امروز:
چهار شنبه 26 مهر 1396
بازدید :
1722
علي بن حسين مسعودي
ولادت
متکلم، مورخ و جغرافي دان بزرگ اسلامي ابوالحسن علي بن حسين مسعودي در نيمه دوم قرن سوم هجري حدود سال (260 هـ . ق) [1] در شهر بابل[2] عراق به دنيا آمد و دوران کودکي خود را در آن جا سپري کرد. [3]
گنجينه تحصيلات
شرح حال نويسان در مورد مکان، زمان و چگونگي تحصيلات مسعودي، اطلاعات زيادي ننگاشته اند؛ ولي از لابلاي گفتار آنان در مورد معرفي شخصيت علمي و آثار او و نيز تصريح و يا اشاره خود مسعودي در کتاب هايش به خوبي مي توان به دست آورد که وي براي يادگيري علوم ديني در سال هاي نوجواني راهي بغداد شده است. علت هجرت او نيز اين بود که بغداد در آن زمان مرکز علم و فرهنگ به شمار مي رفت و عالمان و فقيهان بزرگي در آن شهر سکونت داشتند و مسعودي براي دستيابي به علم و کمال با اشتياق کامل به آن سامان شتافته است. هوش سرشار، روحيه جستجوگري فراوان، انگيزه قوي براي يادگيري و پشتکار از پشتوانه هاي تحصيلي اوست. وي دست کم دو دهه از عمر خود را در شهر بغداد در پي يادگيري علوم مختلف اسلامي سپري کرد و با جديت هر چه تمام تر به پژوهش و تعمق در رشته هاي مختلف؛ مثل ادبيات عرب، کلام، حديث، فقه، اصول، فلسفه و تاريخ پرداخت. وي بعد از سال ها تحصيل و تحقيق به درجات عالي علمي نايل آمد. او در شناخت اخبار و روايات داراي مهارتي بسزا شد و در فقه و اصول نيز به درجه اجتهاد نايل آمد. وي در کلام و فلسفه به ويژه تاريخ، به اطلاعات بسيار دست يافت به طوري که اعجاب عالمان و انديشمندان عصر خود و آينده را برانگيخت.
مقام بلند علمي و جامعيت او در علوم مختلف اسلامي و ساير رشته هاي علمي راي بشري بر دانشمندان علم رجال و تراجم جايگاه ويژه اي است؛ از اين رو آن ها با اوصاف و عبارت هايي چون دانشمند کامل، پژوهشگر ماهر، فيلسوف، متکلم، فقيه، اصولي، محدث، رجالي، منجم، مورخ، جغرافي دان و ... از مقام علمي او تجليل کرده اند. [4]
آيه الله مرعشي نجفي در تقريظ ترجمه کتاب «اثبات الوصيه لعلي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ که توسط محمد جواد نجفي نوشته شده در وصف مسعودي و کتابش مي نويسد:
آن کتاب، نوشته علامه، پيشوا، اقدم، ثقه و امين، شيخ ابوالحسن علي بن حسين مسعودي هذلي متوفاي (346 هـ . ق) است. [5]
سفر پژوهشي
تحصيلات مسعودي را مي توان به دو مرحله تقسيم کرد:
مرحله اول، از ابتداي نوجواني تا قبل از سال (300 هـ . ق) عمده تحصيلات او در شهر بغداد صورت گرفته است و مرحله دوم، از سال (300 هـ . ق) تا سال 332 که مدام در سير و سياحت بوده است. اين مرحله به منزله تکميل يافته ها و پژوهش بيشتر در علوم مختلف به حساب مي آيد. وي در اين سال ها نه مکان خاصي را مرکز تحصيل خود قرار داد و نه استاد مشخصي؛ بلکه در هر شهري از شهر هاي جهان اسلام که وارد مي شد از شرق گرفته تا غرب آن، مثل: عراق، ايران، هند، مصر و ... هر استاد و دانشمندي را مي يافت مدتي نزد او توقف کرده از دانش او بهره مي برد.
ويژگي تحصيلي مسعودي در اين مرحله از تحصيلات، کثرت استادان، تنوع دانش ها و جامعيت در آن ها است؛ چه اين که با بيشتر استادان و دانشمندان شيعه و سني با همه اختلاف نظرهايي که در مباني اصول و فروع داشتند، ملاقات کرد، سخنان آنان را شنيد و در مورد صحت و سقم آراء آنان به تعمق و تأمل پرداخت و با آزاد انديشي نظر صواب را پذيرفته و سرمايه راه خود قرار داد. [6]
از ويژگي هاي قرن سوم و چهارم هجري، فراواني سفرهاي پژوهشي از ناحيه جويندگان علم و دانش به نقاط مختلف و دور دست جهان اسلام بود که براي دست يابي به حقايق و معارف ديني و ساير علوم بشري صورت مي گرفت. فشار خلفا و حاکمان عباسي بر عالمان موجب شد تا بسياري از دانشمندان و صاحبان علم و معرفت در شهر ها و نقاط دور افتاده عزلت گزينند و جويندگان علم و کمال نيز براي دستيابي به علوم آنان مجبور بودند مسافت هاي طولاني را در نوردند و مشقت هاي فراوان را به جان بخرند.
از جمله آن جويندگان علم، علي بن حسين مسعودي است که بغداد را به قصد ملاقات با دانشوران و عالمان و دريافت حقايق تاريخي ترک کرد و عازم سفر شد. با اين که وي بسياري از حقايق و معارف ديني را در بغداد فرا گرفته بود، با تشويق استادان بغداد به خاطر علاقه فراوان به تاريخ، جغرافيا و کلام، همانند بزرگان ديگر همچون واقعي، بلاذري، يعقوبي و ابوريحان بيروني عازم سفر شد.
نکته قابل توجهي که از آثار به جامانده از مسعودي نيز به دست مي آيد اين است که وي داراي ثروت شخصي بسيار بوده است و مخارج سفرش را خود تأمين مي کرده است؛ زيرا علاوه بر سفر با چهارپايان، با کشتي نيز بسيار سفر کرده و مشخص است که اجرت کشتي در آن زمان بسيار گران بوده است؛ از طرفي هيچ دليل يا قرينه اي وجود ندارد تا نشان دهد او از پادشاه يا حاکمي براي شروع يا ادامه سفر خود مستمري دريافت کرده باشد و همين مسأله اعتماد به گفته ها و گزارشات او را بيشتر مي کند. [7]
علي بن حسين مسعودي به شهر هاي ايران مثل فارس، کرمان، قزوين و سواحل درياي خزر سفر کرد و سپس به آسياي مرکزي رفت و از آن جا عازم هند شد و از مناطق آن جا ديدن نمود. وي پس از آن از طريق دريا به چين و کشورهاي آسياي جنوبي و جنوب شرقي مثل سيلان (سري لانکاي کنوني) و مالزي رفت و در بازگشت از راه دريا به عمان و عربستان رسيد و در ادامه، به ترکيه و سوريه سفر کرد. در نهايت وي در سال (332 هـ . ق) به مصر رسيد و در همان جا ماندگار شد. [8]
استادان و مشايخ
1. عبدالله بن جعفر حميري[9] متوفاي (297 هـ . ق)
2. شيخ ابوجعفر محمد بن يعقوب کليني نويسنده اصول کافي. [10]
3. حسن بن محمد بن جمهور قمي.
4. محمد بن جعفر اسدي رازي[11]
5. محمد بن عمرو کاتب. [12]
6. عباس بن محمد بن حسين.
7. حمزه بن نصر.
8. محمد بن جرير طبري، مورخ و مفسر.
9. حسن بن موسي نوبختي. [13]
10. ابراهيم بن محمد نفطويه
11. ابوبکر محمد بن خلف وکيع. [14]
12. محمد بن يحيي طولي جليس.
13. ابوالحسن دمشقي. [15]
14. ابوخليفه جمحي.
15. عبدالله بن احمد معروف به ابن زبرقاضي.
16. ابن دريد،
17. ابوبکر انباري.
18. ابو اسحاق زجاج،
19. سنان بن ثابت بن قره،
20. محمد بن عبدالوهاب
21. عبدالله بن محمد
22. ابوالحسن بن ابي بشير اشعري.
23. محمد بن زکرياي رازي.
24. ابوالقاسم بلخي،
25. ابو اسحاق جوهري.
26. ابوالحسن مهراني مصري.
27. جعفر بن محمد بن الازهر.
28. طاهر بن يحيي.
29. ابو محمد عبدالله بن محمد خالدي.
30. علان کلابي. [16]
تنها شاگرد مسعودي
مسعودي در کنار تحصيل و تحقيق به تدريس نيز اشتغال داشته است. از آن جا که تدريس و تربيت شاگردان سيره تمام دانشمندان و فقيهان اسلامي بوده و هست و مسعودي نيز قطعا شاگرداني داشته و عده اي از او نقل روايت مي کرده اند؛ با اين حال شرح حال نويسان، تنها نام يکي از شاگردان او را ذکر کرده اند. و او محمد بن عبدالله بن مطلب شيباني مکني به ابوالمفضل است. ابوالمفضل شيباني نويسنده کتاب هاي «الولادات الطيبه الطاهره»، «الفرائض» و «المزار» است. او از راويان قرن چهارم هجري است که در سال (333 هـ . ق) در مصر به محضر مسعودي شرفياب شد و ضمن ملاقات با او از وي اجازه روايت گرفت. [17]
مورخ بزرگ
علي بن حسين مسعودي در طول مسافرت هاي گستره اي که انجام داد، اطلاعات گسترده اي از منابع دست اول کسب نمود که در ميان تاريخ نگاران و جغرافي دانان و متکلمان مسلمان، تنها بيروني، يعقوبي، بلاذري، طبري و تني چند مي توانند با او همتايي کنند. طبيعي است که او ضمن اين سفر ها، اطلاعات انبوهي به دست آورد که خود دائره المعارفي از انسان شناسي، طبيعت شناسي، حيوان شناسي، تاريخ شناسي، مسائل اقتصادي، سياسي، اجتماعي و امثال آن بود. [18]
مسعودي در ميان تاريخ نگاران مسلمان و غير مسلمان جايگاه ويژه اي دارد از اين رو او را از اين جهت مورد تمجيد قرار داده اند. ابن خلدون، او را «امام المورخين» مي نامد. «فون کرومر» او را «هرودوت عرب» ناميد. همان گونه که هرودوت، بزرگترين مورخ يونان است. مسعودي طبق گفتار کرومر بزرگترين تاريخ نگار مسلمان است. [19]
مسعودي بر بيشتر زبان هاي رايج آن زمان تسلط کامل داشت. وي فارسي، رومي، هندي، يوناني، سرياني و برخي زبان هاي ديگر را به خوبي تکلم مي کرد و اين تسلط وسيله بسيار مناسبي بود تا با مردم و نيز عالمان هر منطقه و دياري که وارد مي شد ملاقات و مذاکره مناسب داشته باشد. او مي گويد:
در هر سرزمين، ديار و منطقه اي شگفتي هايي است که تنها مردم همان منطقه از آن ها خبر دارند. بنابر اين کسي که در وطن خود بماند و با اطلاعاتي که در وطن خود کسب کرده است بسنده کند، با کسي که عمر خود را در جهانگردي و سفر گذرانده است و حقايق را از مردم آن سرزمين ها به دست آورده است برابر نخواهد بود. [20]
مسعودي، هم با افراد مطلع از اوضاع سياسي، اجتماعي، تاريخي، مذهبي و جغرافيايي ملاقات داشته و هم از کتاب ها، نقشه ها و تصوير هايي که در اختيار داشتند استفاده نمود است؛ از اين رو در آثار او نام بسياري از کتاب هاي گذشتگان که حاوي حقايق مهم و دست اول بودند، ذکر شده است.
مسعودي در جاي ديگر مي گويد:
«سال (303 هـ . ق) در شهر استخر فارس به نزد يکي از بزرگ زادگان ايران کتابي بزرگ ديدم که از علوم و اخبار ملوک، بناها و روش هاي حکومت داري ايرانيان مطالب فراواني داشت که چيزي از آن ها را در کتاب هاي ديگر چون «خداي نامه» و «آيين نامه» و غيره نديده بودم. تصوير 27 تن از پادشاهان ايران از خاندان ساساني در آن وجود داشت. [21]
وي در جاي ديگر مي آورد:
ثابت بن حره حراني کتابي دارد که همه گفتارهاي جالينوس را از کتاب هاي او درباره تأثير خورشيد و ماه در اين جهان فراهم آورده است. و پسر او، سنان بن ثابت آن را در معرض استفاده من نهاد. [22]
تأليفات
علي بن حسين مسعودي نويسنده اي پرکار است و آثار بسياري بر جاي گذاشته است که شامل ده ها کتاب مهم مي شد. او در «مروج الذهب» و «التنبيه و الاشراف» نام بيش از 30 اثر خود را مي آورد. از بررسي فهرست آن آثار به دست مي آيد که حوزه علاقه او علم کلام و تاريخ بوده است. وي بيشتر آثار کلامي خود را قبل از سال (332 هـ . ق) و در دوره اول زندگي خود نوشته است و در سال 332 هـ . ق که در مصر اقامت داشته بيشتر به تأليف کتاب هاي تاريخي روي آورده است. اين آثار تاريخي ثمره سال ها رنج و زحمت و تحمل مشکلاتي بود که او در طول سفر هاي طولاني به بلاد مختلف جهان اسلام و برخي کشور هاي غير مسلمان به دست آورده است و آنان عبارتند از:
1. اخبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضيه و الاجيال الخاليه و الممالک الداثره.
2. الکتاب الاوسط.
3. مروج الذهب و معادن الجواهر في تحف الاشراف من الملوک و اهل الديارات.
4. ذخائر العلوم و ما کان في سالف الدهور.
5. الاستذکار لما جري في سالف الاعصار
6. فنون المعارف و ماجري في الدهور السوالف.
7. التنبيه و الاشراف.
8. المقالات في اصول الديانات.
9. القضايا و التجارب.
10. سر الحياه.
11. رساله البيان في اسماء الائمه القطيعه من الشيعه.
12. الزلف في احوال النفس و قواها.
13. المبادي و التراکيب.
14. الانتصار
15. نظم الجواره في تدبير الممالک و العساکر.
16. طب النفوس.
17. نظم الادله في اصول المله.
18. الصفو في الامامه.
19. الاسبصار في الامامه.
20. الدعوات الشنيعه
21. حدائق الاذهان في اخبار اهل بيت النبي ـ عليهم السلام ـ
22. الواجب في الفروض اللوازم.
23. وصل المجالس بجوامع الاخبار و مخلط الآثار.
24. مقاتل الفرسان العجم.
25. تقلب الدول و تغير الآراء و الملل.
26. المسائل و العلل في المذاهب و الملل.
27. خزائن الدين و سر العالمين.
28. نظم الاعلام في اصول الاحکام.
29. الابانه عن اصول الديانه.
30. النهي و الکمال.
31. الرؤس السبعيه.
32. الاسترجاء في الکلام.
33. مظاهر الاخبار و طوائف الآثار في اخبار آل النبي ـ عليهم السلام ـ
34. الزاهي في رد الخوارج.
35. راحه الارواح.
36. التواريخ في اخبار الأمم من العرب و العجم.
37. الاخبار المسعوديه.
38. الرسائل.
39. احوال الامامه.
40. الهدايه الي تحقيق الولايه.
41. اثبات الوصيه لعلي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ.
وفات
سرانجام روح بلند متکلم، فيلسوف، فقيه و مورخ بزرگ اسلامي علي بن حسين مسعودي هذلي، پس از سال ها تحمل رنج و مشقت در راه تحصيل، تحقيق و کشف حقايق ديني و علمي، در تاريخ (346 هـ . ق) در شهر فسطاط (قاهره قديم) مصر به آسمان پر کشيد و به ملکوت اعلي پيوست. پيکرش در قبرستان معروف آن شهر به خاک سپرده شد.

[1]. تاريخ دقيق ولادت مسعودي مشخص نيست. آن چه مسلم است اين که وي در سال هاي نيمه دوم قرن سوم هجري متولد شده است و از روي نشانه ها چنين به دست مي آيد که سال تولد او حدود (260 هـ . ق) بوده است؛ زيرا وي در سال (300 هـ . ق) عازم سفري پژوهشي به بلاد مختلف اسلامي شد و بنابر تصريح شرح حال نويسان، وي در آن زمان مردي کامل بوده است و از طرفي او در حدود همان سال (300 هـ . ق) با برخي از بزرگان اسلام و اهل کتاب به مناظره و مباحثه علمي پرداخته است و مسلم است که عزم سفري طولاني و پرحادثه و توانايي علمي جز از يک مرد کامل که در حدود 40 سالگي محقق مي شود ـ صورت نمي پذيرد. بنابر اين مي توان حدث زد که مسعودي، حدود سال (260 هـ . ق) متولد شده است.
[2]. بابل يکي از شهرهاي باستاني کشور عراق است که پيشينه تاريخي آن به 2350 سال قبل از ميلاد مي رسد. اين شهر همواره آباد و مورد توجه پادشاهان و در نظر مردم مکاني مقدس به حساب مي آمده است. بابل هم اکنون در شمال شهر حله و در 12 کيلومتري آن و نيز در 90 کيلومتري جنوب شهر بغداد قرار گرفته است و خالي از سکنه بوده و تنها خرابه هاي آن به صورت آثار باستاني موجود است.
از سخناني مسعودي بر مي آيد که شهر بابل در چند قرن اول حيات اسلام، آباد بوده و سکنه فراوان داشته و تا آن زمان هنوز مورد توجه عام و خاص بوده است. (العراق قديماً و حديثاً، سعيد عبدالرزاق حسني، انتشارات دار الکتب، بيروت، ص 81. العقائد الفرق الدينيه، ص 12، هادي حسين حمود، المکتبه الوطنيه، بغداد).
[3]. اعيان الشيعه، ج8، ص 221؛ اثبات الوصيه، ص 5؛ العقائد و الفرق الدينيه، ص 12؛ ريحانه الادب، ج5، ص 307؛ جامع الرواه، ج1، ص 574، محمد اردبيلي، مجمع الرجال، ج3 و 4، ص 185؛ عنايت الله قهپايي، موسسه مطبوعاتي اسماعيليان و ... .
[4]. فوائد الرضويه، ص 277؛ منتهي المقال، ج4، ص 39؛ اعيان الشيعه، ج8، ص 233؛ رياض العلماء، ج4، ص 428؛ ريحانه الادب، ج5، ص 307 و ... .
[5]. ترجمه اثبات الوصيه، ص 5.
[6]. اعيان الشيعه، ج8، ص 220؛ ريحانه الادب، ج5، ص 307؛ اثبات الوصيه، ص 5؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ايران، ص 351؛ تأسيس الشيعه، ص 254 و ... .
[7]. امام حسين ـ عليه السلام ـ و ايران، ص 333.
[8]. تأسيس، الشيعه، ص 254؛ صحيفه (ضميمه روزنامه جمهوري اسلامي) ش 27، ص 50؛ اثبات الوصيه، ص 6؛ اعيان الشيعه، ج8، ص 222...
[9]. تأسيس الشيعه، ص 254.
[10]. تأسيس الشيعه، ص 254.
[11]. تأسيس الشيعه، ص 254.
[12]. تأسيس الشيعه، ص 254.
[13]. تأسيس الشيعه، ص 254؛ مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاينده، ج1، ص 6.
[14]. التنبيه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاينده، ص 27.
[15]. مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاينده، ج1، ص 6.
[16]. مروج الذهب، ج1، ص شش؛ العقائد و الفرق الدينيه، ص 36 تا ص 39.
[17]. روضات الجنات، ج4، ص 284؛ مجمع الرجال، ج3، ص 186؛ بهجه الآمال، ج6، ص 480.
[18]. صحيفه (ضميمه روزنامه جمهوري اسلامي)، ش 27، ص 50.
[19]. همان، ش 26، ص 11.
[20]. همان و انديشه اجتماعي متفکران مسلمان از فارابي تا ابن خلدون، ص 141.
[21]. همان، ص 99.
[22]. همان، ص 68.
علي كرجي - تلخيص از كتاب گلشن ابرار، ج 5، ص 23
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
*پست الکترونیک :
* متن نظر :