏السلام‏) نقل كرده .


و در اين قصه روايات ديگري نيز هست كه ما آنها را در ذيل اين قصه در سوره بقره و اعراف و حجر و اسراء آورده‏ايم ، بدانجا مراجعه شود .


و از كتاب جوامع الجامع از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) روايت شده ، كه فرمود : براي متكلف ( كسي كه چيزي را براي خود قائل است كه اهل آن نيست ) ، سه علامت است : اول آنكه با مافوق خود درمي‏افتد ، دوم اينكه به كارهايي اقدام مي‏كند و آرزوهايي در سر مي‏پروراند كه هرگز به آنها نمي‏رسد ، و سوم اينكه چيزهايي مي‏گويد كه علمي بدان ندارد .


مؤلف : نظير اين روايت را مرحوم صدوق در كتاب خصال از امام صادق (عليه‏السلام‏) از لقمان نقل كرده كه در ضمن وصيت‏هايش به فرزندش فرموده است .


و نيز از طرق اهل سنت نظير آن نقل شده .


و در بعضي از اين روايات به جاي ينازع من فوقه - با مافوق خود درمي‏افتد عبارت ينازل من فوقه - با مافوق خود هماوردي مي‏كند آمده.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :