امروز:
پنج شنبه 30 شهريور 1396
بازدید :
982
ترجمه الميزان: سوره نباء آيات 40 - 1


ترجمة الميزان ج : 20ص :255


( 78 )سوره نبا مكي است و چهل آيه دارد ( 40)


سورة النبإ


بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ عَمَّ يَتَساءَلُونَ‏(1) عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ‏(2) الَّذِي هُمْ فِيهِ مخْتَلِفُونَ‏(3) َكلا سيَعْلَمُونَ‏(4) ثُمَّ َكلا سيَعْلَمُونَ‏(5) أَ لَمْ نجْعَلِ الأَرْض مِهَداً(6) وَ الجِْبَالَ أَوْتَاداً(7) وَ خَلَقْنَكمْ أَزْوَجاً(8) وَ جَعَلْنَا نَوْمَكمْ سبَاتاً(9) وَ جَعَلْنَا الَّيْلَ لِبَاساً(10) وَ جَعَلْنَا النهَارَ مَعَاشاً(11) وَ بَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سبْعاً شِدَاداً(12) وَ جَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً(13) وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَتِ مَاءً ثجَّاجاً(14) لِّنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبَاتاً(15) وَ جَنَّتٍ أَلْفَافاً(16)


ترجمه آيات


به نام خداي رحمان و رحيم .


مردم از چه خبر مهمي پرسش و گفتگو مي‏كنند ؟ ( 1) .


از خبر بزرگ قيامت ( 2) .


كه در آن با هم به جدل و اختلاف كلمه برخاستند ( چون پيغمبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به نزول قرآن سخن از خدا و قيامت آغاز فرمود مؤمن و كافر در صدق و كذبش به مجادله پرداختند اين آيات نازل شد ) ( 3 ) .


چنين نيست كه منكران پنداشته‏اند به زودي ( وقت مرگ را ) خواهند دانست ( 4) .


و البته ( بر خطاي خود ) به زودي آگاه مي‏شوند ( 5) .


آيا ما زمين را مهد آسايش خلق نگردانيديم ؟ ( 6) .


و كوهها را ميخ‏هايي در آن نساختيم ؟ ( 7) .



ترجمة الميزان ج : 20ص :256


و شما را جفت ( زن و مرد ) آفريديم ( تا انس و نشاط و فرزند صالح و بقاي نوع بازيابيد ) ( 8) .


و خواب را براي شما مايه قوام حيات و استراحت قرار داديم ( 9 ) .


و پرده سياه شب را ساتر ( احوال خلق ) گردانيديم ( 10) .


و روز روشن را براي تحصيل معاش آنان مقرر داشتيم ( 11) .


و بر فراز آنها هفت آسمان محكم بنا كرديم ( 12) .


و چراغي ( چون خورشيد ) رخشان بر افروختيم ( 13) .


و از فشار و تراكم ابرها آب باران فرو ريختيم ( 14) .


تا بدان آب و دانه و گياه برويانيم ( 15) .


و باغهاي پر درخت ( و انواع ميوه‏ها ) پديد آورديم ( 16) .


بيان آيات


اين سوره متضمن خبر از آمدن يوم الفصل و صفات آن و استدلال بر حقيقت آن ، و ترديدناپذيري آن است ، و از اينجا آغاز مي‏شود كه مردم از يكديگر از خبر قيامت مي‏پرسند ، آنگاه در سياق جواب و با لحني تهديدآميز مي‏فرمايد : به زودي از آن آگاه خواهند شد ، و سپس براي ثبوت آن به اين دليل استدلال مي‏كند كه نظام مشهود در عالم با تدبير حكيمانه‏اي كه در آن است ، بهترين و روشن‏ترين دلالت را دارد بر اينكه بعد از اين نشاه دنياي متغير و فنا پذير ، نشاه ثابت و باقي هست ، و به دنبال اين خانه‏اي كه در آن عمل هست و جزا نيست ، خانه‏اي هست كه در آن جزا هست و عمل نيست ، پس در اين ميان روزي هست كه نظام جاري در اين عالم از آن خبر مي‏دهد .


سپس آن روز را با ذكر حوادثش توصيف مي‏كند كه مردم همگي در آن احضار مي‏شوند ، و همه يكجا جمع مي‏گردند ، طاغيان به سوي عذابي دردناك و متقين به سوي نعيمي مقيم منتقل مي‏شوند ، و در آخر ، كلام را با يك جمله تهديدآميز ختم مي‏كند .


و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مكه نازل شده .


عم يتساءلون كلمه عم مخفف عن ما - از چه است ، و حرف الف از كلمه ما ي استفهاميه حذف شده ، و اين اختصاص به اين مورد ندارد ، هر جا كه حرف جر بر سر ما ي استفهاميه در آيد ، الف آن حذف مي‏شود ، مثلا گفته مي‏شود : لم ، مم ، علي م و


ترجمة الميزان ج : 20ص :257


الي م كه مخفف لما و مما و علي ما و الي ما است ، و مصدر تساؤل به معناي اين است كه مردمي از يكديگر از مطلبي سؤال كنند ، يا بعضي بعد از بعضي ديگر از مطلبي سؤال كنند ، هر چند كه مسؤول از خود آنان نباشد ، در مورد ما نيز يا چنين بوده كه مردمي از يكديگر از مساله معاد مي‏پرسيدند ، و يا يكي پس از ديگري از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مي‏پرسيدند ، و چون سياق سوره سياق جواب است و در اين جواب هم جانب تهديد و انذار چربيده ، اين نظريه را تاييد مي‏كند كه متسائلان ، كفار مكه بودند ، همان مشركيني كه منكر نبوت و معاد بودند ، نه مؤمنين ، و نه كفار و مؤمنين هر دو .


پس تساؤل در ميان مشركين بوده ، و اگر قرآن كريم خبر از آن را به صورت استفهام آورده براي اين است كه به پوچي و حقارت آن اشاره كند ، و بفهماند پاسخ اين تساؤل آنقدر روشن است كه اصلا جايي براي اين تساؤل نيست .


عن النبا العظيم الذي هم فيه مختلفون اين آيه پاسخ از استفهامي است كه خود خداي تعالي كرده بود خودش پرسيد از چه تساؤل مي‏كنند ؟ پاسخ مي‏دهد از خبري بس عظيم .


و اين توصيفي كه از خبر مذكور كرده توصيفي است كه تعظيم آن خبر از آن هويدا است .


و مراد از خبر عظيم خبر بعث و قيامت است ، كه قرآن عظيم در سوره‏هاي مكي و مخصوصا در سوره‏هايي كه در اوائل بعثت نازل شده كمال اهتمام را درباره اثبات آن دارد ، مؤيد اين معنا سياق آيات اين سوره است كه در آنها جز به مساله قيامت ، و صفات يوم الفصل ، و استدلال بر حقيت و واقعيت آن پرداخته نشده .


ولي بعضي گفته‏اند : مراد از آن نبا قرآن عظيم است .


ليكن سياق اين احتمال را رد مي‏كند ، چون هر چند كه گفتار سوره خالي از اشاره به قرآن نيست ، و ليكن سياق أجنبي از آن است .


بعضي ديگر گفته‏اند : نبا عظيم عبارت است از عقايدي چون اثبات صانع ، و صفات او و ملائكه و رسل او ، و مساله بعث ، بهشت ، دوزخ و غير آن كه مورد اختلافشان بوده .


به نظر مي‏رسد صاحب اين قول بدان جهت كه در اين سوره به حقيت همه اين مطالب اشاره شده ، چنين گفته است .


ليكن اين طرز استفاده درست نيست چون اشاره به حقيت معارف اسلامي از لوازم مساله قيامت است ، كه خود از لوازم جزا و تكليف است ، جزاي


ترجمة الميزان ج : 20ص :258


اعتقادات حق و اعمال صالح ، و جزاي كفر و جرائم عملي ، و اگر در سوره به صفات يوم الفصل پرداخته تبعي و به قصد ثانوي بوده ، و غرض اولي بدان متعلق نشده .


علاوه بر اين ، مراد از افرادي كه از يكديگر تساؤل مي‏كرده‏اند - به بياني كه گذشت - مشركين بوده‏اند ، كه صانع و ملائكه را قبول داشتند ، و ماوراي آن را يعني رسالت و قيامت و بهشت و دوزخ را منكر بودند .


الذي هم فيه مختلفون - مشركين در اصل انكار معاد متفق بودند ، اختلافشان تنها در طرز انكار آن بوده ، بعضي آن را محال مي‏دانستند و به خاطر محال بودنش منكر بودند ، همچنان كه از سخني كه قرآن كريم از ايشان حكايت كرده اين معنا استفاده مي‏شود ، و آن سخن اين است : هل ندلكم علي رجل ينبئكم اذا مزقتم كل ممزق انكم لفي خلق جديد ، بعضي ديگر آن را محال نمي‏دانستند ، بلكه تنها به نظرشان بعيد مي‏رسيده ، از اين جهت انكارش نموده ، به حكايت قرآن مي‏گفتند : أ يعدكم انكم اذا متم و كنتم ترابا و عظاما أنكم مخرجون هيهات هيهات لما توعدون ، بعضي هم نه آن را محال مي‏دانستند ، و نه بعيد مي‏شمردند ، بلكه انكارشان از اين جهت بود كه در آن شك داشتند ، همچنان كه آيه زير كه مي‏فرمايد : بل ادارك علمهم في الاخرة بل هم في شك منها ، با وضع آنان تطبيق مي‏كند .


بعضي هم يقين بدان داشتند ، وليكن از در عناد منكر آن مي‏شدند كه جمله بل لجوا في عتو و نفور حكايت حال ايشان است .


و آنچه از آيات سه‏گانه اول سوره و بعد آن به دست مي‏آيد اين است كه وقتي از قرآن شنيدند كه در انذار و تهديد ايشان سخن از روز قيامت و جزا و يوم الفصل مي‏آورد ، برايشان گران آمده ، شروع كرده‏اند از يكديگر بپرسند كه اين چه خبر عجيبي است ، كه تاكنون به گوش ما نخورده ؟ و چه بسا به خود رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) رجوع كرده و يا از مؤمنين مي‏پرسيدند كه روز قيامت چيست و چه خصايصي دارد ، و چه وقت واقع مي‏شود ؟


ترجمة الميزان ج : 20ص :259


متي هذا الوعد ان كنتم صادقين و چه بسا در مورد بعضي از حقايق قرآني و معارفي جديد كه اسلام متضمن آن بود به اهل كتاب و مخصوصا به يهود مراجعه نموده ، در فهم آن معارف از آنان كمك مي‏گرفتند .


و خداي تعالي در اين سوره تساؤل آنان را به صورت سؤال و جوابي حكايت نموده ، مي‏فرمايد : از چه تساؤل مي‏كنند ؟ آنگاه خودش پاسخ خود را مي‏دهد كه از خبري عظيم تساؤل مي‏كنند ، خبر عظيمي كه در باره آن ديدي مختلف دارند ، و آنگاه از تساؤل آنان پاسخ مي‏دهد كه كلا سيعلمون ... نه ، بيهوده از يكديگر نپرسند كه به زودي خواهند دانست ... مفسرين درباره مفردات آيات سه‏گانه ، و تقريب معاني آن وجوهي بسيار گفته‏اند ، كه چون هيچ يك از آنها با سياق سازگار نبود ، از ايرادش خودداري نموديم ، و آنچه آورديم مطلبي است كه سياق ، آن را افاده مي‏كند .


كلا سيعلمون ثم كلا سيعلمون اين جمله جلو ايشان را از تساؤل از قيامت مي‏گيرد ، تساؤلي كه گفتيم منشا آن مختلف بوده .


و معناي آيه اين است كه بايد دست از اين پرس و جوي‏ها بردارند ، براي اينكه حقيقت امر به زودي برايشان كشف مي‏شود ، و اين خبر - قيامت - واقع مي‏شود ، آن وقت آنچه امروز نمي‏دانند خواهند دانست ، و در اين تعبير تهديدي هم هست همان تهديدي كه در آيه و سيعلم الذين ظلموا اي منقلب ينقلبون ، به چشم مي‏خورد ، و جمله ثم كلا سيعلمون تاكيد همان ردع و تهديد سابق است ، و لحن تهديد خود قرينه است بر اينكه پرس و جوي كنندگان مشركين بوده‏اند ، كه منكر معاد و جزايند ، نه مؤمنين ، و نه مشركين و مؤمنين جميعا .


ا لم نجعل الأرض مهادا اين آيه تا يازده آيه بعدش در مقام احتجاج و استدلال بر ثبوت بعث و جزا و تحقق اين خبر عظيم است ، و لازمه ثبوت آن صحت جمله قبلي است كه مي‏فرمود : كلا سيعلمون و اينكه به زوديمشاهده مي‏كنند و مي‏دانند .


بيان آن حجت اين است كه عالم محسوس با زمين و آسمانش و شب و روزش و انسانهايش كه نسلا بعد نسل مي‏آيند و مي‏روند ، و نظام جاري در سراپايش ، و تدبير متقن و


ترجمة الميزان ج : 20ص :260


دقيقي كه در همه امورش جريان دارد ، ممكن نيست صرفا به خاطر بازي و سرگرمي پديد آمده باشد ، و هيچ هدف و غرضي در نظر پديد آورنده‏اش نباشد ، پس به طور مسلم و بديهي بايد در پي اين نظام متحول و متغير و گردنده ، عالمي باشد كه نظام در آن ثابت و باقي باشد ، و در آن عالم اثر صلاح و فساد اين عالم ، ظهور پيدا كند ، صلاحي كه فطرت بشر بدان دعوت مي‏كرد ، و فسادي كه از آن نهي مي‏نمود ، و ما مي‏بينيم كه اثر صلاح و فساد ، كه همانا سعادت متقين و شقاوت مفسدين است در اين عالم محسوس ظاهر نشده ، و اين از محالات است كه خداي تعالي در فطرت بشر آن دعوت غريزي را و اين ردع و منع غريزي را به وديعه بسپارد ، در حالي كه نه آن دعوت اثري در خارج داشته باشد و نه آن منع ، پس به طور يقين در اين ميان روزي وجود دارد كه در آن روز انسان صالح اثر صلاح خود را ، و انسان فاسد اثر فساد خود را مي‏بيند .


پس اين آيات در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : و ما خلقنا السماء و الأرض و ما بينهما باطلا ذلك ظن الذين كفروا فويل للذين كفروا من النار ام نجعل الذين امنوا و عملوا الصالحات كالمفسدين في الأرض ام نجعل المتقين كالفجار با اين بيان و اين استدلال ثابت مي‏شود كه در اين ميان روزي هست كه انسان آن را ديدار خواهد كرد ، و در آن روز به جزاي آنچه كرده چه خير و چه شر مي‏رسد ، پس مشركين نمي‏توانند در آن اختلاف نموده ، و يا شك كنند ، و يا بعضي ديگرشان آن را بعيد بشمارند ، و يا بعضي ديگرشان محال بدانند ، و يا بعضي ديگرشان با علم به آن از در عناد و لجاج منكرش شوند ، پس آمدن چنين روزي بديهي ، و وقوعش ضروري است ، و جزاي در آن جاي شك نيست .


از بعضي از مفسرين چنين بر مي‏آيد كه خواسته‏اند بگويند : اين آيات در مقام اثبات قدرت است ، و اينكه عود - در قيامت - نظير بدء - آغاز - خلقت است ، آن خدايي كه توانست عالم را ابتداء خلق كند ، قادر است كه آن را دوباره اعاده دهد .


اين استدلال هر چند كه در جاي خودش تمام و صحيح است ، و در كلام خداي تعالي هم به آن تمسك شده و ليكن استدلالي است بر امكان اعاده ، نه بر وقوع آن ، و سياق آيات مورد بحث مي‏خواهد وقوع آن را


ترجمة الميزان ج : 20ص :261


اثبات كند نه امكانش را ، پس بيان مناسب‏تر همان بياني است كه ما ذكر كرديم .


و به هر حال اينكه فرمود : أ لم نجعل الأرض مهادا استفهامي است انكاري ، و كلمه مهاد به معناي بستر و قراري است كه در آن تصرف مي‏شود ، و بر فرشي كه روي آن مي‏نشينند نيز اطلاق مي‏گردد .


و معناي جمله اين است كه مگر ما نبوديم كه زمين را براي شما قرارگاه كرديم ، تا بتوانيد در آن قرار گيريد ، و در آن تصرف كنيد .


و الجبال أوتادا كلمه أوتاد جمع وتد است ، و وتد به معناي ميخ است ، البته بنا به گفته صاحب مجمع ميخ بزرگ را وتدگويند ( نه ميخهاي معمولي را) .


و اگر كوهها را ميخ خوانده شايد از اين جهت بوده كه پيدايش عمده كوههايي كه در روي زمين است از عمل آتشفشان‏هاي تحت الارضي است ، كه يك نقطه از زمين را مي‏شكافد و مواد مذاب زميني از آن فوران مي‏كند ، و به اطراف آن نقطه مي‏ريزد ، و به تدريج اطراف آن نقطه بالا مي‏آيد و مي‏آيد تا به صورت ميخي كه روي زمين كوبيده باشند ، در آيد ، و باعث سكون و آرامش فوران آتشفشان زير زمين گردد ، و اضطراب و نوسان زمين از بين برود .


و از بعضي از مفسرين حكايت شده كه گفته است : مراد از ميخ بودن كوهها اين است كه معاش اهل زمين به وسيله اين كوهها و منافعي كه خدا در آنها به وديعت سپرده تامين مي‏شود ، چون اگر كوهها نبودند زمين دائما در زير پاي اهلش در حال نوسان بود ، نه كشت و زرعي مي‏گذاشت ، و نه خانه‏اي .


ولي اين سخن در حقيقت لفظ را بدون جهت از ظاهرش برگرداندن است .


و خلقناكم أزواجا يعني ما شما را جفت جفت از نر و ماده آفريديم ، تا سنت ازدواج و تناسل در بينتان جريان يابد ، در نتيجه نوع بشر تا روزي كه خدا خواسته باشد باقي بماند .


بعضي گفته‏اند : مراد از ازواج ، اشكال است ، يعني ما شما را شكل هم خلق كرديم .


بعضي ديگر گفته‏اند : يعني ما شما را اصناف مختلف سفيد و سياه و سرخ و زرد خلق كرديم .



ترجمة الميزان ج : 20ص :262


بعضي ديگر گفته‏اند : معنايش اين است كه خلقت هر يك نفر از شما از دو مني يعني مني مرد و مني زن بوده .


ولي اين وجوه ضعيفند .


و بعضي گفته‏اند : التفاتي كه در آيه از غيبت - سيعلمون - به خطاب - خلقناكم - به كار رفته ، به منظور مبالغه در الزام و اسكات خصم بوده .


و جعلنا نومكم سباتا كلمه سبات به معناي راحتي و فراغت است ، چون خوابيدن باعث آرامش و تجديد قواي حيواني و بدني مي‏شود ، و خستگي ناشي از بيداري و تصرفات نفس در بدن از بين مي‏رود .


بعضي گفته‏اند : كلمه سبات به معناي قطع است ، و اگر خواب را قطع خوانده ، بدين جهت بوده كه در خواب تصرفات نفس در بدن قطع مي‏شود .


اين وجه هم نزديك به همان وجه قبلي است .


بعضي ديگر گفته‏اند : سبات به معناي مرگ است ، و اگر خداي سبحان خواب را جزو مرگ دانسته ، تنها در اين آيه نبوده ، در آيه ديگر نيز آن را مرگ خوانده و فرموده : هو الذي يتوفيكم بالليل ، ليكن اين معنا بعيد است ، و آيه‏اي كه شاهد آورده ، خداي تعالي در آن خوابيدن را توفي - تحويل گرفتن - خوانده ، نه ميراندن ، بلكه قرآن كريم تصريح دارد بر اينكه خوابيدن مردن نيست ، و فرموده : الله يتوفي الانفس حين موتها و التي لم تمت في منامها .


و جعلنا الليل لباسا يعني ما شب را چون لباس ساتري قرار داديم كه با ظلمتش همه چيز و همه ديدني‏ها را مي‏پوشاند ، همانطور كه لباس بدن را مي‏پوشاند ، و اين خود سببي است الهي كه مردم را به دست كشيدن از كار و حركت مي‏خواند ، و متمايل به سكونت و فراغت و برگشتن به خانه و خانواده مي‏سازد .


و از بعضي حكايت شده كه گفته‏اند : مراد از لباس بودن شب اين است كه چون


ترجمة الميزان ج : 20ص :263


لباس است براي روز ، كه روز به آساني از آن بيرون مي‏شود .


ولي انصافا اين وجه وجه درستي نيست .


و جعلنا النهار معاشا كلمه عيش - به طوري كه راغب گفته - به معناي زندگي است ، چيزي كه هست كلمه عيش مختص به زندگي حيوان است ، به اين معنا كه به زندگي خداي تعالي و ملائكه عيش گفته نمي‏شود ، ولي حيات خدا و حيات ملائكه گفته مي‏شود ، و كلمه معاش مصدر ميمي و هم اسم زمان و مكان از عيش است ، و در آيه مورد بحث به يكي از دو معناي اخير است ، يعني زمان و يا مكان عيش .


و معناي آيه اين است كه : ما روز را زمانزندگي شما و يا محل زندگي شما قرار داديم ، تا در آن از فضل پروردگارتان طلب كنيد .


و بعضي گفته‏اند : مراد از آن همان معناي مصدري است ، چيزي كه هست مضافي از آن حذف شده ، و تقدير كلام و جعلنا النهار طلب معاش است ، يعني ما روز را طلب معاش قرار داديم .


و بنينا فوقكم سبعا شدادا يعني بر بالاي سرتان هفت آسمان سخت بنياد ، قرار داديم .


و جعلنا سراجا وهاجا كلمه وهاج به معناي چيزي است كه نور و حرارت شديدي داشته باشد ، و منظور از چراغ وهاج خورشيد است .


و أنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا كلمه معصرات به معناي ابرهاي بارنده است .


و بعضي گفته‏اند : به معناي بادهايي است كه ابرها را مي‏فشارد تا ببارد ، و كلمه ثجاج به معناي ابري است كه بسيار آب بريزد .


و بنا بر اين ، بهتر آن است كه كلمه من را به معناي باء بگيريم ، و معنا چنين شود ما به وسيله بادهاي فشار آورنده آبي ريزان نازل كرديم .


لنخرج به حبا و نباتا يعني اين كار را كرديم تا دانه‏ها و نباتاتي كه مايه قوت آدميان و حيوانات است


ترجمة الميزان ج : 20ص :264


بيرون آوريم .


و جنات الفافا اين جمله عطف است بر كلمه حبا ، و جنات الفاف به معناي درختان أنبوه و در هم فرورفته است .


بعضي گفته‏اند : كلمه الفاف جمعي است كه از ماده خودش مفرد ندارد .


بحث روايتي


در بعضي از روايات آمده كه منظور از نبا عظيم علي (عليه‏السلام‏) است .


ولي اين از باب بطن قرآن است ، نه تفسير لفظ آيه .


و از خصال از عكرمه از ابن عباس روايت شده كه گفت : ( روزي ) ابو بكر به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) عرضه داشت يا رسول الله ! چقدر زود مويت سپيد شد ؟ فرمود : موي مرا سوره هود و واقعه و مرسلات و عم يتسائلون سپيد كرد .


و در تفسير قمي در ذيل آيه أ لم نجعل الأرض مهادا آمده كه : زمين گهواره‏اي است كه بشريت در آن پرورش مي‏يابد ، و الجبال أوتادا يعني ميخ‏هاي زمين .


و در نهج البلاغه فرموده : وتد بالصخور ميدان أرضه .


و در تفسير قمي در ذيل آيه و جعلنا الليل لباسا آمده كه شب جامه‏اي است بر روي روز .


مؤلف : شايد مراد اين باشد كه شب جامه‏اي است بر روي آنچه در روز پيدا است و آن را مي‏پوشاند .


و باز در همان كتاب است كه در معناي آيه و جعلنا سراجا وهاجا فرموده : منظور


ترجمة الميزان ج : 20ص :265


خورشيد نوراني است و أنزلنا من المعصرات فرمود : يعني از ابرها ماء ثجاجا فرمود : يعني با ريزشي پي در پي .


و تفسير عياشي از امام صادق (عليه‏السلام‏) روايت كرده كه فرمود : كلمه يعصرون در آيه عام فيه يغاث الناس و فيه يعصرون با ياء به معناي يمطرون است ، يعني باران به ايشان مي‏بارد ، آنگاه به عنوان استشهاد فرمود مگر نشنيده‏اي كه در سوره نبا فرموده : و أنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا .


مؤلف : مراد اين است كه كلمه يعصرون بايد با ضمه ياء و به صيغه مجهول خوانده شود ، چون معنايش اين است كه مردم در آن سال يمطرون - باران داده مي‏شوند ، به شهادت اينكه در سوره نبا اسم فاعل همين فعل بكار رفته ابرها را معصرات و مردمرا معصر - باران داده شده - خوانده است ، پس سحاب معصر - با كسره صاد - به معناي ابر ممطر است .


و عياشي مثل اين حديث را از علي بن معمر از پدرش از امام صادق (عليه‏السلام‏) نقل كرده .


و قمي در تفسير خود نظير آن را از امير المؤمنين (عليه‏السلام‏) روايت كرده است .



ترجمة الميزان ج : 20ص :266


إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ كانَ مِيقَتاً(17) يَوْمَ يُنفَخُ في الصورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً(18) وَ فُتِحَتِ السمَاءُ فَكانَت أَبْوَباً(19) وَ سيرَتِ الجِْبَالُ فَكانَت سرَاباً(20) إِنَّ جَهَنَّمَ كانَت مِرْصاداً(21)لِّلطغِينَ مَئَاباً(22) لَّبِثِينَ فِيهَا أَحْقَاباً(23) لا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَ لا شرَاباً(24) إِلا حَمِيماً وَ غَساقاً(25) جَزَاءً وِفَاقاً(26) إِنهُمْ كانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً(27) وَ كَذَّبُوا بِئَايَتِنَا كِذَّاباً(28) وَ كلَّ شي‏ءٍ أَحْصيْنَهُ كتَباً(29) فَذُوقُوا فَلَن نَّزِيدَكُمْ إِلا عَذَاباً(30) إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازاً(31) حَدَائقَ وَ أَعْنَباً(32) وَ كَوَاعِب أَتْرَاباً(33) وَ كَأْساً دِهَاقاً(34) لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لا كِذَّباً(35) جَزَاءً مِّن رَّبِّك عَطاءً حِساباً(36) رَّب السمَوَتِ وَ الأَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الرَّحْمَنِلا يمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً(37) يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَئكَةُ صفًّالا يَتَكلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ قَالَ صوَاباً(38) ذَلِك الْيَوْمُ الحَْقُّفَمَن شاءَ اتخَذَ إِلي رَبِّهِ مَئَاباً(39) إِنَّا أَنذَرْنَكُمْ عَذَاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنظرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يَلَيْتَني كُنت تُرَبَا(40)


ترجمه آيات


همانا روز فصل ( يعني روز قيامت كه در آن فصل خصومتها شود ) وعده‏گاه خلق است ( 17 ) .


آن روزي كه در صور دميده مي‏شود تا شما فوج فوج به محشر وارد شويد ( 18) .



ترجمة الميزان ج : 20ص :267


و آسمان گشوده شود پس درهاي متعددي از آن باز شود ( تا هر فوجي از دري شتابند ) ( 19) .


و كوهها به حركت در آيد و مانند سراب گردد ( 20) .


همانا دوزخ در انتظار بدكاران است ( 21) .


آن دوزخ جايگاه مردم سركش و ستمكار است ( 22) .


كه در آن دوران‏هاي متمادي عذاب كشند ( 23) .


هرگز در آنجا قطره‏اي آب سرد و شراب طهور نياشامند ( چنانكه در دنيا از علوم انبيا بهره نيافتند ) ( 24) .


مگر آبي پليد سوزان كه از چرك و خون جهنم است به آنها دهند ( 25 ) .


كه با كيفر اعمال آنها موافق است ( 26) .


زيرا آنها به روز حساب اميد نداشتند ( 27) .


و آيات ما را از فرط جهالت سخت تكذيب كردند ( 28) .


و حال آنكه هر چيز را ما در كتابي به احصاء و شماره رقم كرده‏ايم ( 29) .


پس بچشيد ( كيفر تكذيب و بدكاري را ) كه هرگز بر شما چيزي جز رنج و عذاب دوزخ نيفزاييم ( چنانكه شما در دنيا هيچ متنبه نشده و جز بر بدي نيفزوديد ) ( 30) .


براي متقيان در آن جهان رستگاري و آسايش است ( 31) .


باغهايي سرسبز و انواعي از انگورها ( 32 ) .


و دختران ( زيباي دلربا ) كه همه در خوبي و جواني مانند يكديگرند ( 33) .


و جامهايي پر ( از شراب طهور ) ( 34) .


هرگز سخن بيهوده و دروغ نشنوند ( 35) .


اين ( نعمتهاي ابدي ) مزدي به عطا و حساب پروردگار تو است ( 36) .


خدايي كه آسمانها و زمين و همه مخلوقاتي كه در بين آسمان و زمين است بيافريده خدايي مهربان است كه در عين مهرباني كسي از قهر و سطوتش با او به گفتگو لب نتواند گشود ( 37) .


روزي كه آن فرشته بزرگ روح القدس با همه فرشتگان صف زده و به نظم برخيزند و هيچ كس سخن نگويد جز آن كس كه خداي مهربانش اذن دهد و او سخن به صواب گويد ( 38 ) .


چنين روز محقق خواهد شد پس هر كه مي‏خواهد ، نزد خداي خود ( در آن روز ) مقام و منزلتي يابد ( در راه ايمان و اطاعت بكوشد ) ( 39) .


ما شما را از روز عذاب كه نزديك است ترسانيده و آگاه ساختيم روزي كه هر كس هر چه ( از نيك و بد ) كرده در پيش روي خود حاضر بيند و كافر در آن روز ( از فرط عذاب ) آرزو مي‏كند كه ايكاش خاك


ترجمة الميزان ج : 20ص :268


بود ( تا چنين به آتش كفر خود نمي‏سوخت ) ( 40) .


بيان آيات


اين آيات يوم الفصل را كه در جمله كلا سيعلمون به طور اجمال بدان اشاره كرده بود توصيف نموده ، شرح مي‏دهد كه در آن روز به طاغيان و متقيان چه مي‏گذرد ، و در آخر ، سوره را با تهديدي كه به منزله نتيجه است ختم مي‏كند .


ان يوم الفصل كان ميقاتا در مجمع البيان مي‏گويد : كلمه ميقات به معناي آخرين لحظه از مدتي است كه براي حدوث امري از امور معين شده و اين كلمه از ماده وقت است همچنان كه كلمه ميعاد از ماده وعد و كلمه مقدار از قدر گرفته شده‏اند .


از اين آيه شريفه شروع شده است به توصيف آن نبا عظيمي كه خبر از وقوع آن در آينده داده و فرمود : كلا سيعلمون آنگاه براي اثبات مطلب چنين استدلال نمود كه ا لم نجعل الأرض مهادا ... - مگر ما نبوديم كه زمين را بستر و گهواره كرديم ... و آن را يوم الفصل خواند تا بفهماند در آن روز بين مردم فصل قضا مي‏شود و هر طايفه‏اي بدانچه با عمل خود مستحق آن شده مي‏رسد ، پس يوم الفصل ، ميقات و آخرين روزي است كه براي فصل قضا معين شده بود و تعبير به لفظ كان كه مخصوص رساندن ثبوت است مي‏فهماند يوم الفصل از سابق ثابت و در علم خدا معين شده بود حجت قبلي هم بدان ناطق است و به همين جهت جمله را با كلمه ان مؤكد كرد .


و معناي جمله اين است كه : محققا يوم الفصل كه خبرش خبر عظيمي است در علم خدا معين شده بود و روزي كه خدا آسمانها و زمين را مي‏آفريد و نظام جاري در آن را بر آن حاكم مي‏كرد از همان روز براي نظام مادي جهان مدتي معين كرد كه با به سر رسيدن آن مدت عمر عالم ماده هم تمام مي‏شود چون خداي تعالي مي‏دانست كه اين نشاه جز با انتهايش به يوم الفصل تمام نمي‏شود ، چون خودش نشاه دنيا را آفريده بود مي‏دانست كه اگر آن را بخواهد بيافريند لازمه‏اش اين است كه نشاه قيامت را هم به پا كند .


يوم ينفخ في الصور فتاتون افواجا در سابق گفتار در معناي نفخ صور مكررا گذشت .


و كلمه افواج جمع فوج


ترجمة الميزان ج : 20ص :269


است كه - به گفته راغب - به معناي جمعيتي است كه به سرعت از پيش روي ما بگذرند .


و در جمله فتاتون افواجا سياق را طبق سياق سابق خطابي كرد ، تا حق وعيد و تهديدي كه جمله كلا سيعلمون متضمن آن است را ادا كرده باشد ، و مثل اينكه آيه مورد بحث نظري هم به آيه يوم ندعوا كل اناس بامامهم دارد ، كه آن نيز دلالت مي‏كند بر اينكه در روز قيامت مردم فوج فوج مي‏آيند .


و فتحت السماء فكانت أبوابا و وقتي درب‏هاي آسمان باز شد قهرا عالم انساني به عالم فرشتگان متصل مي‏شود .


بعضي گفته‏اند : در اين آيه چيزي در تقدير است ، و تقدير كلام فكانت ذات ابواب است ، يعني آسمان داراي ابواب خواهد بود .


بعضي ديگر گفته‏اند : در آسمان راههايي پيدا مي‏شود ، در حالي كه قبلا چنين راههايي وجود نداشت .


ليكن اين دو وجه به بي‏دليل حرف زدن شبيه‏تر است تا تفسير ( دقت بفرماييد) .


و سيرت الجبال فكانت سرابا كلمه سراب به معناي آب موهوم است كه در بيابان از دور برق مي‏زند و انسان خيال مي‏كند آنجا آب است ، و هر امر بي‏حقيقت را كه به نظر حقيقت برسد نيز به عنوان استعاره سراب مي‏گويند ، و شايد مراد از سراب در آيه به معناي دوم باشد .


توضيح اينكه به راه انداختن كوهها و متلاشي كردنشان ، بالأخره طبعا به اينجا منتهي مي‏شود كه شكل كوهي خود را از دست داده اجزايش متفرق شود ، همچنان كه در چند جا از كلام مجيدش وقتي سخن از زلزله قيامت دارد و آثار آن را بيان مي‏كند ، از كوهها هم خبر داده مي‏فرمايد : و تسير الجبال سيرا و نيز مي‏فرمايد : و حملت الأرض و الجبال فدكتا دكة واحدة ، و نيز مي‏فرمايد : و كانت الجبال كثيبا مهيلا و نيز مي‏فرمايد : و تكون الجبال كالعهن المنفوش و نيز مي‏فرمايد : و بست الجبال بسا و نيز فرموده : و


ترجمة الميزان ج : 20ص :270


اذا الجبال نسفت .


پس به راه انداختن كوهها و خرد كردن آنها بالأخره منتهي مي‏شود به پراكنده شدن و پاره پاره شدن آنها و به صورت تپه‏هاي پراكنده در آمدنشان و در نتيجه چون پشم حلاجي شده ساختنشان .


و اما سراب شدنشان به چه معنا است ؟ و چه نسبتي با به راه انداختن آن دارد ، به طور مسلم سراب به آن معنا كه به نظر آبي درخشنده برسد نسبتي با به راه انداختن كوهها ندارد .


بله اين را مي‏توان گفت كه وقتي كوهها به راه افتادند ، و در آخر حقيقتشان باطل شد و ديگر چيزي به صورت جبال باقي نماند ، در حقيقت آن جبال را سيات كه حقايقي داراي جرمي بس بزرگ و نيرومند بود ، و هيچ چيز آن را تكان نمي‏داد با به حركت در آمدن و باطل شدن ، سرابي مي‏شود خالي از حقيقت ، پس به اين اعتبار مي‏توان گفت : و سيرت الجبال فكانت سرابا و نظير اين بيان در كلام خداي تعالي آمده ، آنجا كه در باره اقوام هلاك شده مي‏فرمايد : فجعلناهم احاديث ، و يا مي‏فرمايد : فاتبعنا بعضهم بعضا و جعلناهم احاديث و يا در باره بت‏ها مي‏فرمايد : ان هي الا أسماء سميتموها انتم و اباؤكم .


پس آيه شريفه به وجهي نظير آيه زير است كه مي‏فرمايد : و تري الجبال تحسبها جامدة و هي تمر مر السحاب ، كه اگر بگوييم درباره صفت زلزله قيامت است ، شباهتي با آيه مورد بحث خواهد داشت .


ان جهنم كانت مرصادا راغب در مفردات گفته : كلمه رصد به معناي آماده شدن براي مراقبت است ، - تا آنجا كه مي‏گويد - و مرصد به معناي آن محلي است كه براي مراقبت در آنجا قرار بگيري ، و اين كلمه در قرآن آمده .


تا آنجا كه مي‏فرمايد : و اقعدوا لهم كل مرصد - براي دستگيري آنان در هر كمين‏گاهي به كمين بنشينيد .


كلمه مرصاد هم شبيه به مرصد است ، اما


ترجمة الميزان ج : 20ص :271


مرصاد تنها به آن محلي كه براي اين كار آماده شده اطلاق مي‏شود ، و اين كلمه نيز در قرآن آمده مي‏فرمايد : ان جهنم كانت مرصادا ، و اين آيه اين نكته را مي‏فهماند كه جهنم محل عبور همه مردم است ، و از همين باب است آيه زير كه مي‏فرمايد و ان منكم الا واردها - هيچ كس از شما نيست مگر آنكه به جهنم وارد خواهد شد .


للطاغين مابا طاغيان كساني هستند كه متصف به طغيان باشند ، و خروج از حد ، كار هميشگي آنان باشد ، و كلمه ماب اسم مكان از ماده أوب است ، كه به معناي رجوع است ، و اگر جهنم را محل برگشت طاغيان خوانده ، به اين عنايت بوده كه خود طاغيان در همان دنيا ، جهنم را ماواي خود كردند ، پس صحيح است بگوييم به جهنم بر مي‏گردند .


لابثين فيها احقابا كلمه أحقاب به معناي زمانهاي بسيار و روزگاران طولاني است كه آغاز و انجام آن مشخص نباشد .


و اين كلمه جمع است و اما در اينكه مفردش چيست ؟ آيا حقب - به ضمه اول و سكون دوم است - و يا حقب - به دو ضمه - است ، اختلاف كرده‏اند ، و حقب - به دو ضمه - در قرآن كريم آمده ، مي‏فرمايد : أو امضي حقبا .


بعضي هم گفته‏اند : مفردش حقب - به فتح اول و سكون دوم - است ، و واحد حقب هم حقبه - به كسر اول و سكون دوم - است .


راغب گفته : حق اين است كه حقبه به معناي مدت نامعلومي از زمان است .


بعضي هم كلمه حقب را به هشتاد و يا هشتاد و چند سال تحديد كرده‏اند .


و بعضي ديگر اضافه كرده‏اند كه : هر سال از اين حقب سيصد و شصت روز و هر روزش برابر هزار سال است .


و از بعضي ديگر نقل شده كه گفته‏اند : حقب به معناي چهل سال است .


و از بعضي ديگر آمده كه گفته‏اند : هفتاد سال است .


و أقوالي ديگر در معناي حقب گفته‏اند ، اما از خود قرآن كريم دليلي بر هيچ يك از اين تحديدها وارد نشده ، علم لغت هم چيزي در اين باب نگفته .



ترجمة الميزانج : 20ص :272


و از ظاهر آيه بر مي‏آيد كه مراد از طاغيان ، معاندين از كفار هستند ، مؤيد اين ظهور ذيل سوره است كه مي‏فرمايد : انهم كانوا لا يرجون حسابا و كذبوا باياتنا كذابا و مفسرين كلمه احقاب در آيه را به حقب بعد از حقب تفسير كرده‏اند ، كه در نتيجه آيه را چنين معنا كرده‏اند : جهنم برگشتگاه طاغيان است ، در حالي كه در جهنم حقبي بعد از حقب ديگر مي‏مانند ، بدون اينكه اين حقب‏ها آخري داشته باشد .


پس آيه شريفه با آيات ديگر قرآن كه تصريح دارد بر خلود كفار در جهنم منافات ندارد .


بعضي گفته‏اند : آيه لا يذوقون فيها ... صفت احقاب است ، و معناي آيه اين است كه طاغيان در دوزخ احقابي ميمانند كه صفتش اين است كه در آن اثري از خنكي و نوشيدني نيست ، مگر حميم و غساق ، و آنگاه بعد از اين احقاب وضعي غير آن وضع را خواهند داشت ، و جاودانه به وضعي كه معلوم نيست چگونه است در دوزخ خواهند بود .


و اين معنا در صورتي كه سياق آيه با آن مساعدت كند معناي خوبي است .


لا يذوقون فيها بردا و لا شرابا در اين آيه بين برد و شراب مقابله افتاده ، و ظاهر اين مقابله آن است كه مراد از برد مطلق هر چيز غير نوشيدني باشد ، كه آدمي با آن خنك شود، نظير سايه‏اي كه بتوانند در آن استراحت كنند ، پس مراد از چشيدن خنكي مطلق دسترسي و تماس با خنكي است ، نه خصوص چشيدنيهاي آن .


الا حميما و غساقا كلمه حميم به معناي آب بسيار داغ است ، و كلمه غساق به معناي چرك و خون اهل دوزخ است .


جزاء وفاقا ... كتابا كلمه وفاقا مصدري است به معناي اسم فاعل .


و معناي آيه اين است كه ايشان جزا داده مي‏شوند جزايي موافق با اعمالي كه كردند .


ممكن هم هست مضافي در تقدير گرفته بگوييم : تقدير آيه جزاء ذا وفاق است ، يعني جزايي داراي وفاق .


و يا بگوييم اطلاق وفاق بر جزا از باب مبالغه است ، مثل اينكه وقتي مي‏خواهيم در عدالت زيد مبالغه كنيم مي‏گوييم زيد عدل است انهم كانوا لا يرجون حسابا و كذبوا باياتنا كذابا - كلمه كذابا مفعول مطلق است ، براي كذبوا ، در نتيجه معناي آيه و كذبوا باياتنا تكذيبا عجيبا مي‏شود ، يعني


ترجمة الميزان ج : 20ص :273


كفار اميد حسابي ندارند ، و آيات ما را به طور عجيب تكذيب مي‏كنند ، چون بر تكذيب خود اصرار مي‏ورزند .


و اين آيه مطابقت جزا با اعمال ايشان را تعليل مي‏كند ، به اين بيان كه كفار اميد حساب در يوم الفصل را ندارند ، در نتيجه از حيات آخرت مايوسند، و به همين جهت آيات داله بر وجود چنين روزي را انكار مي‏كنند ، و به دنبال آن آيات توحيد و نبوت را هم انكار نموده ، در اعمال خود از حدود عبوديت تجاوز مي‏كنند ، و نتيجه همه اينها اين شده كه به كلي خدا را از ياد ببرند ، خدا هم آنان را از ياد برد ، و سعادت خانه آخرت را بر آنان تحريم كرد ، در نتيجه براي آنان نماند مگر شقاوت ، و در آن عالم چيزي به جز مكروه نمي‏يابند ، و جز با صحنه‏هاي عذاب مواجه نمي‏شوند ، و همين است معناي اينكه فرمود فذوقوا فلن نزيدكم الا عذابا .


و جمله مورد بحث كه مي‏فرمايد : جزاء وفاقا دلالتدارد بر مطابقت كامل بين جزا و عمل ، پس انسان با عمل خود نمي‏جويد مگر جزايي را كه مو به مو مطابق آن باشد ، پس رسيدن به جزا در حقيقت رسيدن به عمل است ، همچنان كه فرمود : يا ايها الذين كفروا لا تعتذروا اليوم انما تجزون ما كنتم تعملون .


و كل شي‏ء احصيناه كتابا - يعني هر چيزي را - كه اعمال شما هم از آن جمله است - ضبط كرده و در كتابي جليل القدر بيان نموده‏ايم ، بنابر اين آيه شريفه مورد بحث در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : و كل شي‏ء أحصيناه في امام مبين .


ممكن هم هست مراد و كل شي‏ء حفظناه مكتوبا باشد ، يعني هر چيزي را ما با نوشتن در لوح محفوظ و يا در نامه اعمال حفظ كرده‏ايم .


اين هم جائز است كه احصا به معناي كتابت باشد ، و هم كتاب به معناي احصا باشد ، چون هر دو در معناي ضبط مشتركند ، و معناي آيه يا كل شي‏ء أحصيناه احصائا باشد ، و يا كل شي‏ء كتبناه كتابا .


و به هر حال آيه شريفه حالي است كه تعليل سابق را تكميل مي‏كند ، و معناي آن با آيه قبل چنين مي‏شود : جزاي آنها موافق با اعمال ايشان است ، به علت اينكه چنين حال و وضعي داشتند ، در حالي كه ما حال و وضعشان را عليه آنان ضبط كرديم ، و جزايي موافق با آن به ايشان مي‏دهيم .



ترجمة الميزان ج : 20ص :274


فذوقوا فلن نزيدكم الا عذابا فاي تفريع كه در آغاز اين آيه آمده ، آن را نتيجه مطلب قبل كرده ، كه عذاب كفار را تفصيل مي‏داد ، و مي‏خواهد ايشان را از اين اميد مايوس كند كه روزي از شقاوت نجات يافته به راحتي برسند ، و التفاتي كه از غيبت انهم به خطاب نزيدكم بكار رفته اين نكته را مي‏رساند كه خداي تعالي ايشان را حاضر فرض كرد تا توبيخ و سركوبيشان بدون واسطه انجام شود .


و مراد از جمله فلن نزيدكم الا عذابا ، اين است كه آنچه مي‏چشيد عذابي است بعد از عذابي كه قبلا چشيدهبوديد ، پس آن عذاب ، عذابي است بعد از عذاب ، و عذابي است روي عذاب ، و همچنان عذابها دو چندان مي‏شود ، و عذابي به عذابتان افزوده مي‏گردد ، پس از اينكه به آرزوي خود برسيد مايوس باشيد ، و اين آيه خالي از اين ظهور نيست كه مراد از جمله لابثين فيها احقابا خلود در آتش است ، و اينكه عذاب از شما قطع نخواهد شد .


ان للمتقين مفازا ... كذابا كلمه فوز - به طوري كه راغب گفته - به معناي ظفر يافتن به خير بدون صدمه و با حفظ سلامت است ، پس در اين كلمه هم معناي ظفر يافتن به خير هست و هم معناي نجات و خلاصي از شر ، و كلمه مفاز مصدر ميمي و يا اسم مكان از فوز است ، و در آيه شريفه هر دو احتمال راه دارد .


و در جمله حدائق و أعنابا كلمه حدائق جمع حديقه است ، و حديقه به معناي بوستان داراي ديوار است ، و كلمه أعناب جمع عنب است ، كه نام ميوه درخت مو است ، و چه بسا به خود درخت هم عنب گفته مي‏شود .


و كلمه كواعب جمع كاعب است كه به معناي دختر نورسي است كه پستانهايش رو به رشد نهاده ، و دائره‏اي تشكيل داده ، و كمي از اطرافش بلندتر شده .


و اتراب جمع ترب است ، كه به معناي مثل است ، و كواعب اتراب به معناي دختراني هم سن و سال و شبيه به هم هستند .


و كاسا دهاقا - يعني و قدحهايي پر از شراب ، پس كلمه دهاق مصدري است كه معناي اسم فاعل را مي‏دهد .


لا يسمعون فيها لغوا و لا كذابا - يعني در بهشت سخن لغو نمي‏شنوند ، سخني كه


ترجمة الميزان ج : 20ص :275


هيچ اثر مطلوب بر آن مترتب نمي‏شود ، و نيز يكديگر را در آنچه مي‏گويند تكذيب نمي‏كنند ، پس سخنان بهشتيان هر چه هست حق است و اثر مطلوب دارد ، و صادق و مطابق با واقع است .


جزاء من ربك عطاء حسابا يعني رفتاري كه با متقين مي‏شود هر چه باشد در حالي است كه جزايي حساب شده ، و عطيه‏اي از ناحيه پروردگار تو است ، پس كلمه جزاء و همچنين كلمه عطاء حال است ، و كلمه حسابا مصدري است به معناي اسم مفعول ، و صفت است براي عطاء ، احتمال هم دارد كه كلمه عطاء تميز و يا مفعول مطلق باشد .


بعضي گفته‏اند : در اين آيات جزاي متقين را به رب نسبت داده ، و رب را به ضمير راجع به رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اضافه كرده ، تا به اين وسيله از آن جناب احترامي به عمل آورده باشد ، ولي در جزاي طاغيان اين كار را نكرد و آن را به رب نسبت نداد و نفرمود : جزاء وفاقا من ربك تا بفهماند خداي تعالي منزه از رساندن شر است ، هر شري كه باشد به دست خود طاغيان درست مي‏شود ، همچنان كه در جاي ديگر فرموده : ذلك بما قدمت أيديكم و أن الله ليس بظلام للعبيد .


نكته اينكه كلمه حسابا را بعد از جزاي طاغيان نياورد ، و گذاشت تا بعد از جزاي آنان و جزاي متقين بياورد ، اين است كه مفاد آيه ان يوم الفصل كان ميقاتا را كه در اول گفتار بود تثبيت نموده ، بفهماند فصل در آن روز خرافي نيست ، بلكه با حساب است .


رب السموات و الأرض و ما بينهما الرحمن اين آيه كلمه ربك را كه در آيه قبل بود تفسير و بيان مي‏كند ، مي‏خواهد بفهماند ربوبيت خداي تعالي عمومي است و همه چيز را شامل است ، و آن ربي كه رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) رب خود اتخاذ كرده و او را مي‏خواند رب اختصاصي نيست ، بلكه رب هر موجودي است ، پس اينكه مشركين مي‏گويند كه براي هر طايفه‏اي از موجودات ربي جداگانه است ، و خدا رب آن ارباب ، و يا به قول بعضي از آنان رب آسمان است سخن درستي نيست .


و توصيف رب به صفت رحمان - با در نظر گرفتن اينكه اين كلمه صيغه مبالغه


ترجمة الميزان ج : 20ص :276


است - ، اشاره دارد به سعه رحمت او ، و اينكه رحمت خدا نشانه ربوبيت او است ، ممكن نيست موجودي از آن محروم باشد ، همچنان كه ممكن نيست موجودي از تحت ربوبيت او خارج باشد ، مگر آنكه مربوبي از مربوبهاي او خودش به سوء اختيارش رحمت او را نپذيرد ، كه اين شقاوت و بدبختي خود ايشان است ، مانند طاغيان كه مربوب خدا هستند ، ولي رحمت او را نپذيرفته از زي عبوديتش خارج شدند .


لا يملكون منه خطابا يوم يقوم الروح و الملئكة صفا لا يتكلمون الا من اذن له الرحمن و قال صوابا از اينكه اول اين آيه دنبال آيه رب السموات و الأرض و ما بينهما الرحمن واقع شده ، كه از ربوبيت و رحمانيت خدا خبر مي‏دهد ، و شان ربوبيت تدبير و شان رحمانيت بسط رحمت است ، معلوم مي‏شود منظور از خطاب در جمله از ناحيه او مالك خطابي نيستند بگو مگو و اعتراض به خداي تعالي در باره بعضي از رفتارهاي اوست ، مثلا بپرسند علت فلان عمل چه بود ؟ چرا فلان كار را اينطور كردي و آنطور نكردي ؟ همانطور كه ما از يكديگر مي‏پرسيم : چرا چنين كردي و چنان نكردي ؟ ، در نتيجه جمله لا يملكون منه خطابا در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : لا يسئل عما يفعل و هم يسئلون كه بحث پيرامونش گذشت .


اين از نظر وقوع صدر آيه بعد از آيه رب السموات و الأرض ... بود ، و ليكن از نظر وقوع ذيل آن كه مي‏فرمايد : يوم يقوم الروح و الملئكة صفا بعد از جمله لا يملكون منه خطابا كه از ظاهرش بر مي‏آيد اين مالك نبودنشان مختص به يوم الفصل است ، و نيز از نظر وقوع آن جمله در سياق تفصيل جزاي الهي طاغيان و متقين ، بر مي‏آيد كه مراد اين است كه ايشان مالكيت و اذن آن را ندارند كه خدا را در حكمي كه مي‏راند و رفتاري كه معمول مي‏دارد مورد خطاب و اعتراض قرار دهند ، و يا دست به شفاعت بزنند .


سؤالي كه در اينجا پيش مي‏آيد اين است كه چرا ملائكه استثنا نشدند ، و به طور كلي فرمود : لا يملكون منه خطابا با اينكه ملائكه منزه از اينند كه به خداي تعالي اعتراضي بكنند ، و خداي تعالي در باره آنان فرموده : عباد مكرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون ، و نيز در سوره نحل آيه


ترجمة الميزان ج : 20ص :277


40 بعضي از ايشان را روح و كلمه خود خوانده ، و در سوره انعام آيه 73 كلام خود را حق خوانده و در سوره نور آيه 25 خود را حق مبين دانسته ، و حق ، هيچ گاه معارض و مناقض حق واقع نمي‏شود .


پس معلوم مي‏شود مراد از خطابي كه فرموده مالك آن نيستند اعتراض به حكم و رفتار او نيست ، بلكه تنها همان مساله شفاعت و ساير وسائل تخلص از شر است ، نظير عدل ، بيع ، دوستي ، دعاء و درخواست ، كه در جاي ديگر هم فرموده : من قبل ان ياتي يوم لا بيع فيه و لا خلة و لا شفاعة و نيز فرموده : و لا يقبل منها عدل و لا تنفعها شفاعة ، و نيز فرموده : يوم يات لا تكلم نفس الا باذنه .


و كوتاه سخن اينكه : ضمير فاعل در يملكون به تمامي حاضران در يوم الفصل بر مي‏گردد ، چه ملائكه ، چه روح ، چه انس و چه جن ، چون سياق آيه سياق حكايت از عظمت و كبريايي خداي تعالي است ، و در چنين سياقي همه مشمولند نه خصوص ملائكه و روح ، و نه خصوص طاغيان .


علاوه بر اين ملائكه و روح قبلا نامشان به ميان نيامده بود تا ضمير به آنان برگردد ، و طاغيان هم هر چند نامشان برده شده ، ولي فاصله طولاني اجازه نمي‏دهد ضمير به آنان برگردد ، پس ضمير به همه بر مي‏گردد ، و به دليلي كه گفته شد منظور از خطاب ، شفاعت و يا شبيه به آن است .


و كلمه يوم ظرف است براي جمله لا يملكون .


بعضي گفته‏اند : ظرف است براي جمله لا يتكلمون ولي با اينكه لا يملكون جلوتر از يوم واقع شده ، بعيد است كه يوم ظرف باشد براي يتكلمون كه بعد از ظرف قرار گرفته .


و مراد از روح مخلوقي امري است كه آيه قل الروح من امر ربي به آن اشاره دارد .


و بعضي گفته‏اند : مراد از روح اشراف از فرشتگان است .


بعضي ديگر


ترجمة الميزان ج : 20ص :278


گفته‏اند : مراد ملائكه حفظه است .


و بعضي گفته‏اند : مراد فرشته موكل بر ارواح است .


و ليكن هيچ يك از اين اقوال دليلي بر گفته خود ندارند .


بعضي هم گفته‏اند : مراد از آن جبرئيل است .


و بعضي گفته‏اند : أرواح مردم است ، كه با ملائكه در يك صف مي‏ايستند ، و اين در خصوص ايامي است كه نفخه اول دميده شده ، و نفخه دوم دميده نشده ، و ارواح به اجساد برنگشته‏اند .


بعضي هم گفته‏اند : مراد قرآن است ، و منظور از ايستادن قرآن ، ظهور آثار آن در آن روز است كهسعادت مؤمنين و شقاوت كفار به وسيله قرآن در آن روز ظاهر مي‏شود .


ولي اين سه نظريه صحيح نيست ، براي اينكه هر چند كه كلمه روح در كلام خداي تعالي بر هر سه معنا اطلاق شده ، و ليكن در هر جا با يك قيد آمده ، مثلا فرموده : و نفخت فيه من روحي ، و يا فرموده : نزل به الروح الامين ، و يا فرموده : قل نزله روح القدس ، و يا فرموده : فارسلنا اليها روحنا ، و يا فرمود : و كذلك أوحينا اليك روحا من امرنا ، و ليكن در آيه مورد بحث روح مطلق آمده ، علاوه بر اين دو قول اخير تحكمي است روشن .


و كلمه صفا حالي است از روح و ملائكه، و اين كلمه مصدري است كه اسم فاعل از آن اراده شده ، و حالت صافين را مي‏رساند ، و چه بسا از مقابله‏اي كه ميان روح و ملائكه انداخته استفاده شود كه روح به تنهايي يك صف را ، و ملائكه همگي يك صف را تشكيل مي‏دهند .


و جمله لا يتكلمون بياني است براي جمله لا يملكون منه خطابا و ضمير فاعل در آن به همه اهل محشر بر مي‏گردد ، چه روح ، چه ملائكه ، چه انس ، و چه جن ، و سياق بر اين معنا شاهد است .


ولي بعضي گفته‏اند : ضمير به روح و ملائكه بر مي‏گردد .


بعضي ديگر گفته‏اند : به


ترجمة الميزان ج : 20ص :279


مردم برمي‏گردد ، ولي اينكه جمله لا يتكلمون با جمله لا يملكون در يك سياق قرار دارند ، با هيچ يك از اين دو قول نمي‏سازد .


و جمله الا من أذن له الرحمن بدل است از ضمير فاعل در لا يتكلمون و مي‏خواهد بيان كند چه كساني در آن روز با اذن خدا سخن مي‏گويند ، پس جمله مذكور به ظاهر اطلاقش در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : يوم يات لا تكلم نفس الا باذنه .


و قال صوابا يعني قال قولا صوابا ، تنها كساني حق سخن گفتن دارند كه خدا اذنشان داده باشد و سخني صواب بگويند ، سخني كه حق محض باشد ، و آميخته با باطل و خطا نباشد ، و اين جمله در حقيقت قيدي است براي اذن خدا ، گويا فرموده و خدا اذن نمي‏دهد مگر به چنين كسي .


و در نتيجه آيه شريفه در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : و لا يملك الذين يدعون من دونه الشفاعة الا من شهد بالحق و هم يعلمون .


و بعضي گفته‏اند : جمله الا من أذن ... استثنايي است از كساني كه در باره آنان سخن گفته مي‏شود ، و مراد از صواب ، توحيد و كلمه لا اله الا الله است .


و معناي آيه چنين است : آن روز در باره حق كسي سخن نمي‏گويند مگر در باره حق كسي كه خدا براي او اجازه داده باشد ، و آن شخص در دنيا صواب گفته باشد ، يعني به كلمه لا اله الا الله شهادت داده باشد ، و اين آيه در معناي آيه زير است كه مي‏فرمايد : و لا يشفعون الا لمن ارتضي .


ليكن اين نظريه درست نيست ، به دليل اينكه عنايت كلامي در اين مقام به نفي اصل خطاب و تكلم است ، حال متكلم هر كه مي‏خواهد باشد ، و نمي‏خواهد تكلم در باره تمامي افراد را حتي آنهايي را كه جواز تكلم در موردشان مسلم است نفي كند ، پس استثناشدگان متكلميني هستند كه در اصل تكلم ماذونند ، و آيه متعرض اين معنا كه در باره چه كساني تكلم مي‏شود نيست .



ترجمة الميزان ج : 20ص :280


گفتاري در اينكه روح در قرآن به چه معنا است


در قرآن كريم كلمه روح - كه متبادر از آن مبدأ حيات است - مكرر آمده ، و آن را منحصر در انسان و يا انسان و حيوان به تنهايي ندانسته ، بلكه در مورد غير اين دو طايفه نيز اثبات كرده ، مثلا در آيه فارسلنا اليها روحنا ، و در آيه و كذلك أوحينا اليك روحا من امرنا ، و در آياتي ديگر در غير مورد انسان و حيوان استعمال كرده پس معلوم مي‏شود روح يك مصداق در انسان دارد ، و مصداقي ديگر در غير انسان .


و در قرآن چيزي كه صلاحيت دارد معرف روح باشد نكته‏اي است كه در آيه يسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربي است ، كه مي‏بينيم آن را به طور مطلق و بدون هيچ قيدي آورده ، و در معرفيش فرموده : روح از امر خداست ، آنگاه امر خدا را در جاي ديگر معرفي كرده كه انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون فسبحان الذي بيده ملكوت كل شي‏ء ، و فرموده كه امر او همان كلمه و فرمان ايجاد است ، كه عبارت است از هستي اما نه از اين جهت كه ( هستي فلان چيز و ) مستند به فلان علل ظاهري است ، بلكه از اين جهت كه منتسب به خداي تعالي است و قيامش به اوست .


و به اين عنايت است كه مسيح (عليه‏السلام‏) را به خاطر اينكه از غير طرق عادي و بدون داشتن پدر به مريم داده شده كلمه او و روحي از او معرفي نموده ، فرموده : و كلمته القيها الي مريم و روح منه و قريب به همين عنايت است آيه زير كه مي‏فرمايد : ان مثل


ترجمة الميزان ج : 20ص :281


عيسي عند الله كمثل ادم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون چون در اين آيه داستان عيسي را تشبيه كرده به داستان پيدايش آدم .


و خداي تعالي هر چند اين كلمه را در اغلب موارد كلامش با اضافه و قيد ذكر كرده ، مثلا فرموده : و نفخت فيه من روحي ، و يا فرمود : و نفخ فيه من روحه ، و يا فرموده : فارسلنا اليها روحنا ، و يا فرموده : وروح منه ، و يا فرموده : و ايدناه بروح القدس ، و آياتي ديگر ( كه در آنها تعبير كرده به روحم ، روح خود ، روحمان ، روحي از او ، روح القدس و غيره) .


ليكن در بعضي از موارد هم بدون قيد ذكر كرده ، مثلا فرموده : تنزل الملئكة و الروح فيها باذن ربهم من كل امر ، كه از ظاهر آن بر مي‏آيد روح موجودي مستقل و مخلوقي آسماني و غير ملائكه است .


و نظير اين آيه به وجهي آيه زير است كه مي‏فرمايد : تعرج الملئكة و الروح اليه في يوم كان مقداره خمسين الف سنة .


و اما روحي كه متعلق به انسان مي‏شود از آن تعبير كرده به من روحي - از روح خودم و يا من روحه - از روح خودش ، و در اين تعبير كلمه من را آورده كه بر مبدئيت دلالت دارد ، و نيز از تعلق آن به بدن انسان تعبير به نفخ كرده ، و از روحي كه مخصوص به مؤمنينش كرده به مثل آيه و ايدهم بروح منه و يا تعبير نموده و در آن حرف باء را بكار برده كه بر سببيت دلالت دارد ، و روح را تاييد و تقويت خوانده ، و از روحي كه خاص انبيائش كرده به مثل جمله و ايدناه بروح القدس ، تعبير نموده ، روح را به كلمه قدس


ترجمة الميزان ج : 20ص :282


اضافه نموده كه به معناي نزاهت و طهارت است ، و اين را هم تاييد انبياء خوانده .


و اگر آيه سوره قدر را ضميمه اين آيات كنيم معلوم مي‏شود نسبتي كه روح مضاف در اين آيات با روح مطلق در سوره قدر دارد ، نسبتي است كه افاضه به مفيض و سايه به چيزي كه به اذن خدا صاحب سايه شده است دارد .


و همچنين روحي كه متعلق به ملائكه است ، از افاضه روح به اذن خداست ، و اگر در مورد روح ملك تعبير به تاييد و نفخ نفرموده ، و در مورد انسان اين دو تعبير را آورده ، در مورد ملائكه فرموده : فارسلنا اليها روحنا و يا فرموده : قل نزله روح القدس ، و يا فرموده : نزل به الروح الامين ، براي اين بود كه ملائكه با همه اختلافي كه در مراتب قرب و بعد از خداي تعالي دارند ، روح محضند ، و اگر احيانا به صورت جسمي به چشم اشخاصي در مي‏آيند تمثلي است كه به خود مي‏گيرند ، نه اينكه به راستي جسم و سر و پايي داشته باشند ، همچنان كه مي‏بينيم در داستان مريم (عليهاالسلام‏) مي‏فرمايد : فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا ، و ما در سابق يعني در ذيل همين آيه بحثي در باره تمثيل داشتيم .


به خلاف انسان كه روح محض نيست بلكه موجودي است مركب از جسمي مرده ، و روحي زنده ، پس در مورد او مناسب همان است كه تعبير به نفخ ( دميدن ) بكند ، همچنان كه در مورد آدم فرمود : فاذا سويته و نفخت فيه من روحي .


و همانطور كه اختلاف روح در خلقت فرشته و انسان باعث شد تعبير مختلف شود ، و در مورد فرشته به نفخ تعبير نياورد ، همچنين اختلافي كه در اثر روح يعني حيات هست كه از نظر شرافت و خست مراتب مختلفي دارد ، باعث شده كه تعبير از تعلق آن مختلف شود ، يكجا تعبير به نفخ كند ، و جاي ديگر تعبير به تاييد نمايد ، و روح را داراي مراتب مختلفي از نظر اختلاف اثرش بداند .


آري يك روح است كه در آدميان نفخ مي‏شود ، و در باره‏اش مي‏فرمايد : و نفخت فيه من روحي ، و روحي ديگر به نام روح تاييد كننده است ، كه خاص مؤمن است ، و در


ترجمة الميزان ج : 20ص :283


باره‏اش فرموده : اولئك كتب في قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه ، كه از نظر شرافت در ماهيت و از نظر مرتبت و قوت اثرش شريف‏تر و قوي‏تر از روحي است كه در همه انسانهاي زنده است ، به شهادت اينكه در آيه زير كه در معناي آيه سوره مجادله است مي‏فرمايد : أو من كان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشي به في الناس كمن مثله في الظلمات ليس بخارج منها .


ملاحظه مي‏كنيد كه در اين آيه مؤمن را زنده به حياتي داراي نور دانسته ، و كافر را با اينكه جان دارد مرده و فاقد آن نور مي‏داند ، پس معلوم مي‏شود مؤمن روحي دارد كه كافر آن را ندارد ، و روح مؤمن اثري دارد كه در روح كافر نيست .


از اينجا معلوم مي‏شود روح مراتب مختلفي دارد ، يك مرحله از روح آن مرحله‏اي است كه در گياهان سبز هست ، و اثرش اين است كه گياه و درخت را رشد مي‏دهد ، و آيات داله بر اينكه زمين مرده بود ، و ما آن را زنده كرديم در باره اين روح سخن مي‏گويد .


مرحله‏اي ديگر از روح آن روحي است كه به وسيله آن انبيا تاييد مي‏شوند ، و جمله و ايدناه بروح القدس از آن خبر مي‏دهد ، و سياق آيات دلالتدارد بر اينكه اين روح شريف‏تر است و مرتبه‏اي عالي‏تر از روح انسان دارد .


و اما آيه يلقي الروح من أمره علي من يشاء من عباده لينذر يوم التلاق ، و آيه و كذلك اوحينا اليك روحا من امرنا ، هم مي‏تواند با روح ايمان تطبيق شود ، و هم با روح القدس .


و خدا داناتر است .


اين را هم يادآوري كنيم كه ما در تفسير هر يك از اين آيات كريمه مطالبي در باره روح گذرانديم كه به درد اينجا مي‏خورد .



ترجمة الميزان ج : 20ص :284


ذلك اليوم الحق كلمه ذلك اشاره است به يوم الفصل كه در اين سوره ذكر شد ، و در ضمن آياتي توصيف گرديد ، و اين جمله در حقيقت خاتمه كلام و معطوف به ابتداي سوره و مطالب بعد از آن است و آيه بعدي كه مي‏فرمايد : فمن شاء اتخذ الي ربه مابا ... تفريع بيشتري از بيان سابق است .


و اگر اشاره را با لفظ ذلك آورد كه مخصوص اشاره به دور است ، براي اين بوده كه به عظمت مساله دلالت كند ، و مراد از حق بودن آن روز ثبوت حتمي و رانده شدن قضاي آن ، و تخلف‏ناپذيري وقوع آن است .


فمن شاء اتخذ الي ربه مابا يعني هر كس بخواهد مي‏تواند به سوي پروردگار خود مرجعي بگيرد ، كه به وسيله آن به ثواب متقين برسد ، و از عذاب طاغيان نجات يابد ، و اين جمله همانطور كه اشاره كرديم تفريعي است بر اخباري كه در سابق از يوم الفصل داده و بر آن احتجاج نموده و آن را توصيف كرده بود ، و معنايش اين است كه حال كه وضع بدين منوال است پس هر كس بخواهد مي‏تواند به سوي پروردگارش برگردد .


انا أنذرناكم عذابا قريبا ... مراد از اين عذاب عذاب آخرت است ، و نزديك بودن آن به اعتبار حق بودن ، و بدون شك ، حق بودن ، وقوع آن است چون هر چه آمدني باشد نزديك است .


علاوه بر اين ، وقتي قيامت عبارت باشد از تجسم اعمال آدمي ، و جزا ديدن انسان در برابر اعمال ، اين اعمال همواره با آدمي هست ، و از هر چيز ديگري به انسان نزديك‏تر است .


يوم ينظر المرء ما قدمت يداه - يعني روزي كه انسان منتظر ديدن جزاي اعمالي است كه در زندگي دنيا انجام داده ، و از پيش فرستاده است .


بعضي گفته‏اند .


معنايش اين است كه در آن روز انسان به اعمال خود نظر مي‏كند ، چون همه اعمال خود را نزد خود حاضر مي‏بيند همچنان كه در جاي ديگر همين مطلب را خاطر نشان نموده ، فرموده است : يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء .


و يقول الكافر يا ليتني كنت ترابا - يعني كافر در آن روز از شدت آن روز آرزو


ترجمة الميزان ج : 20ص :285


مي‏كند اي كاش خاكي بود فاقد شعور و اراده ، و در نتيجه آنچه كرده نكرده بود ، و جزا داده نمي‏شد .


بحث روايتي


در تفسير قمي در ذيل جمله و فتحت السماء فكانت ابوابا امام فرموده : يعني ابواب بهشت باز مي‏شود .


و در معناي آيه و سيرت الجبال فكانت سرابا فرمود : كوهها چون سراب مي‏شود ، كه در بيابان از دور برق مي‏زند .


و نيز در همان كتاب در معناي آيه لابثين فيها احقابا فرموده احقاب به معناي سالها ، و حقب به معناي يك سال است ، و يك سال ، سيصد و شصت روز است ، و يك روز قيامت برابر هزار سال از سالهاي دنيا است كه شما مي‏شماريد .


و در مجمع البيان است كه نافع از ابن عمر روايت كرده كه گفت : رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : كسي كه داخل آتش شود از آن خارج نمي‏شود ، تا آنكه احقابي در آن بماند ، و حقب عبارت است از شصت و اندي سال ، و سال سيصد و شصت روز است ، و هر روز قيامت برابر هزار سال از سالهايي است كه شما مي‏شماريد ، پس كسي اين دلگرمي را نداشته باشد كه به اين زوديها از آتش خارج شود .


مؤلف : سيوطي هم اين روايت را در الدر المنثور با عبارتي ديگر آورده ، و در آن به جاي شصت ، عدد هشتاد آمده .


و ابن عمر در آن روايت گفته : احدي دلگرم نباشد ... و نيز روايتي ديگر از رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل كرده كه فرموده : حقب چهل سال است .


و نيز در مجمع البيان آمده كه عياشي به سند خود از حمران روايت كرده كه گفت : از امام باقر (عليه‏السلام‏) معناي اين آيه را پرسيدم ، فرمود : اين آيه در باره كساني است كه از آتش خارج مي‏شوند ، و نظير اين روايت را از احول نقل كرده .


و در تفسير قمي در ذيل آيه ان للمتقين مفازا آمده كه متقيان در آن روز رستگار


ترجمة الميزان ج : 20ص :286


مي‏شوند ، وجمله كواعب اترابا به معناي كنيزاني شبيه به هم است ، كه در خدمت اهل بهشتند ، و در روايت ابي الجارود از امام باقر (عليه‏السلام‏) در معناي جمله ان للمتقين مفازا آمده كه امام فرمود : متقين كراماتي دارند ، و در معناي كواعب اترابا فرمود : يعني دختر نورس .


و در الدر المنثور است كه ابن ابي حاتم ، و ابو الشيخ ( در كتاب العظمة ) و ابن مردويه ، از ابن عباس روايت كرده‏اند كه گفت رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فرمود : روح ، لشكري است از لشكريان خدا ، كه از ملائكه نيستند ، و داراي سر و دست و پايند ، آنگاه اين آيه را خواندند يوم يقوم الروح و الملئكة صفا و سپس فرمود : اينها لشكرياني ، و اينها لشكرياني ديگر هستند .


مؤلف : اين روايت در ذيل آيات كه مشتمل بر مساله روح است ، از ائمه اهل بيت (عليهم‏السلام‏) نقل شد ، و در آن آمده بود كه روح خلقي است از جبرئيل و ميكائيل عظيم‏تر ، و ما اين روايت را كه از علي (عليه‏السلام‏) هم نقل شده بود آورديم ، و در آن آمده بود كه روح غير ملائكه است ، و استدلال شده بود به آيه شريفه ينزل الملئكة بالروح من أمره علي من يشاء من عباده ... .


بله ، در روايت قمي كه از حمران نقل كرده آمده كه روح فرشته‏اي است بزرگتر از جبرئيل و ميكائيل ، و او همواره با رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و با ائمه (عليهم‏السلام‏) بوده و هست ، و شايد مراد از فرشته مطلق موجود آسماني بوده .


و يا اين قسمت اضافه‏اي است كه بعضي از راويان به توهم خود و در نقل به معناي حديث آورده‏اند ، دليلي هم نداريم كه موجودات أمري و آسماني منحصر در فرشتگان باشد ، بلكه دليل بر خلاف آن داريم ، همچنان كه از كلام خداي تعالي با ابليس وقتي كه از سجود بر آدم امتناع ورزيد ، و ملائكه براي او سجده كردند استفاده مي‏شود ، در آن كلام فرموده : ياابليس ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدي استكبرت أم كنت من العالين ، كه توضيحش در تفسير همين آيه گذشت .


و در اصول كافي به سند خود از محمد بن فضيل از ابي الحسن ماضي (عليه‏السلام‏)


ترجمة الميزان ج : 20ص :287


روايت كرده كه گفت : از آن جناب از آيه يوم يقوم الروح و الملئكة صفا لا يتكلمون ... پرسيدم ، فرمود به خدا سوگند ماييم آنهايي كه در قيامت اذن دارند و صواب مي‏گويند .


پرسيدم : وقتي به سخن آييد چه مي‏گوييد ؟ فرمود : پروردگار خود را ثنا گفته و بر پيامبران درود مي‏فرستيم ، و براي شيعيان خود شفاعت مي‏كنيم ، و پروردگار ما شفاعت ما را رد نمي‏كند ( تا آخر حديث ) .


مؤلف : اين روايت را صاحب مجمع البيان هم از عياشي نقل كرده ، كه او بدون ذكر راويان وسط ، از معاوية بن عمار از امام صادق (عليه‏السلام‏) نقل كرده است .


و اين روايت از باب ذكر بعضي از مصاديق است ، و گر نه در روز قيامت شفيعان ديگر نيز وجود دارند ، مثل ملائكه و انبيا و مؤمنين ، البته آن مؤمنيني كه اجازه تكلم مي‏يابند ، و باز شهدايي از امت‏هاي ديگر هستند كه آنان نيز به حكم نص قرآن كريم و احاديث اجازه سخن مي‏يابند.

مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :