امروز:
پنج شنبه 26 مرداد 1396
بازدید :
821
ترجمه الميزان: سوره تحريم أيات 12 - 1


ترجمة الميزان ج : 19ص :550


( 66 )سوره تحريم مدني است و دوازده آيه دارد ( 12)


سورة التحريم‏


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَأَيهَا النَّبي لِمَ تحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكتَبْتَغِي مَرْضات أَزْوَجِكوَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ‏(1) قَدْ فَرَض اللَّهُ لَكمْ تحِلَّةَ أَيْمَنِكُمْوَ اللَّهُ مَوْلَاشْوَ هُوَ الْعَلِيمُ الحَْكِيمُ‏(2) وَ إِذْ أَسرَّ النَّبي إِلي بَعْضِ أَزْوَجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَت بِهِ وَ أَظهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّف بَعْضهُ وَ أَعْرَض عَن بَعْضٍفَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَت مَنْ أَنبَأَك هَذَاقَالَ نَبَّأَني الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ(3) إِن تَتُوبَا إِلي اللَّهِ فَقَدْ صغَت قُلُوبُكُمَاوَ إِن تَظهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبرِيلُ وَ صلِحُ الْمُؤْمِنِينَوَ الْمَلَئكةُ بَعْدَ ذَلِك ظهِيرٌ(4) عَسي رَبُّهُ إِن طلَّقَكُنَّ أَن يُبْدِلَهُ أَزْوَجاً خَيراً مِّنكُنَّ مُسلِمَتٍ مُّؤْمِنَتٍ قَنِتَتٍ تَئبَتٍ عَبِدَتٍ سئحَتٍ ثَيِّبَتٍ وَ أَبْكاراً(5) يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا قُوا أَنفُسكمْ وَ أَهْلِيكمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاس وَ الحِْجَارَةُ عَلَيهَا مَلَئكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ‏(6) يَأَيهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَإِنَّمَا تجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ‏(7) يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا تُوبُوا إِلي اللَّهِ تَوْبَةً نَّصوحاً عَسي رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سيِّئَاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكمْ جَنَّتٍ تجْرِي مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ يَوْمَ لا يخْزِي اللَّهُ النَّبي وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُنُورُهُمْ يَسعَي بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَنهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَاإِنَّك عَلي كلّ‏ِ شي‏ءٍ قَدِيرٌ(8) يَأَيهَا النَّبي جَهِدِ الْكفَّارَ وَ الْمُنَفِقِينَ وَ اغْلُظ عَلَيهِمْوَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُوَ بِئْس الْمَصِيرُ(9)



ترجمة الميزان ج : 19ص :551


ترجمه آيات


به نام خداوند بخشنده بخشايشگر .


اي پيامبر ! چرا به منظور خوشدل ساختن همسرانت حرام مي‏كني آنچه را كه خدا برايت حلال كرده ؟ و خدا آمرزنده و رحيم است ( 1 ) .


خداوند راه چاره شكستن سوگند را براي شما بيان كرد و خدا سرپرست شما است و او داناي حكيم است ( 2) .


و چون پيامبر مطلبي را سري به بعضي از همسران خود گفت و همسر نامبرده آن سر را فاش ساخت و خدا پيامبر خود را از اين افشاگري همسرش خبر داد و پيامبر گوشه‏اي از اين خيانت را به وي اعلام داشت و از همه جزئيات آن خودداري كرد وقتي به او فرمود تو چنين كردي پرسيد : چه كسي از اين عمل من به تو خبر داد ؟ فرمود خداي عليم خبير به من خبر داد ( 3) .


و شما دو زن اگر به سوي خدا توبه ببريد ( اميد است خدا دلهايتان را از انحراف به استقامت برگرداند ) ، چون دلهاي شما منحرف گشته و اگر همچنان عليه پيامبر دست به دست هم بدهيد بدانيد كه خداوند مولاي او و جبرئيل و مؤمنين صالح و ملائكه هم بعد از خدا پشتيبان اويند ( 4 ) .


اميد است پروردگار او اگر او شما را طلاق دهد همسراني بهتر از شما روزيش كند همسراني بدل از شما كه مسلمان ، مؤمن ، ملازم بندگي و خشوع ، تائب و عابد و صائم باشند ، كه يا بيوه باشند و يا بكر ( 5) .


هان اي كساني كه ايمان آورده‏ايد ! خود و اهل خود را از آتشي كه آتش‏گيرانه‏اش مردم و سنگ است حفظ كنيد ، آتشي كه فرشتگان غلاظ و شداد موكل بر آنند فرشتگاني كه هرگز خدا را در آنچه دستورشان مي‏دهد نافرماني ننموده بلكه هر چه مي‏گويد عمل مي‏كنند ( 6 ) .


اي كساني كه كفر ورزيديد ! امروز ديگر معذرت نخواهيد براي اينكه كيفر شما جز آنچه مي‏كرديد چيز ديگري نيست ( 7) .


اي كساني كه ايمان آورديد به سوي خدا توبه ببريد توبه‏اي خالص شايد پروردگارتان گناهانتان را تكفير نموده در جناتي داخلتان كند كه نهرها از زير درختانش روان است در روزي كه خدا نبي و مؤمنين با او را خوار نمي‏سازد نورشان جلوتر از خودشان در حركت است از جلو و طرف راست حركت مي‏كند مي‏گويند پروردگارا نور ما را تمام كن و ما را بيامرز كه تو بر هر چيز توانايي ( 8 ) .


اي پيامبر ! با كفار و منافقين جهاد كن و بر آنان سخت بگير و خشونت به خرج ده و جايگاه ايشان در جهنم است كه چه بد بازگشت گاهي است ( 9) .



ترجمة الميزان ج : 19ص :552


بيان آيات


اين سوره با داستاني كه بين رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و بعضي از همسرانش اتفاق افتاد آغاز شده ، و آن اين بود كه به خاطر حادثه‏اي كه شرحش مي‏آيد پاره‏اي از حلالها را بر خود حرام كرد ، و بدين سبب در اين آيات آن جناب را مورد عتاب قرار مي‏دهد كه چرا به خاطر رضايت بعضي از همسرانت ، حلال خدا را بر خود حرام كردي ، و در حقيقت و به طوري كه از سياق بر مي‏آيد عتاب متوجه همان همسر است ، و مي‏خواهد رسول گرامي خود را عليه آن همسر ياري كند .


بعد از نقل اين داستان مؤمنين را خطاب مي‏كند به اينكه جان خود را از عذاب آتشي كه آتش‏گيرانه‏اش انسان و سنگ است نگه بدارند ، و بدانند كه به جز اعمال خود آنان به ايشان جزايي نمي‏دهند ، جز ايشان خود اعمالشان است ، و معلوم است كه هيچ كس نمي‏تواند از عمل خود بگريزد پس هيچ كساز اين جزا خلاصي ندارد ، مگر پيغمبر و آنهايي كه به وي ايمان آوردند ، آنگاه بار ديگر رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را به جهاد با كفار و منافقين خطاب مي‏كند .


در آخر ، سوره را به آوردن مثلي ختم مي‏كند ، مثلي از زنان كفار ، و مثلي از زنان مؤمنين ، و در اينكه سياق سوره ظهور در مدنيت آن دارد حرفي نيست .


يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك تبتغي مرضات ازواجك و الله غفور رحيم خطابي است آميخته با عتاب ، كه چرا آن جناب پاره‏اي از حلالهاي خدا را بر خود حرام كرده ، ولي تصريح نكرده كه آنچه حرام كرده چيست، و قصه چه بوده ؟ چيزي كه هست جمله آيا خشنودي همسرانت را مي‏خواهي ؟ اشاره دارد بر اينكه آنچه آن جناب بر خود حرام كرده ، عملي از اعمال حلال بوده ، كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آن را انجام مي‏داده ، و بعضي از همسرانش از آن عمل ناراضي بوده ، آن جناب را در مضيقه قرار مي‏دادند و اذيت مي‏كرده‏اند ، تا آن جناب ناگزير شده سوگند بخورد كه ديگر آن عمل را انجام ندهد .


پس اگر در جمله يا ايها النبي خطاب را متوجه آن جناب بدان جهت كه نبي است كرده ، و نه بدان جهت كه رسول است ، دلالت دارد كه مساله مورد عتاب مسالهشخصي آن جناب بوده ، نه مساله‏اي كه جزو رسالتهاي او براي مردم باشد ، و معلوم است كه وقتي


ترجمة الميزان ج : 19ص :553


صحيح و مناسب بود بفرمايد : يا ايها الرسول كه مساله مورد بحث مربوط به يكي از رسالتهاي آن جناب باشد .


و مراد از تحريم در جمله لم تحرم ما احل الله لك ، تحريم از طرف خدا نبوده ، بلكه تحريم به وسيله نذر و سوگند بوده ، آيه بعدي هم بر اين معنا دلالت دارد ، چون در آنجا سخن از سوگند كرده مي‏فرمايد : قد فرض الله لكم تحلة ايمانكم معلوم مي‏شود آن جناب با سوگند آن حلال را بر خود حرام كرده ، چون خاصيت سوگند همين است كه وقتي به عملي متعلق شود آن را واجب مي‏كند ، و چون به ترك عملي متعلق شود آن عمل را حرام مي‏سازد ، پس معلوم مي‏شود آن جناب سوگند به ترك آن عمل خورده ، و آن عمل را بر خود حرام كرده ، اما حرام به وسيله سوگند .


آري منظور از تحريم چنين تحريمي است ، نه اينكه حرمت آن عمل را براي شخص خودش تشريع كرده باشد ، چون پيغمبر نمي‏تواند چيزي را كه خدا حلالش كرده بر خود و يا بر همه تحريم كند ، و چنين اختياري ندارد .


تبتغي مرضات ازواجك - يعني تو با اين تحريم مي‏خواهي رضاي زنان خود را به دست بياوري ، واين جمله بدل است از جمله لم تحرم .


ممكن هم هست حال از فاعل آن باشد ، و اين جمله خود قرينه‏اي است بر اينكه عتاب مذكور در حقيقت متوجه زنان آن حضرت است ، نه خود او ، جمله ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما ... و نيز جمله و الله غفور رحيم اين معنا را تاييد مي‏كند .


قد فرض الله لكم تحلة ايمانكم و الله موليكم و هو العليم الحكيم راغب گفته : هر جا كلمه فرض در مورد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در قرآن آمده ، و با حرف علي متعدي شده ، دلالت دارد بر وجوب آن عمل بر همه امت ، كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هم داخل آنان است ، و هر جا اين كلمه در مورد آن جناب به وسيله حرف لام آمده ، دلالت دارد بر اينكه آن عمل براي آن جناب ممنوع و حرام نيست ، مثلا وقتي مي‏بينيم فرموده : ما كان علي النبي من حرج فيما فرض الله له ، و يا فرموده : قد فرض الله لكم تحلة ايمانكم ، بايد بفهميم كه آن جناب در اين موارد منعي ندارد .


و كلمه تحلة در اصل تحللة بر وزن تذكرة و تكرمة بوده ، و اين كلمه مانند


ترجمة الميزان ج : 19ص :554


كلمه تحليل مصدر است .


راغب گفته : معناي آيه قد فرض الله لكم تحلة ايمانكم اين است كه خداي تعاليراه چاره شكستن سوگند را كه همان دادن كفاره است براي شما بيان كرده .


در نتيجه معناي آيه چنين مي‏شود : خداي تعالي براي شما تقدير كرد - گويي شكستن سوگند سود و بهره‏اي است كه خداي تعالي به انسان داده ، و از آن منع نفرموده ، چون فرمود : لكم ، و نفرمود : عليكم - كه سوگند خود را با دادن كفاره بشكنيد ، و خدا ولي شما است ، چون تدبير امورتان به دست او است ، و او است كه برايتان تشريع احكام مي‏كند و هدايتتان مي‏نمايد ، و او است داناي فرزانه .


اين آيه دلالت دارد بر اينكه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به ترك عملي سوگند خورده بوده ، و به وي دستور مي‏دهد سوگند خود را بشكند ، چون فرموده : فرض الله لكم تحلة ايمانكم ، و نفرمود فرض الله لكم حنث ايمانكم ، و تحلة از حل به معناي گشودن است ، معلوم مي‏شود سوگندي كه آن جناب خورده بود آزاديش را سلب كرده بوده ، و اين با سوگند بر ترك عملي مناسب است ، نه سوگند بر انجام فعلي .


و اذ اسر النبي الي بعض ازواجه حديثا فلما نبات به و اظهره الله عليه ... قالت من انباك هذا قال نباني العليم الخبير كلمه سر به معناي مطلبي است كه در دل خود پنهان كرده باشي و نخواهي ديگران از آن خبردار شوند، و كلمه اسرار كه باب افعال همان سر است ، به معناي اين است كه همان مطلب را براي كسي فاش سازي و سفارش كني كه آن را پنهان بدارد و به كسي اطلاع ندهد ، و ضمير در نبات به به همان بعض ازواج بر مي‏گردد ، و ضمير به به حديث ، و ضمير در أظهره به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ، و ضمير عليه به انباء يعني افشاي سر ، و ضمير در عرف و در أعرض به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ، و ضمير در بعضه به حديث بر مي‏گردد ، و اشاره به هذا به انباء يعني افشاي سر است .


و حاصل معناي آيه اين است كه : و زماني كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) سري از اسرار خود را نزد بعضي از همسرانش - يعني حفصه دختر عمر بن خطاب - افشا كرد ، و به وي سفارش فرمود كه اين مطلب را به كسي نگويد ، همين كه حفصه آن سر را


ترجمة الميزان ج : 19ص :555


بر خلاف دستور آن جناب به ديگري گفت ، و قسمتي از سر آن جناب را فاش نموده از فاش كردن بقيه آن سر خودداري نمود ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) جريان را به عنوان اعتراض به خود او خبر داد ، يعني خبر داد كه تو سر مرا فاش كردي ، آن زن پرسيد چه كسي به تو خبر داد كه من اين كار را كرده‏ام ، و سر تو را فاش ساخته‏ام ؟ رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود خداي عليم و خبير به من خبر داد ، و او خدايي است كه عالم به سر و علانيه ، و با خبر از سرائر و اسرار است .


ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما و ان تظاهرا عليه فان الله هو موليه و جبريل و صالح المؤمنين و الملئكة بعد ذلك ظهير يعني : اگر شما دو زن به سوي خدا برگرديد كه هيچ ، وسيله توبه خود را فراهم كرده‏ايد ، و اگر عليه آن جناب دست به دست هم دهيد ، بدانيد كه مولاي او خدا است ... تمامي روايات اتفاق دارند بر اينكه منظور از آن دو زن حفصه و عايشه دو همسر رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هستند .


و كلمه صغت فعل ماضي از ماده صغو است ، و صغو به معناي ميل است ، كه البته در اينجا منظور ميل به باطل و خروج از حالت استقامت است .


خوب ، پس مسلم شد كه اين دو زن ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را آزردند و عليه او دست به دست هم دادند ، و دست به دست هم دادن عليه آن جناب از گناهان كبيره است ، به دليل اينكه فرموده : ان الذين يؤذون الله و رسوله لعنهم الله في الدنيا و الاخرة و اعد لهم عذابا مهينا ، و نيز فرموده : و الذين يؤذون رسول الله لهم عذاب اليم .


در اين آيه خطاب را متوجه دو تا از همسران رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كرده ، و با اينكه دو نفر دو تا قلب دارد ، قلب را به صيغه جمع آورده و اين صرف استعمالي


ترجمة الميزان ج : 19ص :556


است كه نظائرش بسيار است ، ( در فارسي هم خطاب به دو نفر مي‏گوييم : مگر دلهايتان چدني است ، و نمي‏گوييم مگر دو دل شما چدني است) .


و ان تظاهرا عليه فان الله هو موليه ... - كلمه تظاهر به معناي پشت به پشت هم دادن ، و كمك كردن است ، و اصل اين كلمه تتظاهرا بوده ، و ضمير فعل هو براي اين آورده شده كه بفهماند خداي سبحان عنايت خاصي به آن جناب دارد ، و به همين جهت بدون هيچ واسطه‏اي از مخلوقاتش خود او وي را ياري مي‏كند ، و متولي امور او مي‏شود ، و كلمه مولي به معناي ولي و سرپرستي است كه عهده‏دار امر متولي عليه باشد و او را در هر خطري كه تهديدش كند ياري نمايد .


و كلمه جبريل عطف است بر اسم جلاله ( الله ) ، و كلمه صالح المؤمنين عطف است بر كلمه جبريل ، و منظور از صالح المؤمنين - به طوري كه گفته‏اند - صلحاي از مؤمنين است ، و اگر كلمه صالح را مفرد آورده ، معناي جمع از آن اراده كرده است ، همچنان كه خود ما نيز مي‏گوييم : هيچ آدم حسابي چنين كاري نمي‏كند ، كه منظورمان از آدم جنس انسان است ، و منظورمان از كار هم جنس آن كار است نه يك كار .


و نيز مي‏گوييم : من در سامر و حاضر بودم ، با اينكه كلمه سامر در عين اينكه مفرد است به معناي جماعتي است كه در شب در بيابان پياده شوند و به گفتگو بپردازند ، و كلمه حاضر به معناي جمعيتي است كه اين كار را در شهر انجام دهند ، پس اين دو كلمه مفرد است ، و معناي جمعيت را مي‏دهد .


ولي اين سخن درست نيست ، صاحب اين قول مضاف به جمع - صالح المؤمنين - را مقايسه كرده با مفرد داراي الف و لام ، از قبيل الصالح و السامر و الحاضر ، و گمان كرده همانطور كه مفرد داراي الف و لام جنس را مي‏رساند ، مضاف به جمع هم همينطور ، در حالي كه چنين نيست ، و ظاهر صالح المؤمنين معنايي است غير آن معنايي كه عبارت الصالح من المؤمنين آن را افاده مي‏كند دومي افاده جنس مي‏كند ، ولي اولي جنسيت و كليت را نمي‏رساند .


و در روايت وارده از طرق اهل سنت هم آمده كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : مراد از صالح المؤمنين تنها علي (عليه‏السلام‏) است ، و اين معنا در روايات وارده از طرق شيعه از ائمه اهل بيت (عليهم‏السلام‏) نيز آمده ، كه به زودياز نظر خواننده گرامي خواهد گذشت ، ان شاء الله .


و مفسرين در اينكه منظور از صالح المؤمنين كيست اقوالي ديگر


ترجمة الميزان ج : 19ص :557


دارند ، كه چون هيچ يك دليل نداشت از نقلش صرفنظر كرديم .


و الملئكة بعد ذلك ظهير - كلمه ملائكه مبتدا ، و كلمه ظهير خبر آن است ، و اگر خبر را مفرد آورده با اينكه مبتدا جمع مي‏باشد براي اين است كه بفهماند ملائكه در پشتيباني پيامبر متحد و متفقند ، گويي در صف واحدي قرار دارند ، و مثل تن واحدند ، و اگر فرمود : ملائكه بعد از خدا و جبريل و صالح مؤمنين پشتيبان اويند براي اين بود كه پشتيباني ملائكه را بزرگ جلوه دهد ، گويي نامبردگان در اول آيه يك طرف ، و ملائكه به تنهايي يك طرف قرار دارند .


و در آيه شريفه در اظهار و پيروز ساختن رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بر دشمنان ، و تشديد عتاب به آنهايي كه عليه او پشت به پشت هم داده‏اند ، لحني عجيب بكار رفته ، اولا خطاب را متوجه خود رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نموده ، او را به خاطر اينكه حلال خدا را حرام كرده عتاب نموده ، بعد دستور مي‏دهد سوگندش را بشكند ، و اين لحن در حقيقت تاييد و نصرت آن جناب است به صورت عتاب .


خدايتعالي در آيه بعدي خطاب را از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به سوي مؤمنين بر گردانيده ، فرمود : و اذ اسر النبي الي بعض ازواجه تا به وسيله اين التفات قصه را براي مؤمنين نقل كند ، و در نقل قصه نامي از آن همسر نبرد ، و مطلب را مبهم ذكر كرد ، و اين نام نبردن ، و نيز تاييدي كه قبل از نقل قصه از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كرده بود ، و همچنين اصل پرده‏برداري از اين ماجرا ، و نيز نقل آن به طور سربسته همه و همه نوعي تاييد بيشتر از آن جناب به شمار مي‏رود .


و سپس التفاتي ديگر بكار برده ، خطاب را از مؤمنين برگردانيده ، متوجه آن دو زن كرد ، و به آن دو فرمود : دلهايتان در اثر عملي كه كرديد منحرف شده ، و به جاي اينكه به آن دو دستور دهد كه توبه كنند ، خاطرنشان ساخت كه شما دو نفر بين دو امر قرار گرفته‏ايد ، يا اينكه از گناه خود توبه كنيد ، و يا عليه كسي كه خدا مولاي او است ، و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه پشتيبان اويند ، به اتفاق يكديگر توطئه كنيد ، آنگاه اظهار اميد كرده كه اگر پيامبر طلاقشان دهد ، خداي تعالي زنان بهتري نصيب آن جناب فرمايد ، و سپس به پيامبر امر مي‏كند كه با كفار و منافقين بجنگد ، و آنان را در فشار قرار دهد .


و در آخر رشته كلام بدينجا منتهي مي‏شود كه دو تا مثل بياورد ، يكي براي كفار ، و يكي براي مؤمنين .


خداي تعالي بعد از آنكه در آيه ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما و ان تظاهرا


ترجمة الميزان ج : 19ص :558


عليه ... متعرض حال آن دو زن گرديد ، كلام خود را بين دو طرف ايمان و كفر به دوران انداخت ، در يك آيه خطاب به مؤمنين كرد و فرمود : يا ايها الذين امنوا قوا انفسكم و اهليكم ... و يكي را خطاب به كفار كرد و فرمود : يا ايها الذين كفروا لا تعتذروا ... ، دو باره خطاب را به مؤمنين كرد و فرمود : يا ايها الذين امنوا توبوا ... ، و بار ديگر خطاب را از مؤمنين برگردانيده متوجه رسول گرامي خود نمود و فرمود : يا ايها النبي جاهد الكفار ... ، و باز خطاب را متوقف نموده مثالي براي كفار زد و فرمود : ضرب الله مثلا للذين كفروا ... ، و مثالي براي مؤمنين زد و فرمود : و ضرب الله مثلا للذين امنوا ... .


عسي ربه ان طلقكن ان يبدله ازواجا خيرا منكن ... در اين آيه بي‏نيازي خدا را خاطرنشان ساخته ، مي‏فرمايد : هر چند شما به شرف زوجيت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مشرف شده‏ايد ، ليكن كرامت نزد خدا به اين حرفهانيست ، بلكه تنها به تقوي است و بس ، همچنان كه در جاي ديگر نيز فرموده : فان الله اعد للمحسنات منكن اجرا عظيما يعني خداي تعالي اگر براي شما زنان پيامبر اجر عظيم مهيا ساخته ، براي اين نيست كه همسر اوييد ، بلكه براي اين است كه نيكوكاريد ، پس هر يك از شما كه نيكوكار نباشد ، نزد خدا پاداشي ندارد .


خواننده گرامي كلمه منكن را از نظر ، دور ندارد ، چون حرف من براي تبعيض است ، مي‏فرمايد : اجر عظيم مخصوص بعضي از شما همسران رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ، و آن بعض همان نيكوكاران است ، معلوم مي‏شود همسران آن جناب همه نيكوكار نبوده‏اند .


و نيز مي‏فرمايد : يا نساء النبي من يات منكن بفاحشة مبينة يضاعف لها العذاب ضعفين و كان ذلك علي الله يسيرا و من يقنت منكن لله و رسوله و تعمل صالحا نؤتها اجرها مرتين و اعتدنا لها رزقا كريما از اين آيه و مخصوصا از كلمه منكن نيز بر مي‏آيد كه همسران رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از نظر هدايت و ضلالت و خوبي و بدي دو جور بودند ، و همه يكسان نبودند .


و به همين جهت بود كه دنبال اظهار بي‏نيازي خدا اظهار اميد كرد ، كه اگر آن


ترجمة الميزان ج : 19ص :559


جناب طلاقتان دهد خداي تعالي زناني بهتر از شما به او روزي كند ، زناني كه مسلمان ، مؤمن ، عابد ، توبه‏كار ، قانت و سائح ( روزه‏گير ) باشند ، زناني بيوه يا دوشيزگاني بكر .


پس هر زني كه با رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ازدواج مي‏كرد ، و متصف به مجموع اين صفات بوده ، بهتر از آن دو زن بوده ، و اين بهتري نبود مگر به خاطر اينكه داراي قنوت و توبه بودند ، و يا داراي قنوت به تنهايي بوده و در ساير صفات با ساير زنان اشتراك داشتند و قنوت عبارت است از ملازمت به اطاعت و خضوع .


اين معنايي كه براي قنوت كرديم با جمله‏اي كه در آخر سوره در باره مريم آمده كه و كانت من القانتين تاييد مي‏شود ، پس قنوت همان چيزي است كه بعضي از زنان رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فاقد آن بودند ، و آن عبارت بود از اطاعت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ، كه اطاعت خدا هم در آن است و آن دو زن نداشتند ، و نيز تقوي از نافرماني رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ، و پرهيز از آزار او ، كه باز فاقد آن بودند .


با بياني كه گذشت فساد اين گفتار روشن مي‏شود كه بعضي گفته‏اند : وجه بهتري زنان فعلي از زنان قبلي آن حضرت اين است كه زنان فعلي آن جناب داراي شرافتهمسري با آن جناب هستند ، و زنان قبلي به خاطر جدايي از آن جناب اين شرافت را از دست دادند ، وجه فساد اين سخن اين است كه اگر ملاك بهتري كه در آيه شريفه آمده صرف همسري با آن جناب باشد ، بايد هر زني كه با آن جناب ازدواج مي‏كرده افضل و اشرف از زنان مطلقه آن جناب باشد ، هر چند آن صفاتي كه در آيه ملاك كرامت و برتري است نداشته باشد ، و در اين صورت شمردن آن صفات در آيه شريفه هيچ مورد نداشته ، ( و چون خداي عز و جل منزه از بي‏مورد سخن گفتن است ، پس ملاك برتري ، زوجيت و همسري نيست ، بلكه همان صفاتي است كه در آيه ذكر شده ) .


در كشاف آمده كه اگر بپرسي چرا در اين آيه صفات را بدون واو عاطفه شمرده ، و تنها بين دو صفت ثيب و بكر واو عاطفه آورده ، در پاسخ مي‏گوييم : صفاتي كه در اول آيه شمرده ، مانعة الجمع نيستند ، و ممكن است همه آنها در يك نفر يافت شود ، و به همين جهت واو عاطفه لازم نداشت ، به خلاف دو صفت ثيب و بكر ، ممكن نيست در آن واحد در يك فرد جمع شود ، زيرا زنان يا بيوه‏اند ، و يا دوشيزه .



ترجمة الميزان ج : 19ص :560


يا ايها الذين امنوا قوا انفسكم و اهليكم نارا وقودها الناس و الحجارة ... كلمه قوا جمع امر حاضر ازمصدر وقايه است ، و وقايه به معناي حفظ كردن چيزي است از هر خطري كه به آن صدمه بزند ، و برايش مضر باشد ، و كلمه وقود - به فتحه واو - اسم هر چيزي است كه با آن آتش را بگيرانند ، چه آتش هيزم و چه مانند آن ، و مراد از كلمه نار آتش جهنم است ، و اگر انسانهاي معذب در آتش دوزخ را آتش‏گيرانه دوزخ خوانده ، بدين جهت است كه شعله گرفتن مردم در آتش دوزخ به دست خود آنان است ، همچنان كه در جاي ديگر فرموده : ثم في النار يسجرون ، در نتيجه جمله مورد بحث يكي از ادله تجسم اعمال است همچنان كه ظاهر آيه بعدي هم كه مي‏فرمايد : يا ايها الذين كفروا لا تعتذروا ... ، همين معنا است ، براي اينكه در آخرش مي‏فرمايد : تنها و تنها اعمال خودتان را به شما به عنوان جزا مي‏دهند .


و اما كلمه حجارة را بعضي تفسير كرده‏اند به بت‏ها .


عليها ملئكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون ما يؤمرون - يعني بر آن آتش ملائكه‏اي موكل شده‏اند تا انواع عذاب را بر سر اهل دوزخ بياورند ، ملائكه‏اي غلاظ و شداد .


كلمه غلاظ جمع غليظ است ، و غليظ ضد رقيق است ، و مناسب‏تر با مقام اين است كه منظور از فرشته غليظ و فرشتگان غلاظ فرشتگاني باشد كه خشونت عمل دارند ، ( چون فرشتگان مثل ما آدميان قلب مادي ندارند تا متصف به خشونت و رقت شوند ) در آيه‏اي هم كه بعدا مي‏آيد غلظت را عبارت از غلظت در عمل دانسته ، فرموده : جاهد الكفار و المنافقين و اغلظ عليهم كلمه شداد هم جمع شديد است ، كه به معناي پهلوان و قهرمان و نيرومند در تصميم و عمل است .


و جمله لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون ما يؤمرون به منزله تفسيري است براي جمله غلاظ شداد ، مي‏فرمايد : منظور از غلاظ و شداد اين است كه فرشتگان نامبرده ملازم آن ماموريتي هستند كه خداي تعالي به آنان داده ، و غير از خدا و اوامرش هيچ عامل ديگري از قبيل رقت و ترحم و امثال آن در آنان اثر نمي‏گذارد ، و خدا را با مخالفت و يا رد ، عصيان نمي‏كنند ، هر چه را مامور باشند مو به مو اجرا مي‏كنند ، بدون اينكه چيزي از خود آنان فوت شود ، و يا به خاطر ضعف و خستگي از ماموريت كم كنند ، ( نتيجه عذابي كه آنان به انسانها مي‏دهند عذابي است كه اگر انساني آن را انجام مي‏داد ، مي‏گفتيم فلاني شكنجه‏گري


ترجمة الميزان ج : 19ص :561


غلاظ و شديد ، و مردي بي‏رحم و بي‏شفقت است ، و خلاصه اينكه ) وقتي عمل چنين عملي بود ، مي‏توان صاحب عمل را غليظ و شديد خواند .


و با اين بيان روشن مي‏شود كه جمله لا يعصون الله ما امرهم ناظر به اين است كه اين فرشتگان ملتزم به تكليف خويشند ، و جمله يفعلون ناظر به اين است كه عمل را طبق دستور انجام مي‏دهند ، پس شما خواننده عزيز مانند بعضي از مفسرين خيال نكنيد كه جمله دومي تكرار جمله اول است ، خير ، جمله اول راجع به دست نكشيدن از كار است ، و جمله دوم راجع به اين است كه كار را مو به مو طبق دستور خدا انجام مي‏دهند .


فخر رازي در تفسير كبير خود در ذيل آيه شريفه مورد بحث گفته : در اين آيه اشاره‏اي است به اينكه ملائكه در آخرت مكلف به تكاليف مي‏شوند(همانطور كه ما انسانها در دنيا مكلف هستيم ) آنها در آخرت مورد تكاليف و اوامر و نواهي مي‏گردند ، و عصيان ملائكه به همين است كه با امر و نهي خدا مخالفت كنند ولي اين حرف درست نيست ، چون در آيه چنين اشاره‏اي وجود ندارد آيه شريفه تنها مي‏خواهد بفرمايد : ملائكه محض اطاعتند ، و در آنها معصيت نيست ، و به اطلاقش شامل دنيا و آخرت هر دو مي‏شود ، پس ملائكه نه در دنيا عصيان دارند و نه در آخرت ، پس هيچ وجهي ندارد كه رازي تكليف ملائكه را مختص به آخرت بداند .


و نيز تكليف ملائكه از سنخ تكليف معهود در مجتمع بشري ما نيست، چون در بين ما انسانهاي اجتماعي تكليف عبارت از اين است كه تكليف كننده اراده خود را متعلق به فعل مكلف كند ، و اين تعلق امري است اعتباري ، كه دنبالش پاي ثواب و عقاب به ميان مي‏آيد ، يعني اگر مكلف موجودي داراي اختيار باشد ، و به اختيار خود اراده تكليف كننده را انجام بدهد ، مستحق پاداش مي‏شود ، و اگر ندهد سزاوار عقاب مي‏گردد ، و در چنين ظرفي يعني ظرف اجتماع ، و نسبت به چنين تعلقي يعني تعلق اعتباري البته ، هم فرض اطاعت هست و هم فرض معصيت ، هم ممكن است مكلف فعل مورد اراده تكليف كننده را بياورد و هم ممكن است نياورد .


اما در غير ظرف اجتماع مثلا در بين ملائكه كه زندگيشان اجتماعي نيست ، و اعتبار در آن راه ندارد ، تا فرض اطاعت و معصيت هر دو در آن راه داشته باشد ، تكليف هم معناي ديگري دارد ، آري ملائكه خلقي از مخلوقات خدايند ، داراي ذواتي طاهره و نوريه ، كه اراده


ترجمة الميزان ج : 19ص :562


نمي‏كنند مگر آنچه خدا اراده كرده باشد ، و انجام نمي‏دهند مگر آنچه او مامورشان كرده باشد ، همچنان كه فرمود : بل عباد مكرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون ، و به همين جهت در عالم فرشتگان جزا و پاداشي نيست ، نه ثوابي و نه عقابي ، و در حقيقت ملائكه مكلف به تكاليف تكويني‏اند ، نه امر و نهي‏هاي تشريعي ، و تكاليف تكوينيشان هم به خاطر اختلافي كه در درجات آنان هست مختلف است ، همچنان كه در جاي ديگر قرآن آمده : و ما منا الا له مقام معلوم ، و نيز از خود ملائكه نقل كرده كه مي‏گويند : و ما نتنزل الا بامر ربك له ما بين ايدينا و ما خلفنا .


و آيه شريفه مورد بحث بعد از آيات قبلي جنبه تعميم بعد از تخصيص را دارد ، چون خداي تعالي نخست با بياني خصوصي همسران رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را ادب مي‏آموزد ، و در آخر ، خطاب را متوجه عموم مؤمنين مي‏كند ، كه خود و اهل بيت خود را ادب كنيد ، و از آتشي كه آتش‏گيرانه‏اش خود دوزخيانند حفظ نماييد ، و مي‏فهماند كه همين اعمال بد خود شما است ، و در آن جهان بر مي‏گردد ، و آتشي شده به جان خودتان مي‏افتد ، آتشي كه به هيچ وجه خلاصي و مفري از آن نيست .


يا ايها الذين كفروا لا تعتذروا اليوم انما تجزون ما كنتم تعملون اين آيه شريفه خطابي است عمومي به همه كفار ، خطابي است كه بعد از رسيدن كفار به آتش دوزخ ( و زبان به عذر خواهي گشودن ، كه اگر كفر ورزيديم ، و يا گناه كرديم عذرمان اين بود و اين بود ) به ايشان مي‏شود كه امروز سخن عذرخواهي به ميان نياوريد ، چون روز قيامت روز جزا است و بس .


علاوه بر اين ، جزايي كه به شما داده شد عين اعمالي است كه كرده بوديد ، خود اعمال زشت شما است كه امروز حقيقتش برايتان به اين صورت جلوه كرده است ، و چون عامل آن اعمال خود شما بوديد ، عامل بودنتان قابل تغيير نيست ، و با عذرخواهي نمي‏توانيد عامل بودن خود را انكار كنيد ، چون واقعيت ، قابل تغيير نيست ، و كلمه عذاب كه از ناحيه خدا عليه شما محقق شده باطل نمي‏شود .


اين معنايي است كه از ظاهر خطاب در آيه استفاده مي‏شود .



ترجمة الميزان ج : 19ص :563


ولي بعضي گفته‏اند : عذرخواهي كفار بعد از داخل شدن در آتش است ، و عذرخواهي خود نوعي توبه است ، و بعد از داخل شدن در آتش ، ديگر توبه قبول نمي‏شود ، و در معناي جمله انما تجزون ... گفته‏اند : معنايش اين است كه در مقابل اعمالي كه كرده‏ايد آن جزايي را به شما مي‏دهند كه حكمت لازمش مي‏داند .


و در اينكه آيه مورد بحث دنباله آيات سابق قرار گرفت ، و در آن خطابي قهرآميز و تهديدي جدي شد ، اشاره‏اي هم به اين حقيقت هست كه نافرماني خداي تعالي و رسول او چه بسا كار آدمي را به كفر بكشاند .


يا ايها الذين امنوا توبوا الي الله توبة نصوحا عسي ربكم ان يكفر عنكم سيئاتكم و يدخلكم جنات تجري من تحتها الانهار ... كلمه نصوح از ماده نصح است كه به معناي جستجو از بهترين عمل و بهترين گفتاري است كه صاحبش را بهتر و بيشتر سود ببخشد ، و اين كلمه معنايي ديگر نيز دارد ، و آن عبارت است از اخلاص ، وقتي مي‏گويي : نصحت له الود معنايش اين است كه من دوستي را با او به حد خلوص رساندم ، و اين معنايي است كه راغب براي اين كلمه كرده .


و بنا بر گفته وي ، توبه نصوح مي‏تواند عبارت باشد از توبه‏اي كه صاحبش را از برگشتن به طرف گناه باز بدارد ، و يا توبه‏اي كه بنده را براي رجوع از گناه خالص سازد ، و در نتيجه ، ديگر به آن عملي كه از آن توبه كرده بر نگردد .


بعد از آنكه مؤمنين را امر فرمود كه خود و اهل بيت خود را از آتش حفظ كنند ، در اين آيه براي نوبت دوم - البته به طور عمومي - به همه مؤمنين مي‏فرمايد : توبه كنند ، و سپس با تعبير عسي اين اميد را كه خدا گناهانشان را بپوشاند ، و آنان را داخل بهشتهايي كند كه نهرها از زير آن روان است ، متفرع بر آن فرمان كرده است .


يوم لا تخزي الله النبي و الذين امنوا معه - راغب مي‏گويد : وقتي در باره كسي گفته مي‏شود : خزي الرجل ، كه دچار انكسار شده باشد ، يا انكسار از ناحيه خودش و يا از ناحيه ديگران ، انكساري كه از ناحيه خود شخص به او دست مي‏دهد ، همان حياي مفرط و برون از حد اعتدال است ، كه مصدرش خزايت مي‏آيد ، و انكساري كه از ناحيه ديگران به او مي‏رسد ، كه نوعي خوار شمردن هم ناميده مي‏شود ، مصدرش خزي است و اما اخزاء هم از خزايت مي‏آيد و هم از خزي ، آنگاه مي‏گويد : نظير اين مطلب كه در باره كلمه


ترجمة الميزان ج : 19ص :564


خزي گفتيم ، در دو كلمه ذل و هان مي‏آيد ، ذلت و هواني كه خود آدمي در نفس خود ايجاد مي‏كند ، و فضيلتي پسنديده است ، مصدرش هون - به فتحه ها - ، و ذل - به فتحه ذال - است ، و ذلت و هواني كه از ناحيه غير به انسان مي‏رسد ، و يكي از رذائل اخلاقي است ، مصدرش هون - به ضمه هاء - و ذل - به ضمه ذال - است .


بنا بر اين ، كلمه يوم در آيه شريفه ظرف است براي مطالب قبل .


و معناي آيه اين است كه به سوي خدا توبه كنيد كه اميد است خداي تعالي گناهان شما را بپوشاند و داخل بهشتتان كند ، در روزي كه خداوند شخصيت پيغمبر و مؤمنين را نمي‏شكند ، يعني ايشان را از كرامت محروم نمي‏سازد ، و وعده‏هاي جميلي كه به آنان داده بود خلف نمي‏كند .


النبي و الذين امنوا معه - در اين آيه مطلب مقيد شده به مؤمنين كه با پيامبرند ، و اعتبار معيت و با پيامبر بودن براي اين است كه بفهماند صرف ايمان آوردن در دنيا كافي نيست ، بايد لوازم ايمان را هم داشته باشند ، و آن اين است كه ملازم با پيامبر باشند ، و او را به تمام معناي كلمه اطاعت كنند ، و مخالفت و بگو مگو با وي نداشته باشند .


احتمال هم دارد كه جمله الذين امنوا مبتدا باشد ، و كلمه معه خبر آن ، و جمله نورهم يسعي ... خبر دومش ، و جمله يقولون ... ، خبر سومش باشد ، و معناي آيه چنين باشد : روزي كه خدا پيامبر خود را خوار نمي‏كند ، و روزي كه الذين امنوا - ايمان آورندگان با اويند ، و از او جدا نمي‏شوند ، و آن جناب هم از ايشان جدا نمي‏شود .


و اين احتمال ، احتمال خوبي است ، و لازمه‏اش اين است كه از خاصيت‏هاي سه‏گانه عدم خزي ، سعي نور ، و درخواست اتمام آن ، اولي مخصوص پيامبر ، و دومي و سومي مخصوص مؤمنين با او باشد ، مؤيد اين احتمال آيه سوره حديد است كه مساله به راه افتادن نور در پيش پاي طرف راست را خاص مؤمنين مي‏دانست ، و مي‏فرمود : يوم تري المؤمنين و المؤمنات يسعي نورهم بين ايديهم و بايمانهم ... .


احتمال هم دارد كه كلمه معه متعلق باشد به جمله امنوا و جمله نورهم يسعي ... ، اولين خبر و آن ديگري دومين خبر براي الذين باشد ، كه بنا بر اين ، معنا چنين مي‏شود : روزي كه خدا پيامبرش را خوار نمي‏كند ، و كساني كه به او ايمان آوردند ، و در نتيجه با او هستند ، اولا نورشان در جلو و در دست راستشان در حركت است ، و ثانيا مي‏گويند پروردگارا نور ما را كامل كن .



ترجمة الميزان ج : 19ص :565


نورهم يسعي بين ايديهم و بايمانهم - عين اين مضمون در آيه شريفه يوم تري المؤمنين و المؤمنات يسعي نورهم بين ايديهم و بايمانهم بود ، و ما در آنجا مقداري پيرامونش بحث كرديم ، در اينجا تنها اين را اضافه مي‏كنيم كه احتمال دارد نوري كه در پيش روي آنان به حركت در مي‏آيد نور ايمان باشد ، و نور دست راستشان نور عمل باشد .


يقولون ربنا اتمم لنا نورنا و اغفر لنا انك علي كل شي‏ء قدير - از سياق بر مي‏آيد مغفرتي كه مؤمنين درخواست مي‏كنند سبب تماميت نور و يا حداقل ملازم با تماميت نور باشد ، در نتيجه آيه شريفه مي‏رساند كه مؤمنين در آن روز نور خدا را ناقص مي‏بينند ، و چون نور آن روز ايمان و عمل صالح امروز است ، معلوم مي‏شود نقصي در درجات ايمانو عمل خود مي‏بينند ، و يا مي‏بينند كه آثار گناهان در نامه اعمالشان جاي عبوديت را گرفته ، و در آن نقاط عمل صالحي نوشته نشده ، و آمرزش گناهان كه درخواست دوم ايشان است ، تنها باعث آن مي‏شود كه گناهي در نامه نماند ، ولي جاي خالي آن گناهان را چيزي پر نمي‏كند ، لذا درخواست مي‏كنند ، خدا نورشان را تمام كند ، يعني آن نقاط خالي را هم پر كند ، و آيه شريفه و الذين امنوا بالله و رسله اولئك هم الصديقون و الشهداء عند ربهم لهم اجرهم و نورهم هم به اين معنا اشاره دارد .


يا ايها النبي جاهد الكفار و المنافقين و اغلظ عليهم و ماويهم جهنم و بئس المصير مراد از جهاد با كفار و منافقين بذل جهد و كوشش در اصلاح امر از ناحيه اين دو طايفه است ، و خلاصه منظور اين است كه با تلاش پي‏گير خود جلو شر و فسادي كه اين دو طايفه براي دعوت دارند بگيرد ، و معلوم است كه اين جلوگيري در ناحيه كفار به اين است كه حق را براي آنان بيان نموده ، رسالت خود را به ايشان برساند ، اگر ايمان آوردند كه هيچ ، و اگر نياوردند با ايشان جنگ كند .


و در ناحيه منافقين به اين است كه از آنان دلجويي كند و تاليف قلوب نمايد ، تا به تدريج دلهايشان به سوي ايمان گرايش يابد .


و اگر همچنان به نفاق خود ادامه دادند ، جنگ با منافقان ( كه شايد ظاهر آيه شريفه هم همين باشد ) ، سنت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بر آن جاري نشده ، و آن جناب در


ترجمة الميزان ج : 19ص :566


تمام عمر با هيچ منافقي نجنگيده ، ناگزير بايد كلمه جاهد را به همان معنايي كه كرديم بگيريم .


بعضي از مفسرين گفته‏اند : منظور از جهاد ، سخت‏گيري با آنان در اقامه حدود است ، چون بيشتر كساني كه در عهد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) حد مي‏خوردند ، همين منافقين بودند .


ولي خواننده عزيز خودش به نادرستي اين سخن واقف است .


بحث روايتي


قمي در تفسير خود به سندي كه به ابن السيار دارد ، از او از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه در تفسير آيه يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك تبتغي مرضات ازواجك فرموده است : عايشه و حفصه روزي كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در خانه ماريه قبطيه بودند به گوش نشستند ، و بعدا به آن جناب اعتراض كردند كه چرا به خانه ماريه رفتي ، حضرت سوگند خورد كه و الله ديگر نزديك او نمي‏شوم ، خداي تعالي در اين آيه آن جناب را عتاب كرد كه چرا حلال خدا را بر خود حرام كردي ، كفاره قسم را بده ، و همچنان به همسرت سر بزن .


و در كافي به سند خود از زراره از امام باقر (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه گفت : من از آن جناب از مردي پرسيدم كه به همسرش گفته : تو بر من حرامي ، حضرت فرمود : اگر من حاكم مبسوط اليد بودم توي سرش مي‏زدم و مي‏گفتم خدا او را بر تو حلال كرده ، به چه اجازه‏اي بر خود حرامش مي‏كني ؟ بله اين مرد سخني كه گفته هيچ اثري ندارد ، و زنش همچنان زن او است ، تنها دروغي به زبان خود رانده ، و به حلال خدا گفته كه تو بر من حرامي ، و گرنه با اين كلام نه طلاقي واقع شده و نه كفاره‏اي لازم مي‏شود .


عرضه داشتم : پس آيه شريفه يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك ، چه مي‏گويد ؟ اين آيه كفاره را واجب كرده است ؟ فرمود : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ماريه را در عين اينكه همسرش بود بر خود حرام كرد ، و سوگند خورد كه به او نزديك نشود ، و كفاره‏اي كه بر آن جناب واجب شد كفاره سوگند بود ، نه كفاره تحريم .



ترجمة الميزان ج : 19ص :567


و در الدر المنثور است كه ابن منذر و ابن ابي حاتم و طبراني و ابن مردويه ، به سندي صحيح از ابن عباس روايت كرده‏اند كه گفت : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هروقت به خانه همسرش سوده مي‏رفت ، در آنجا شربتي از عسل مي‏نوشيد ، روزي از منزل سوده در آمد و به خانه عايشه رفت ، عايشه گفت : من از تو بويي مي‏شنوم ، از آنجا به خانه حفصه رفت ، او هم گفت من از تو بويي مي‏شنوم .


حضرت فرمود : به گمانم بوي شربتي باشد كه من در خانه سوده نوشيدم ، و و الله ديگر نمي‏نوشم ، خداي تعالي اين آيه را فرستاد كه يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك ... .


مؤلف : اين حديث به طرق مختلف و الفاظي مختلف نقل شده ، ليكن به روشني با آيات مورد بحث كه همه در يك سياق قرار دارند تطبيق نمي‏شود .


و نيز در آن كتاب است كه ابن سعد و ابن مردويه ، از ابن عباس روايت كرده‏اند كه گفت : عايشه و حفصه خيلي به هم علاقمند بودند و با هم مي‏جوشيدند ، روزي حفصه به خانه پدرش عمر رفت ، و با پدر گرم گفتگو شد ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) وقتي خانه را از حفصه خالي ديد ، فرستاد كنيزش بيايد ، و با كنيزش در خانه حفصه بود ، و اتفاقا آن روز روزي بود كه بايد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به خانه عايشه مي‏رفت ، عايشه آن جناب را با كنيزش در خانه حفصه يافت ، منتظر شد تا بيرون بيايد ، و سخت دچار غيرت شده بود ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كنيزش را بيرون كرد ، و حفصه وارد خانه شد و گفت : من فهميدم كه چه كسي با تو بود ، به خدا سوگند تو با من بدي مي‏كني .


رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود .


به خدا سوگند راضيت مي‏كنم ، و من نزد تو سري مي‏سپارم آن را حفظ كن .


پرسيد آن سر چيست ؟ فرمود : آن اين است كه به خاطر رضايت تو اين كنيزم بر من حرام باشد و تو شاهد آن باش .


حفصه چون اين را شنيد نزد عايشه رفت و سر رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را نزد او فاش ساخت ، و مژده‏اش داد كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كنيز خود را بر خود حرام كرد ، همين كه حفصه اين عمل خلاف را انجام داد ، خداي تعالي پيامبر گراميش را بر آن واقف ساخت ، و در آخر فرمود : يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك .


مؤلف : اين روايت هم آنطور كه بايد به روشني با آيات مورد بحث و مخصوصا با جمله عرف بعضه و اعرض عن بعض نمي‏سازد ، زيرا ظاهر اين عبارت اين است كه خداي تعالي بعضي از خلافكاريهاي آن دو زن را بيان كرد ، و همه را بيان نكرد ، و ظاهر عبارت يا


ترجمة الميزان ج : 19ص :568


ايها النبي اين است كه همه آن اسرار را براي رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فاش ساخت ، و به آن جناب عتاب كرد كه چرا چيزي را كه پروردگارت برايت حلال كرده بر خود حرام مي‏كني .


و نيز در آن كتاب است كه طبراني و ابن مردويه ، از ابن عباس روايت كرده‏اند كه در تفسير آيه و اذ اسر النبي الي بعض ازواجه حديثا گفته : حفصه در خانه خودش به درون اطاق رفت و ديد كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در حجره او با ماريه كنيزش عمل زناشويي انجام مي‏دهد ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به حفصه فرمود : جريان را به عايشه خبر مده تا من به تو بشارتي بدهم ، و آن بشارت اين است كه پدرت بعد از من و بعد از ابو بكر زمامدار مسلمانان مي‏شود .


حفصه بلافاصله خبر را به عايشه رسانيد ، عايشه از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) پرسيد : چه كسي به تو خبر داد كه پدر من و پدر حفصه بعد از تو زمامدار مي‏شوند ؟ فرمود : خداي عليم و خبير ، عايشه گفت : من ديگر به روي تو نظر نمي‏كنم تا ماريه را بر خود حرام كني ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هم او را بر خود حرام كرد ، و اينجا بود كه آيه شريفه يا ايها النبي لم تحرم ... نازل گرديد .


مؤلف : روايات در اين باب بسيار زياد ، و بسيار مختلف است ، و در بيشتر آنها آمده كه ماريه را به خاطر كلام حفصه بر خود حرام كرد ، نه به خاطر كلام عايشه ، و گوينده من انباك هذا - چه كسي اين را به تو خبر داد حفصه بود ، نه عايشه ، و منظور حفصه از اين سؤال اين بود كه چه كسي به تو خبر داد كه من جريان ماريه را به عايشه رساندم .


و اين روايات با همه كثرتش در عين حال ، ابهامي را كه در جمله عرف بعضه و اعرض عن بعض هست ، برطرف نكرده و روشن نكرده كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) براي چه كسي بعضي از داستان را تعريف كرد ، و از بعضي ديگرش صرفنظر نمود .


بله در روايتي كه ابن مردويه از علي (عليه‏السلام‏) نقل كرده آمده است كه هيچ انسان بزرگواري به خود اجازه نمي‏دهد ته و توي يك ماجرا را در آورد ، براي اينكه خداي عز و جل ( در باره رسول گراميش ) مي‏فرمايد : عرف بعضه و اعرض عن بعض قسمتي از داستان را با پي‏گيري كشف كرد ، و از بقيه آن صرفنظر نمود .


و نيز در روايتي كه ابن ابي حاتم ، از مجاهد و ابن مردويه از ابن عباس نقل كرده‏اند آمده كه آن قسمتي را كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) پي‏گيري و كشف كرد مساله ماريه بود ، و آنچه را كه از پي‏گيريش صرفنظر نمود


ترجمة الميزان ج : 19ص :569


مساله زمامداري ابو بكر و عمر بعد از رحلت خود بود ، چون ترسيد اشاعه پيدا كند .


اشكالي كه متوجه اين دو روايت است اين است كه كجاي اين كار كرامت و بزرگواري است ، آيا افشا كردن ماجراي ماريه ( كه يك مساله خانوادگي است بزرگواري است ) ؟ ! و يا پنهان كردن زمامداري ابو بكر و عمر بزرگواري است ؟ يا اينكه اگر كرامتي باشد در عكس اين قضيه است ؟ يك انسان بزرگوار همواره مسائل خانوادگي و ناموسي خود را پنهان مي‏دارد ، و مسائل اجتماعي را در اطلاع همه مي‏گذارد .


علاوه بر اين ، سبب نزول آيه از عمر بن خطاب بهچند طريق روايت شده ، و در روايات او اسمي از اين ماجرا برده نشده ، مثلا در عده‏اي از كتب حديث نظير بخاري و مسلم و ترمذي از ابن عباس روايت شده كه گفت : من همواره حريص بودم ، از عمر جريان دو نفر از همسران رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را كه آيه ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما در باره آنان نازل شده بپرسم : تا آنكه سالي عمر به حج رفت ، من نيز با او حج كردم ، در بين راه عمر از جاده منحرف شد ، ( من حس كردم مي‏خواهد دست به آب برساند ) مشك آب را گرفتم ، و با او رفتم ، ديدم بله در نقطه‏اي نشست ، ايستادم تا كارش تمام شد ، بعد آب به دستش ريختم تا وضو بگيرد ، ( و يا دست خود را بشويد ) .


آنگاه گفتم : اي امير المؤمنين آن دو زن از زنان رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كه خداي تعالي در باره‏شان فرموده : ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما كيانند ؟ گفت : اين از تو عجب است ، اي ابن عباس ، آن دو زن عايشه و حفصه بودند ، آنگاه شروع كرد جريانشان را برايم نقل كرد .


و گفت : ما مردم قريش و اهل مكه زنان را توسري خور خود داشتيم ، و بر آنان مسلط بوديم ، و چون به مدينه مهاجرت كرديم ، به مردمي برخورديم كه توسري خور زنان خودهستند ، و زنانشان بر آنان تسلط دارند ، رفته رفته زنان ما هم شروع كردند از زنان مدينه چيز ياد گرفتن ، روزي من به همسرم غضب كردم ، و با او قهر نمودم ، ولي او مرتب از در آشتي در مي‏آمد ، و من آشتي نمي‏كردم ، همسرم گفت چرا آشتي نمي‏كني ، ( تو كه از پيغمبر بالاتر نيستي ) ، به خدا قسم زنان پيغمبر اگر بين يكي از آنها با پيغمبر اختلافي بيفتد ، اين كدورت بيش از يك روز طول نمي‏كشد ، روز قهر مي‏كند و شب آشتي .


گفتم : زنان پيغمبر هم هر كدامشان چنين


ترجمة الميزان ج : 19ص :570


كنند زيانكارند .


آنگاه گفت : ومنزل من در مدينه در محله عوالي بود ، و مرا همسايه‏اي از انصار بود ، كه با او نوبت گذاشته بودم ، يكبار او به خدمت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مي‏رفت و خبر وحي و اخبار ديگر را براي من مي‏آورد ، و يك نوبت من مي‏رفتم .


در اين بين چند روزي داشتيم با آن همسايه صحبت مي‏كرديم ، كه قبيله غسان دارند اسب‏هاي خود را نعل مي‏كنند كه به جنگ ما بيايند ، روزي به طرف خانه آمد و درب خانه مرا كوبيد و گفت : حادثه مهمي رخ داده ، پرسيدم : آيا قبيله غسان آمده ؟ گفت نه ، حادثه‏اي كه از حمله غسان مهم‏تر است ، و آن اين است كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) زنان خود را طلاق داده .


من در دلم گفتم اي داد و بيداد حفصه دخترم بيچاره شد ، و من اين را هميشه پيش بيني مي‏كردم كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نتواند با دختر من زندگي كند ، و سرانجام او را طلاق دهد ، همين كه نماز صبح را خوانديم ، لباس خود را پوشيدم و به طرف خانه حفصه روان شدم ، ديدم حفصه گريه مي‏كند .


پرسيدم آيا رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) تو را طلاق داد ؟ گفت : نمي‏دانم ، ولي از من كناره گيري كرده و در مشربه ( نام باغي است كه ماريه در آن منزل داشت ، و به همين مناسبت آن باغ را مشربه ام ابراهيم مي‏گفتند ) عزلت گزيده .


من به طرف مشربه رفتم ، در آنجا به غلامي سياه برخوردم ، گفتم از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اجازه بگير داخل شوم غلام سياه برگشت و گفت اجازه گرفتم ، ليكن حضرت چيزي نفرمود ، ناگزير به طرف مسجد رفتم و پيرامون مسجد جمعيتي را ديدم كه مي‏گريستند ، پهلوي آنها نشستم .


ولي نتوانستم خود را آرام كنم ، دوباره برخاستم نزد غلام سياه آمده گفتم برايم اجازه بگير .


غلام به درون رفت و برگشت ، و گفت اجازه گرفتم ، ليكن حضرت چيزي نگفت ، همينكه خواستم برگردم ، غلام صدايم زد كه برگرد و داخل شو ، حضرت اجازه فرمودند ، داخل منزل شدم ديدم رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به حصيري تكيه كرده و خشونت حصير در بدنش اثر گذاشته .


عرض كردم : يا رسول الله آيا زنان خود را طلاق گفته‏اي ؟ فرمود : نه ، عرض كردم : الله اكبر ، يا رسول الله ما مردم قريش همواره مسلط بر زنان خود بوديم ، از روزي كه وارد مدينه شده‏ايم زنان ما بدهوا شده‏اند ، چون در مدينه زنان بر مردان مسلطند ، روزي من به همسرم خشم كردم ، ولي او بدون اينكه پروايي داشته باشد و به خشم من اعتنايي بكند با من گفت و شنود و نشست و برخاست كرد ، من به او پرخاش كردم كه مثلا چقدر پررويي گفت : پررويي ندارد ، به خدا سوگند زنان رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) همينطورند ، اگر كدورتي پيش بيايد بيشتر از يك روز طول نمي‏كشد ، شبش با آن حضرت گفت و شنود


ترجمة الميزان ج : 19ص :571


مي‏كنند ، من در پاسخ همسرم گفتم زنان رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) هم بد مي‏كنند ، هر كس اين كار را بكند زيانكار است ، بعدا روزي به خانه دخترم حفصه رفتم ، از او پرسيدم آيا شما زنان پيامبر اينطوريد كه سر به سر آن جناب مي‏گذاريد ، و اگر قهر هم بكنيد تا شب بيشتر ادامه نمي‏دهيد ؟ حفصه گفت : آري ، گفتم : هر كس از شما چنين كند بدبخت و زيانكار است ، براي اينكه چه امنيتي داريد ، از اينكه خداي تعالي به خاطر خشم رسولش بر شما خشم كند ؟ و آيا بعد از خشم خدا جز هلاكت چه خواهد بود ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) چون اين را شنيد تبسم كرد .


عرض كردم من همواره به حفصه سفارش كردم سر به سر رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مگذار ، و از او چيزي درخواست مكن ، هر چه خواستي به خود من بگو تا برايت فراهم كنم ، و اگر هوويت از تو قشنگ‏تر بود ، و نزد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) محبوب‏تر بود تحريك نشوي ، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بار ديگر تبسم كرد .


(من چون آن جناب را خوشحال ديدم ) عرض كردم اجازه مي‏دهي خودماني و آزاد بنشينم ؟ فرمود بله .


همينكه اجازه داد سرم را بلند كردم و نگاهي به اطراف خانه افكندم ، بجز سه قطع پوست دباغي نشده چيزي نيافتم ، عرض كردم : يا رسول الله دعا بفرما و از خدا وسعتي براي امتت درخواست كن ، مردم فارس و روم با اينكه خدا را نمي‏پرستند چه زندگي مرفه و گشاده‏اي دارند ، تا اين را گفتم رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) برخاست و نشست ، آنگاه فرمود : اي پسر خطاب آيا ( از دارايي روم و فارس و تهي‏دستي من و امتم نسبت به حقانيت دين من ) به شك افتادي ؟ آخر آنها مردمي كافرند ، و خداي تعالي هر سهمي كه از خوشي زندگي داشته‏اند همه را در دنيا به آنان داده .


و رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ( در همان ايام ) سوگند ياد كرده بود كه به خانه همسران خود نرود ، و خدا او را در اين باب مورد عتاب قرار داده ، و برايش كفاره سوگند را واجب كرده بود .


مؤلف : اين داستان از عمر بن خطاب به طور مختصر و مفصل به چند طريق نقلشده ، - و ليكن به طوري كه ملاحظه مي‏كنيد - اين روايت هيچ سخني در باره اينكه سري كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به بعضي از همسرانش سپرده بود چه بوده ؟ ندارد ، و نيز در آن نيامده كه آنچه افشا كرد چه بوده و آنچه از افشايش اعراض فرمود چه بوده ، با اينكه مهم به دست آوردن اين معاني است .


و در عين حال از ظاهر اين روايت برمي‏آيد كه مراد از تحريم حلال در آيه شريفه اين است كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) تمامي زنان خود را بر خود حرام كرده بوده ، با اينكه آيه شريفه غير اين را مي‏فرمايد ، چون آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه آن جناب در صدد


ترجمة الميزان ج : 19ص :572


تحصيل رضاي همسرانش بوده ، و به خاطر دلخوشي آنان چيزي را بر خود حرام كرده ، علاوه بر اين در اين روايات نيامده كه چرا مساله توبه را به دو نفر از زنان آن حضرت اختصاص داد و فرمود : ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما و ان تظاهرا عليه ... .


و در تفسير قمي به سند خود از ابي بصير روايت آورده كه گفت : من از امام باقر (عليه‏السلام‏) شنيدم مي‏فرمود : منظور از صالح المؤمنين در آيه شريفه ان تتوبا الي الله فقد صغت قلوبكما و ان تظاهرا عليه فان الله هو موليه و جبريل و صالح المؤمنين علي بن ابي طالب (عليه‏السلام‏) است .


و در الدر المنثور است كه ابن مردويه از اسماء بنت عميس روايت كرده كه گفت : از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شنيدم آيه ان تتوبا ... را تلاوت مي‏كرد تا مي‏رسيد به جمله و صالح المؤمنين و مي‏فرمود : صالح المؤمنين علي بن ابي طالب است .


مؤلف : صاحب تفسير برهان بعد از نقل روايت ابي بصير كه در سابق نقل كرديم گفته است : محمد بن عباس در اين معنا پنجاه و دو حديث از طرق خاصه و عامه جمع آوري كرده ، آنگاه خود صاحب برهان مقداري از آن احاديث را نقل كرده است .


و در كافي به سند خود از عبد الاعلي مولاي آل سام از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه فرمود : وقتي آيه يا ايها الذين امنوا قوا انفسكم و اهليكم نارا نازل شد ، مردي از مؤمنين نشست و شروع كرد به گريه كردن ، و گفتن اينكه من از نگه‏داري نفس خودم عاجز بودم ، اينك مامور نگه‏داري از زن و فرزند خود نيز شده‏ام .


رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به او فرمود : در نگهداري اهلت همين بس است كه به ايشان امر كني آنچه را كه به خودت امر مي‏كني ، و ايشان را نهي كني از آنچه كه خودت را نهي مي‏كني .


و نيز در كافي به سند خود از سماعه از ابي بصير روايت كرده كه ذيل آيه قوا انفسكم و اهليكم نارا گفته : از امام پرسيدم چگونه زن و فرزند را از آتش دوزخ حفظ كنم ؟ فرمود : آنها را امر كن بدانچه كه خدا امر كرده ، و نهي كن از آنچه خدا نهي كرده ، اگر اطاعتت كردند كه تو ايشان را حفظ كرده‏اي ، و به وظيفه‏ات عمل نموده‏اي ، و اگر نافرمانيت كردند خودشان گنهكارند ، تو آنچه را بر عهده داشته‏اي ادا كرده‏اي .


مؤلف : اين روايت را به طرقي ديگر از ذرعه از ابي بصير از آن امام بزرگوار نقل كرده .



ترجمة الميزان ج : 19ص :573


و در الدر المنثور است كه : عبد الرزاق ، فاريابي ، سعيد بن منصور ، عبد بن حميد ، ابن جرير ، ابن منذر ، حاكم ( وي حديث را صحيح دانسته ) ، و بيهقي در كتاب المدخل ، از علي بن ابي طالب روايت آورده‏اند كه در تفسير آيه قوا انفسكم و اهليكم نارا فرمود : خود و زن و بچه خود را تعليم خير دهيد ، و آنان را ادب نماييد .


و نيز در همان كتاب است كه ابن مردويه از زيد بن اسلم روايت كرده كه گفت : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آيه شريفه قوا انفسكم و اهليكم نارا را تلاوت كرد ، و سپس در پاسخ كساني كه پرسيدند چگونه اهل خود را از آتش حفظ كنيم ؟ فرمود : بدانچه خدا دوست مي‏دارد امرشان كنيد ، و از آنچه خدا كراهت دارد نهي كنيد .


و در كافي به سند خود از ابي الصباح كناني روايت كرده كه گفت : از امام صادق (عليه‏السلام‏) پرسيدم آيه شريفه يا ايها الذين امنوا توبوا الي الله توبة نصوحا به چه معنا است ؟ فرمود : به اينكه بنده خدا از گناهي توبه كند ، و ديگر آن گناه را مرتكب نشود ( اين توبه نصوح و خالص است) .


محمد بن فضيل مي‏گويد : من از حضرت ابي الحسن (عليه‏السلام‏) از اين آيه پرسيدم .


فرمود : اينكه از گناه توبه كند و ديگر آن را تكرار نكند ( تا آخر حديث ) .


و در الدر المنثور است كه ابن مردويه از ابن عباس روايت كرده كه گفت : معاذ بن جبل بن رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) عرضه داشت : يا رسول الله توبه نصوح چيست ؟ فرمود : اينكه بنده خدا از گناهي كه كرده پشيمان شود و به درگاه خدا عذرخواهي كند ، و ديگر آن گناه را مرتكب نشود ، همانطور كه شير بعد از دوشيدن ديگر به پستان برنمي‏گردد .


مؤلف : روايات در اين معنا از طرق شيعه و سني بسيار است .


و در كافي به سند خود از صالح بن سهل همداني روايت آورده كه گفت : امام صادق (عليه‏السلام‏)در تفسير آيه يسعي نورهم بين ايديهم و بايمانهم فرمود : اينان امامان مؤمنينند ، كه در روز قيامت نورشان جلو پاي مؤمنين و طرف راست آنها به حركت در مي‏آيد .


در نسخه‏اي ديگر آمده كه خود امامان جلو مؤمنين و طرف راست آنان به حركت در مي‏آيند ، و با نور خود راه مؤمنين را روشن مي‏كنند ، تا آنان را به منزلهاي اهل بهشت برسانند .


و در تفسير قمي آمده كه ابي الجارود از امام باقر (عليه‏السلام‏) نقل كرده كه در تفسير آيه بالا فرموده : هر كس آن روز نور داشته باشد نجات مي‏يابد ، و البته هر مؤمني در آن روز نور دارد .



ترجمة الميزان ج : 19ص :574


ضرَب اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَاَت نُوحٍ وَ امْرَأَت لُوطٍكانَتَا تحْت عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صلِحَينِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنهُمَا مِنَ اللَّهِ شيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّخِلِينَ‏(10) وَ ضرَب اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا امْرَأَت فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَت رَب ابْنِ لي عِندَك بَيْتاً في الْجَنَّةِ وَ نجِّني مِن فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نجِّني مِنَ الْقَوْمِ الظلِمِينَ‏(11) وَ مَرْيمَ ابْنَت عِمْرَنَ الَّتي أَحْصنَت فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَ صدَّقَت بِكلِمَتِ رَبهَا وَ كُتُبِهِ وَ كانَت مِنَ الْقَنِتِينَ‏(12)


ترجمه آيات


خداي تعالي براي كساني كه كافر شدند مثلي زده و آن همسر نوح و همسر لوط است كه در تحت فرمان دو نفر از بندگان صالح ما بودند ، و اين دو زن به آن دو بنده صالح خيانت كردند و همسريشان با پيامبران هيچ سودي برايشان نكرد و از عذاب خدا جلوگير نشد و به ايشان گفته شد داخل آتش شويد همانطور كه بيگانگان با انبيا داخل مي‏شوند ( 10) .


و نيز خداي تعالي براي كساني كه ايمان آوردند مثلي مي‏زند و آن داستان همسر فرعون است كه گفت : پروردگارا نزد خودت برايم خانه‏اي در بهشت بنا كن و مرا از فرعون و عمل او نجات بده و از مردم ستمكار برهان ( 11 ) .


و داستان مريم دختر عمران است كه بانويي پاك بود ، و ما در او از روح خود دميديم و او كلمات پروردگار خود و كتب او را تصديق كرد و از خاشعان بود ( 12) .



ترجمة الميزان ج : 19ص :575


بيان آيات


اين آيات كريمه متضمن دو تا مثل است ، يكي مثلي كه خدا به وسيله آن حال كفار را مجسم مي‏كند ، و يكي هم مثلي كه بيانگر حال مؤمنين است ، مثل اول وضع كفار را در شقاوت و هلاكت روشن نموده ، بيان مي‏كند كه اگر چنين شدند به خاطر خيانتي بود كه به خدا و رسولش كردند ، و سرانجام خيانت به خدا و رسول همين است ، از هر كس كه مي‏خواهد سر بزند ، هر چند از كسي سر بزند كه وابسته و متصل به انبيا باشد ، و مثل دومي بيانگر اين حقيقت است كه سعادت و رستگاري مؤمنين هم تنها به خاطر ايمان خالصشان به خدا و رسول و قنوتشان و حسن اطاعتشان بوده ، و اتصال و خويشاوندي كه با كفار داشتند ضرري به حالشان نداشت ، پس معلوم مي‏شود ملاك كرامت نزد خدا تنها و تنها تقوي است و بس .


و براي مجسم كردن اين معنا نخست حال اين طايفه اول را به حال دو تا زن تاريخ مثل مي‏زند ، كه هر دو همسر دو پيامبر بزرگوار بودند ، دو پيامبري كه خداي تعالي عبد صالحشان ناميده - و چه كرامتي بزرگتر از اين - و با اين حال اين دو زن به آن دو بزرگوار خيانت كردند ، و در نتيجه فرمان الهي رسيد كه با ساير دوزخيان داخل دوزخ گردند ، پس اين دو زن همسر و هم بستر دو پيامبر بزرگوار بودند ، اما همسري آنان سودي به حالشان نبخشيد ، و بدون كسب كمترين امتيازي در زمره هالكان به هلاكت رسيدند .


و طايفه دوم را به دو زن ديگر تاريخ مثل مي‏زند ، يكي همسر فرعون است ، كه درجه كفر شوهرش بدانجا رسيد كه در بين مردم معاصر خود ( با كمال بي‏شرمي و جنون ) فرياد زد : رب اعلاي شما منم ، اما اين همسر به خدا ايمان آورد ، و ايماني خالص آورد ، و خداي تعالي او را نجات داد و داخل بهشتش كرد ، و قدرت همسري چون فرعون و كفر او نتوانست به ايمان وي خدشه‏اي وارد سازد ، دومي مريم دختر عمران است ، مريم صديقه و قانته كه خدايش به كرامت خود گراميش داشت ، و از روح خود در او بدميد .


و در اين تمثيل تعريض و چوبكاري سختي به دو همسر رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) شده ، كه آن دو نيز به آن جناب خيانت كردند و سر او را فاش ساخته ، عليه او دست به دست هم دادند و اذيتش كردند ، و مخصوصا وقتي مي‏بينيم سخن از كفر و خيانت و فرمان ( داخل دوزخ شويد ) دارد ، مي‏فهميم كه اين تعريض تا چه حد شديد است .


ضرب الله مثلا للذين كفروا امرأت نوح و امرأت لوط كانتا تحت عبدين من


ترجمة الميزان ج : 19ص :576


عبادنا صالحين فخانتاهما ... راغب مي‏گويد : كلمه خيانت و كلمه نفاق هر دو به يك معنا است ، با اين تفاوت كه خيانت را در خصوص نفاقي بكار مي‏برند كه در مورد عهد و امانت بورزند ، و نفاق را در خصوص خيانتي بكار مي‏برند كه در مورد دين بورزند ، اين معناي اصلي و موارد استعمال اصلي اين دو كلمه بود ، ولي بعدها درهم و برهم شد ، پس خيانت به معناي مخالفت با حق به وسيله نقض سري عهد است ، و مقابل خيانت امانت است ، هم گفته مي‏شود : خنت فلانا - من به فلاني خيانت كردم و هم گفته مي‏شود : خنت امانة فلان - من به امانت فلاني خيانت كردم .


در باره جمله للذين كفروا دو احتمال هست ، يكي اينكه اين جمله متعلق باشد به مثل ، كه در آن صورت معنا چنين مي‏شود : خداي تعالي مثلي زده كه با آن حال كساني را كه كافر شدند ممثل كند ، و بفهماند كه خويشاونديشان به بندگان صالح سودي به حالشان ندارد ، همچنان كه سودي به حال همسر نوح و همسر لوط نداشت .


و احتمال دوم اينكه متعلق به فعل ضرب باشد ، كه در آن صورت معنا چنين مي‏شود : خداي تعالي زن نوح و لوط و سرگذشت آنان را مثل زده براي كفار تا عبرت بگيرند ، و بفهمند كه اتصال و خويشاوندي با صالحان از بندگان خدا سودي به حالشان نداشت ، اينها نيز با خيانتي كه نسبت به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) كردند اهل آتش خواهند بود .


دو كلمه امرأت نوح و امرأت لوط مفعولند براي فعل ضرب ، و منظور از اينكه فرمود : اين دو زن در تحت دو نفر ازبندگان صالح ما بودند اين است كه همسر آن دو بودند .


فلم يغنيا عنهما من الله شيئا - ضمير تثنيه اولي به كلمه عبدين ، و تثنيه دومي به كلمه امرأتين برمي‏گردد ، و معناي جمله اين است كه آن دو بنده صالح ما ذره‏اي از عذاب خدا را كه متوجه آن دو زن شد از آنان دور نكردند .


و قيل ادخلا النار مع الداخلين - يعني به ايشان گفته شد ، داخل آتش شويد همانطور كه سايرين و بيگانگان از انبيا داخل مي‏شوند .


و منظور از داخلين قوم نوح و قوم لوط است ، همچنان كه آيه زير هم كه در باره همسر نوح است به اين معنا اشاره دارد ، مي‏فرمايد : حتي اذا جاء امرنا و فار التنور قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين و اهلك الا من سبق عليه القول ، و آيه‏اي ديگر كه راجع به همسر لوط است ، و مي‏فرمايد : فاسر باهلك


ترجمة الميزان ج : 19ص :577


بقطع من الليل و لا يلتفت منكم احد الا امراتك انه مصيبها ما اصابهم ، ممكن هم هست منظور از جمله مع الداخلين ، خصوص كفار از قوم نوح و لوط نباشد ، بلكه عموم كفار باشد ( ولي به هر حال لطف اين جمله را از نظر دور مدار ، كه مي‏خواهد اشاره كند : شما با همه اتصالي كه با نوح و لوط داشتيد ، امروز با ساير دوزخيان هيچ فرقي نداريد ، و اتصال و همسري با انبيا خردلي در سرنوشت شما دخالت ندارد ) .


و اگر اين خطاب را در قالب قيل - گفته شد آورد ، و نيز داخلين را مطلق ذكر كرد ، براي اين بود كه به بي‏مقداري آن دو زن ، و همه كفار اشاره كند ، و بفهماند نزد خدا هيچ ارزش و كرامتي ندارند ، و خداي تعالي هيچ باك و پروايي ندارد ، كه آن دو در كجا و به چه سرنوشتي هلاك مي‏شوند .


و ضرب الله مثلا للذين امنوا امرات فرعون اذ قالت رب ابن لي عندك بيتا في الجنة ... بحثي كه بايد در باره جمله للذين امنوا داشته باشيم ، همان بحثي است كه در جمله للذين كفروا داشتيم .


و در جمله اذ قالت رب ابن لي عندك بيتا في الجنة ، خداي سبحان تمامي آرزوهايي را كه يك بنده شايسته در مسير عبوديتش دارد خلاصه نموده ، براي اينكه وقتي ايمان كسي كامل شد ظاهر و باطنش هماهنگ ، و قلب و زبانش هماواز مي‏شود ، چنين كسي نمي‏گويد مگر آنچه را كه مي‏كند ، و نمي‏كند مگر آنچه را كه مي‏گويد ، و در دل آرزويي را نمي‏پروراند ، و در زبان درخواست آن را نمي‏كند ، مگر همان چيزي را كه با عمل خود آن را مي‏جويد .


و چون خداي تعالي در خلال تمثيل حال اين بانو ، و اشاره به منزلت خاصه‏اي كه در عبوديت داشت، دعايي را نقل مي‏كند كه او به زبان رانده ، همين خود دلالت مي‏كند بر اينكه دعاي او عنوان جامعي براي عبوديت او است ، و در طول زندگي هم همان آرزو را دنبال مي‏كرده ، و درخواستش اين بوده كه خداي تعالي برايش در بهشت خانه‏اي بنا كند ، و از فرعون و عمل او و از همه ستمكاران نجاتش دهد .


پس همسر فرعون جوار رحمت پروردگارش را خواسته ، خواسته است تا با خدا نزديك باشد ، و اين نزديكي با خدا را بر نزديكي با فرعون


ترجمة الميزان ج : 19ص :578


ترجيح داده ، با اينكه نزديكي با فرعون همه لذات را در پي داشته ، در دربار او آنچه را كه دل آرزو مي‏كرده يافت مي‏شده ، و حتي آنچه كه آرزوي يك انسان بدان نمي‏رسيده ، در آنجا يافت مي‏شده ، پس معلوم مي‏شود همسر فرعون چشم از تمامي لذات زندگي دنيا دوخته بوده ، آن هم نه به خاطر اينكه دستش به آنها نمي‏رسيده ، بلكه در عين اينكه همه آن لذات برايش فراهم بوده ، مع ذلك از آنها چشم پوشيده ، و به كراماتي كه نزد خدا است ، و به قرب خدا دل بسته بوده ، و به غيب ايمان آورده ، و در برابر ايمان خود استقامت ورزيده ، تا از دنيا رفته است .


و اين قدمي كه همسر فرعون در راه بندگي خدا برداشته ، قدمي است كه مي‏تواند براي همه پويندگان اين راه ، مثل باشد ، و به همين جهت خداي سبحان حال او و آرزوي او و عمل در طول زندگي او را در دعايي مختصر خلاصه كرد ، دعايي كه جز اين معنا نمي‏دهد كه او از تمامي سرگرمي‏هاي دنيا و هر چيزي كه آدمي را از خدا بي‏خبر مي‏كند قطع رابطه كرده ، و به پروردگار خود پناهنده شده ، و جز اين آرزويي نداشته كه با خدا نزديك باشد ، و در دار كرامت او منزل گزيند .


مي‏فرمايد : امرأت فرعون ، براي مؤمنين همسر فرعون را مثل مي‏زند ، نام آن جناب به طوري كه در روايات آمده آسيه بوده : اذ قالت رب ابن لي عندك بيتا في الجنة ، در اين دعا خانه‏اي درخواست كرده كه هم نزد خدا باشد و هم در بهشت ، و اين بدان جهت است كه بهشت دار قرب خدا و جوار رب العالمين است ، همچنان كه خود خداي تعالي فرموده : احياء عند ربهم يرزقون علاوه بر اين ، حضور در نزد خداي تعالي و نزديكي او كرامتي است معنوي ، و استقرار در بهشت كرامتي است صوري ، پس جا دارد كه بنده خدا هر دو را از خدا بخواهد .


و نجني من القوم الظالمين - منظورش از قوم ظالمين همان قوم فرعون است و اين دعا در حقيقت بيزاري ديگري است از فرعونيان ، و از خداي تعالي درخواست مي‏كند ، او را از جامعه‏اي ستمكار نجات دهد ، همچنان كه جمله قبلي درخواست نجات از مجتمع خاص خانوادگي بود .


و مريم ابنت عمران التي احصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا ... اين آيه عطف است به جمله امرأت فرعون ، و تقديرش اين است كه : و ضرب الله مثلا للذين امنوا مريم ... - خداوند مريم را مثل زده براي كساني كه ايمان آورده‏اند ... .


در خصوص مريم (عليهاالسلام‏) مي‏بينيم كه به نام مباركش تصريح نموده ، ولي در باره همسر فرعون چنين كاري نكرد ، اصولا در قرآن كريم جز مريم نام هيچ زني برده نشده ، تنها آن


ترجمة الميزان ج : 19ص :579


جناب است كه در حدود بيست و چند سوره و در سي و چند آيه نام او را برده است .


التي احصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا - در اين قسمت از آيه مريم را به خاطر عفتش مي‏ستايد ، و ستايش مريم (عليهاالسلام‏) در قرآن كريم مكرر آمده ، و شايد اين به خاطر رفتار ناپسندي باشد كه يهوديان نسبت به آن جناب روا داشته ، و تهمتي باشد كه ايشان به وي زدند ، و قرآن كريم در حكايت آن مي‏فرمايد : و قولهم علي مريم بهتانا عظيما و در سوره انبياء هم نظير اين قصه آمده مي‏فرمايد : و التي احصنت فرجها فنفخنا فيها .


و صدقت بكلمات ربها - يعني مريم كلمات پروردگار خود را كه به قول بعضي همان وحي انبيا باشد ، تصديق كرد .


بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از كلمات خداي تعالي در اينجا وعده و تهديد و امر و نهي خداست .


ولي اين وجه درست نيست ، زيرا بنا بر اين ، ديگر احتياج نبود نام كتب خدا را ببرد ، چون كتب آسماني همان وعده و وعيد و امر و نهي است .


و كتبه - منظور از كتب خداي تعالي همان كتبي است كه شرايع خداي تعالي در آن است ، شرايعي كه از آسمان نازل شده ، مانند كتاب تورات و انجيل ، و اصطلاح قرآن هم در كتب آسماني همين است ، و شايد منظور از تصديق كلمات پروردگارش و تصديق كتب خداي تعالي اين باشد كه مريم (عليهاالسلام‏) صديقه بوده ، همچنان كه در آيه زير فرموده : ما المسيح بن مريم الا رسول قد خلت من قبله الرسل و امه صديقة .


و كانت من القانتين - يعني مريم از زمره مردمي بود كه مطيع خدا و خاضع در برابر اويند ، و دائما بر اين حال هستند ، و اگر مريم (عليهاالسلام‏) را با اينكه زن بود ، فردي از قانتين خواند با اينكه كلمه مذكور جمع مذكر است ، بدين جهت بود كه بيشتر قانتين مردان هستند .


مؤيد اينكه قنوت به اين معنا است اين است كه قنوت به همين معنا در آيه‏اي ديگر ، در خصوصمريم (عليهاالسلام‏) آمده ، آنجا كه ملائكه به حكايت قرآن كريم مريم را ندا داده مي‏گويند : يا مريم اقنتي لربك و اسجدي و اركعي مع الراكعين .



ترجمة الميزان ج : 19ص :580


ولي بعضي از مفسرين احتمال داده‏اند مراد از قانتين خصوص قوم و قبيله خود مريم باشد ، چون آن جناب از خاندان و از بيتي به وجود آمد كه عموما اهل صلاح و طاعت بودند .


ولي اين احتمال بعيد است ، اولا به خاطر وجهي كه قبلا ذكر كرديم ، و ثانيا به خاطر اينكه آيه شريفه در مقام تعريض به دو تن از زنان رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ، و در چنين مقامي مناسب آن است كه منظور از قانتين عموم اهل طاعت و خضوع براي خدا باشد .


بحث روايتي


در تفسير برهان از شرف الدين نجفي ، و او بدون ذكر سند از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه در شان نزول آيه شريفه ضرب الله مثلا للذين كفروا امرأت نوح و امرأت لوط ... فرموده : اين مثل را خداي تعالي براي عايشه و حفصه زده ، كه عليه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و در دشمني با آن جناب دست به دست هم داده ، سر او را فاش كردند .


و در مجمع البيان از ابو موسي از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) روايت كرده كه فرمود : از مردان ، بسياري به حد كمال رسيدند ، ولي از زنان به جز چهار نفر به حد كمال نرسيدند ، اول آسيه دختر مزاحم همسر فرعون ، و دوم مريم دختر عمران ، و سوم خديجه دختر خويلد ، و چهارم فاطمه دختر محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بودند .


و در الدر المنثور است كه احمد و طبراني و حاكم ، ( وي حديث را صحيح دانسته ) ، از ابن عباس روايت كرده‏اند كه گفت : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرموده : افضل زنان اهل بهشت ، خديجه دختر خويلد ، و فاطمه دختر محمد (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) ، و مريم دختر عمران ، و آسيه دختر مزاحم همسر فرعون است ، و در فضيلت او همين بس كه خداي تعالي داستانش را در قرآن براي ما ذكر كرده كه گفت : رب ابن لي عندك بيتا في الجنة .


و در همان كتاب آمده كه طبراني از سعد بن جناده روايت كرده كه گفت : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : خداي تعالي مريم دختر عمران و همسر فرعون و خواهر موسي را در بهشت به ازدواج من در آورد .



ترجمة الميزان ج : 19ص :581


مؤلف : به طوري كه از روايات برمي‏آيد آسيه همسر فرعون به دست همسرش فرعون كشته شد ، چون فرعون به دست آورده بود كه وي به خداي يگانه ايمان آورده ، و اما اينكه به چه صورت كشته شده ، روايات اختلاف دارند .


در بعضي از آنها آمده كه : وقتي فرعون مطلع شد كه همسرش به خدا ايمان آورده ، به او تكليف كرد كه به كفر برگردد ، و او زير بار نرفت و حاضر نشد جز خدا كسي را بپرستد ، فرعون دستور داد سنگ بسيار بزرگي بر سرش بيفكنند ، به طوري كه زير سنگ خرد شود ، و مامورينش همين كار را كردند .


و در بعضي ديگر آمده كه : وقتي او را براي عذاب حاضر كردند ، دعايي كرد كه خداي تعالي آن را در قرآن كريم حكايت نموده ، و آن اين بود كه گفت رب ابن لي عندك بيتا في الجنة ... ، و خداي تعالي دعايش را مستجاب نمود ، و قبل از شهادت خانه خود را در بهشت ديد آنگاه جان شريفش از كالبد جدا شد ، و سپس صخره بسيار بزرگي را بر جسد بيجانش انداختند .


و در بعضي ديگر آمده كه فرعون او را با چهار ميخ به زمين كوبيد ، و از ناحيه سينه شكنجه‏اش داد ، و در آخر سنگ آسيائي روي سينه‏اش گذاشت ، و در برابر تابش خورشيد رهايش كرد - و خدا داناتر است.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :