امروز:
شنبه 6 خرداد 1396
بازدید :
1431
اصحاب ائمه و حفظ ميراث فرهنگي شيعه
نگارش جوامع حديثي در ميان اصحاب ائمه - عليه السلام - بسيار طولاني است، به ويژه پس از دوران امام صادق - عليه السلام - افراد زيادي در جامعه شيعه مصمم شدند تا روايات را جمع آوري كرده و آنها را براي شيعيان ساكن در كشورهاي دور و نزديك به منظور راهيابي به افكار و انديشه‌هاي اهل بيت، بفرستند. با گذشت زمان بر شمار اين مؤلفان افزوده شد و كتابهاي بيشتر و مفصل تر تأليف شد. يكي از چهره‌هاي مؤلف در روزگار امام عسكري - عليه السلام - حسين بن اشكيب سمرقندي است. كسي كه مدتي در قم خادم مقبرة حضرت معصومه (س) بود، بعدها به سمرقند رفت و در آنجا ماندگار شد. وي بايد يكي از حلقات پيوند تشيع قم با حوزة سمرقند، كه در اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم نضج گرفت، باشد. نجاشي تأليفات او را برشمرده كه در ميان آنها كتابي با عنوان «الرد علي الزيديه» به چشم مي‌خورد.[1] نظر به شدت فعاليت زيديها در اين دوران و قيامهاي مكرر آنها احتمال آن مي‌رفت كه شماري از شيعيان تحت تأثير آنان قرار گيرند. بدين سبب اين دست كتابها كه بيشتر با استناد به روايات صادره از امامان معصوم - عليه السلام - تدوين مي‌شد. وسيله خوبي براي كنترل اين گونه انحرافات بود. محمد بن خالد برقي از چهر‌هاي برجستة اين دوران بوده و آثاري تأليف كرده است. فرزند او احمد (م274 يا 280) شهرتي بيش از پدر داشته و يكي از شيعيان معاصر با امام هادي و امام عسكري - عليه السلام - بود كه كتاب «المحاسن» وي دائرة المعارفي مشتمل بر احاديث امامان در تمامي زمينه‌هاي مختلف معارف ديني از قبيل: اخلاق، تفسير و جز آن بوده است.[2] وي تأليفات ديگري هم داشته كه از جملة آنها كتاب التبيان في اخبار البلدان در جغرافياي تاريخي دنياي اسلام بوده است. حسن بن موسي خشاب از اصحاب امام عسكري - عليه السلام -، تأليفاتي از خود باقي گذاشته كه كتاب «الرد علي الواقفيه» از آن جمله است.[3] اهميت اين نوشتار، با توجه به مشكلاتي كه در آن دوران واقفه ايجاد مي‌كردند، روشن است.
افزون بر كتابهايي كه به عنوان رد بر فِرُق و يا در موضوعات فقهي نوشته مي‌شد، كتابهايي هم در دانش تاريخ اسلام نوشته مي‌شد. محمد بن علي بن حمزه از اصحاب امام عسكري - عليه السلام - كتابهاي فراواني از خود به يادگار گذاشت.[4] عياشي درباره او مي‌نويسد: هيچ كتابي در موضوعات مختلف از امامان بر جاي نمانده بود جز آن كه پيش او وجود داشت.[5] اين روايت به ويژه بر وجود روايات ائمه و حتي مكتوبات آنان در دسترس اصحاب تأكيد داشته و نشانه يك جنبش قابل تقدير علمي است كه خود پشتوانه اصلي دانش شيعي به حساب مي‌آيد. اصولي كه تا اين دوره تأليف شد، پايه‌هاي اصلي جوامع حديثي بزرگتري مانند «كافي» و «كتاب من لايحضر» و ديگر آثار حديثي شيخ صدوق و شيخ طوسي است كه با استفاده از همين مدونات اصحاب تدوين شده است. در برخي از منابع آمده است كه اصحاب امامان، درباره پاره‌اي از كتابها (اصول اوليه). نظرات آن بزرگواران را جويا مي‌شدند كه از جمله آنها طبق روايتي كه پيش از اين آورديم، همان بورق بوشنجاني بود كه كتاب «يوم وليله» را به امام عسكري - عليه السلام - تقديم داشته و نظر آن حضرت را درباره آن خواست.[6]
در ميان اصحاب امام عسكري - عليه السلام - كساني نيز پيدا مي‌شدند كه در زمينه مسايل علمي دست به تأليف مي‌زدند. نجاشي پس از ياد از احمد بن ابراهيم بن اسماعيل به عنوان يكي از خواص و نزديكان امام عسكري - عليه السلام - ضمن برشماري آثار او، از كتابي با عنوان «اسماء الجبال و المياه و الادويه»[7] كه تأليفي در دانش جغرافي بوده است نام مي‌برد.

[1] . رجال النجاشي، ص 44، ش 88.
[2] . متاسفانه تنها بخشي از اين كتاب برجاي مانده كه در دو جلد به تصحيح مرحوم محدث ارموي (و اخيرا با تصحيح سيد مهدي رجايي) چاپ و منتشر شده است.
[3] . همان، ص 31.
[4] . رجال طوسي، ص 433؛ رجال النجاشي، ص 182.
[5] . رجال كشي، ص 530، حديث 1014.
[6] . همان، ص 538، حديث 1023.
[7] . رجال النجاشي، صص 67ـ 68.
رسول جعفريان - حيات فكري و سياسي امامان، ص 554
مطالب مرتبط :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
متن نظر :