امروز:
يکشنبه 2 مهر 1396
بازدید :
1220
شيخ ابو جعفر طوسي
شـيـخ ابـوجـعفر طوسي، معروف به (شيخ الطائفه) از ستارگان بسيار درخشان جهان اسلام اسـت در فـقـه و اصول و حديث و تفسير و كلام و رجال تاليفات فراوان دارد اهل خراسان است در سـال 385 مـتولد شده و در سال يعني در سالگي به بغدادمهاجرت كرد و تا پايان عمر در عـراق مـانـد و پس از استادش سيد مرتضي علم الهدي،رياست علمي و فتوائي شيعه به او منتقل گرديد.
مدت پنج سال پيش شيخ مفيد درس خوانده است ساليان دراز از خدمت شاگرد مبرزشيخ مفيد، سـيد مرتضي بهره مند شده است استادش سيد مرتضي در سال 436درگذشت و او 24 سال ديگر پـس از اسـتـادش در قـيـد حيات بود دوازده سال بعد از سيددر بغداد ماند، ولي بعد به علت يك سـلسله آشوبها كه خانه و كاشانه اش به تاراج رفت،به نجف مهاجرت كرد و حوزه علميه را در آنجا تاسيس كرد و در سال460 در همانجادرگذشت قبرش در نجف معروف است شيخ طوسي كتابي در فقه دارد به نام النهايه كه در قديم الايام كتاب درسي طلا ب بوده است كتاب ديگري دارد به نام المبسوط كه فقه را وارد مرحله جديدي كرده است و در عصر خودش مشروح ترين كتاب فـقـهـي بـوده اسـت كـتـاب ديـگري دارد به نام الخلاف كه در آنجا هم آرا فقها اهل سنت را بيان كرده، و هم راي شيعه را شيخ طوسي كتابهاي ديگري نيز در فقه دارد، قدما تا حدوديك قرن پـيـش، اگر در فقه شيخ را به طور مطلق مي گفتند، ( منظور آنان ) شيخ طوسي بود و اگر شيخان مي گفتند مقصود شيخ مفيد و شيخ طوسي بوده است.
شيخ طوسي يكي از چند چهره معروفي است كه در سراسر فقه نامشان برده مي شودخاندان شيخ طـوسي تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند پسرش شيخ ابوعلي ملقب به مفيد ثاني، فقيه جـليل القدري است و بنا بر نقل مستدرك (ج 3، ص 498) او كتابي دارد به نام امالي و كتاب النهايه پدرش را نيز شرح كرده است.
مطابق نقل كتاب لؤلؤة البحرين دختران شيخ طوسي نيز فقيهه و فاضله بوده اند شيخ ‌ابوعلي فرزندي دارد به نام شيخ ابوالحسن، بعد از پدرش مرجعيت و رياست حوزه علميه به او منتقل گـرديـد و بنا بر نقل ابن عماد حنبلي در كتاب شذرات الذهب في اخبار من ذهب (ج 4، ص 126 و 127) در زمان اين فرد بزرگ، زاهد و عالم، بوده است عماد طبري گفته است اگر صلوات بر غير انبيا روا بود، من بر اين مرد صلوات مي فرستادم او (پسر شيخ) در سال 540 درگذشته است. [1]
ولادت:
فقيه بزرگوار، محدث كبير، مفسر نامي، دانشمند پرآوازه، شيخ الطائفه،ابوجعفر محمد بن حسن بـن علي طوسي، در رمضان سال 385 ه ق در شهر طوس خراسان ديده به جهان گشود پس از طي تـحـصيلات مقدماتي در زادگاه خود، در سال408 ه ق هنگامي كه 23 ساله بود، به بغداد عزيمت نمود.
در آن هـنـگـام ريـاسـت مذهب جعفري در زمان غيبت امام زمان (عج) با شيخ ‌بزرگوار و بزرگ پـرچـمـدار شـيعه، محمد بن محمد عكبري بغدادي، معروف به شيخ ‌مفيد بود پس شيخ طوسي ملازمت او را اختيار كرد و شاگردي او را پذيرفت و تا پايان زندگي او از محضرش بهره ها برد.
در هـمـيـن زمـان از مـحضر مشايخ ديگر، مانند: حسين بن عبيد اللّه غضايري (م 411)، ابن جنيد اسكافي (م 381) و احمد بن محمد بن موسي معروف به ابي الصلت اهوازي نيز كسب فيض نمود.
وي بـه عـلـت هوش سرشار و ذكاوت فوق العاده اش مورد توجه استادبزرگوارش شيخ مفيد قرار گرفت بدين جهت اكثر اوقات را با شيخ به سر مي برد تااينكه در رمضان سال 413 ه ق شيخ مفيد بـه جـوار رحـمـت الـهـي شتافت پس از رحلت اين مجتهد سترگ شيعه، رياست مذهب شيعه به دانـاترين و والامقام ترين شاگردش يعني سيد مرتضي علم الهدي (برادر سيد رضي، گردآورنده نـهـج الـبـلاغه) رسيد بدين خاطر شيخ طوسي بدو پيوست و از علوم الهي سرشاري كه از زبان او جاري مي گرديد، مستفيض شده و از چشمه گواراي علم و دانش او سيراب و بهره مند گشت.
سـيـد مرتضي نيز كه در او لياقت و استعداد كامل را ديده بود، او را مورد عنايات و توجهات خاصه خـود قـرار داده و او را بـه تدريس واداشت و مقرري قابل توجهي (12 دينار در ماه) براي او تعيين نمود بدين ترتيب شيخ طوسي 23 سال نيز درملازمت آن عالم بزرگوار به سر برد تا اينكه سيد در ربيع الاول سال 436ه ق، در سن81 سالگي درگذشت.
بعد از رحلت آية اللّه سيد مرتضي علم الهدي، رهبري و پرچمداري شيعه به شيخ طوسي رسيد در ايـن هـنـگام منزل شيخ در محله كرخ بغداد، پناهگاه و مقصد ومقصود مسلمانان بود جهت درك محضر او علما و دانشمندان بسياري از سراسرسرزمين اسلامي، قصد بغداد را مي نمودند تا افتخار مـجـالـسـت و شـاگردي او را دريابندو از چشمه خروشان علم الهي كه بر زبان او جاري مي شد، استفاده برند.
بـدينگونه شماره شاگردان وي از فقها و مجتهدين و علما شيعه، به بيش ازسيصد تن رسيد و در همان وقت چند صد نفر از علماي اهل سنت نيز از محضر اواستفاده مي كردند.
گفتار نجاشي:
نجاشي (متوفي 450 ه ق)، معاصر او در شان شيخ مي نويسد:.
ابوجعفر محمد بن حسن بن علي طوسي، بزرگي از اصحاب ما، ثقه، عين ازشاگردان استاد ما ابوعبداللّه (مفيد) مي باشد او تاليفاتي دارد يكي از آنها تهذيب الاحكام و آن كتاب بس بزرگي است، و ديگري الاستبصار ـ النهايه ـ المفصح (درامامت) ـ مالايسع المكلف الاخلال به كتاب العدة (در اصـول فـقـه) ـ كـتـاب الـرجـال مـن روي عن النبي (ص) و عن الائمه (ع) ـ كتاب فهرست كـتـب الـشيعه و اسامي المصنفين ـالمبسوط (درفقه) ـ مقدمه اي درمدخل علم كلام ـ الايحاز (در ارث) ـ مـسـالة في العمل بخبر الواحد ـ كتاب مايعلل و ما لايعلل ـ كتاب الجمل والعقود ـ تلخيص الـشـافـي (درامـامـت) ـ مـسـالـة فـي الاحوال ـ كتاب التبيان في تفسير القرآن ـ شرح المقدمة ـ رياضة العقول ـ تمهيد الاصول، و شرح جمل العلم والعمل. [2]
آثار و تاليفات:
شـيخ آقا بزرگ تهراني، در مقدمه تفسير التبيان تاليف شيخ طوسي، از 48كتاب وي نام برده است اين كتابها را مي توان در موضوعات زير دسته بندي نمود:
1 ـ تفسير قرآن 3 كتاب.
2 ـ فقه و احكام 11 كتاب.
3 ـ اصول فقه2 كتاب.
4 ـ اخبار و احاديث 3 كتاب.
5 ـ رجال و درايه 3 كتاب.
6 ـ كلام و عقائد 16 كتاب.
7 ـ ادعيه و مناجات 5 كتاب.
8 ـ مقتل و تاريخ 2 كتاب.
9 ـ پاسخ مسائل 3 كتاب. [3]
برخي از عناوين كتابها به اين قرار مي باشد:.
النهايه ـ الخلاف ـ المبسوط ـ عدة الاصول ـ تفسير التبيان ـ تلخيص الشافي ـالغيبة ـ الفهرست ـ رجال ـ مصباح المتهجد و.
1 ـ الـنـهـايـة: اين كتاب كه يكي از نخستين آثار شيخ است وي فتاواي خود را درمسائل فقهي به عـبـارات و روايات نوشته و مسائلي را كه درباره آن روايت يا حديثي نيافته است متعرض نگرديده است اين كتاب تا عصر محقق همانند شرائع محقق مطرح بود.
2 ـ المبسوط: بر خلاف نهايه، اگر چه كتابي است فقهي، ولي در آن شيخ اجتهادنموده و مسائل را بـا ديـد كلامي و اصولي بررسي كرده و فتوا داده است اين كتاب فتاواي اجتهادي شيخ مي باشد از كتابهاي ديگر شيخ اين كتابها را مي توان نام برد:.
3 ـ الخلاف: در اين كتاب مباحث اخلاقي و موارد مورد اتفاق فريقين را بازگوكرده است.
مـفـصـح (در امـامت)، لايسع المكلف الاخلال به (در اصول)، عدة الاصول (در علم اصول)، الرجال كه نام رجالي است كه از اصحاب پيامبر اكرم (ص) و ياران ائمه معصومين (ع) روايـت كرده اند فهرست كه فهرست كتب شيعه ونام مؤلفان آنها مي باشد مقدمه در علم كـلام، ايـجاز در فرائض رساله، مساله درعمل به خبر واحد رساله مايعلل و مالايعلل، كـتاب رياض العقول كه شرح مقدمه و در علم كلام است تمهيد الاصول كه شرح جمل الـعـلم و العمل سيد مرتضي علم الهدي است كتاب جمل العلم و العمل، كتابهاي عقود و تلخيص الشافي درامامت كتاب التبيان در تفسير قرآن تفسير التبيان در20 مجلد قرار دارد ايـن كـتـاب در سـالـيـان اخـيـر بـه صـورت 10 مـجلد به چاپ رسيده است اين تفسير نخستين تـفـسيراستدلالي شيعه است زيرا قبل از آن كتابهاي تفسيري شيعه همگي روائي (يعني مجموعه روايات و احاديث پيرامون آيات) بودند.
ايـن ابـتـكار شيخ، بعدها پي گيري شد و بدين ترتيب يك سري از ارزشمندترين تفاسير استدلالي شـيـعـه بـه وجود آمد از جمله تفسير مجمع البيان طبرسي در 10جلد، تفسير گازر، تفسير المنهج، تفسير خلاصة المنهج، تفسير ابوالفتوح رازي واخيرا تفسير الميزان و تفسير نمونه و دهها تـفـسـير ديگر كه ما در كتاب طبقات مفسران شيعه در مجلدات پنجگانه شرح و تفيل آنها را داده ايم.
ديگر كتابهاي شيخ عبارتند از:
رساله در تحريم فقاع (آب جو).
مسائل دمشقيه (كه دوازده مساله است).
مسائل حلبيه.
مسائل حائريه.
مسائل الياسيه (كه صد مساله است).
مسائل جيلانيه (كه 24 مساله است).
مسائل در فرق ميان نبي و امام.
رساله نقض بر ابن شاذان.
رساله مختصر (در ادعيه و مناسك حج).
رساله مسائل ابن براج.
كـتـاب مـختصر مصباح المجتهد (در ادعيه كه همانند مفاتيح الجنان ثقة المحدثين شيخ عباس قمي رايج بين مردم بوده است).
كتاب انس التوحيد (در ادعيه).
كتاب الاقتصار فيما يجب علي العباد.
كتاب مختصر المصباح.
كتاب اخبار مختار بن ابي عبيده ثقفي.
كتاب مقتل الحسين (در حادثه دلخراش كربلا).
كتاب اختيار الرجال كشي.
كتاب مجالس (در اخبار و احاديث).
كتاب هدايه المسترشد و بصيرة المتعبد.
كتابي در اصول و عقايد و كلام.
مسائل رازيه در وعيد.
مسائل فارسيه (در آيات قرآن).
و كتاب الغيبة كه در مورد زندگاني حضرت ولي عصر بقية اللّه الاعظم نوشته شده است و يكي از مـحـكم ترين و استدلالي ترين كتب شيعه تا زمان خود شيخ و حتي امروز مي باشد در اين كتاب به تـمـامي سؤالات و اشكالات مخالفين در مورد غيبت،تولد و طول عمر حضرت مهدي (عج) پاسخ داده شده است اين كتاب در سالهاي اخير به فارسي ترجمه شده است، ولي اينك ناياب مي باشد.
مقام و موقعيت شيخ طوسي:
شـيـخ مفيد كه استاد شيخ طوسي است، نخستين شخصيت علمي در شيعه است كه علم كلام را تنظيم و تبويب نمود و آن را به عظمت و اعتبار خود رسانيد شيخ ‌طوسي نيز اكثر كتب خود را در عـلم اصول و عقايد با بيانات كلامي درآميخته است اين كار شيخ به علماي ديگر نيز جرات داد كه تـفـسـير قرآن را با مشربهاي عقيدتي وفكري گوناگوني عرضه بدارند بدين ترتيب پس از شيخ، تـفـاسـيـري بـا مـشـربهاي فلسفي و عرفاني و علمي به وجود آمد كه تاثير مهمي در تغيير افكار مسلمين باقي گذاشت.
يـكـي ديـگـر از تاثيرات و ابتكارات شيخ طوسي، استفاده از احاديث اهل سنت واستنتاج از مسائل كلامي آنان مي باشد اين استفاده باعث ورود فرهنگ اهل سنت دركتب شيعه و انتقال آرا شيعه به ديـگـران بود تفاسير مهمي چون مجمع البيان و تفسيرابوالفتوح رازي نيز از اين تاثير فرهنگي در امان نمانده و يك سري مسائلي را كه مورداختلاف و يا انكار شيعيان مي باشد، در متن خود آوردند كـه اخـيـرا عـالـم وارسـته ومجاهد، علا مه مرتضي عسكري با تحقيقات سي ساله خود ريشه اين كجرويها رايافته و آنها را افشا نمود كه تحقيقات ايشان در جاي خود ارزشمند مي باشد. [4]
مجتهدي كه مرجعيت مجتهدان را داشت:
از خـصـوصـيات ديگر شيخ طوسي آن است كه تا مدت طولاني فقهاي شيعه راتحت تاثير آرا خود قرار داد، به طوريكه هيچ يك از فقها جرات نيافتند كه در برابرآرا فقهي شيخ، نظريات خود را ابراز نـمـايـنـد الـبـتـه ايـن مـسائل باعث ركود تكامل فقهي در برهه اي از زمان گرديد، ولي بعدها با درخششي كه برخي از فقها از نسل آن بزرگ فقيه نمودند، اين سد شكسته گرديد و آرا و نظريات فـقـهي جديد در عرصه زندگي مسلمانان طلوع و تجلي نمود و افكار و آرا جديد فقهي در عرصه زنـدگـي مردم تابش نمود و اين يك حادثه تاريخي درك موقعيت شيخ طوسي را براي ما تسهيل مـي نمايددر درك عظمت وي كافي است در نظر داشته باشيم كه تا سالها بعد از وي با وجودانبوه دانـشمندان شيعه، هيچ عالمي توفيق نيافت كه شخصيت علمي و موقعيت او راتحت الشعاع خود قرار دهد در علوم كلامي و فلسفي و معقول و منقول، تا ظهورخواجه نصير الدين طوسي (متوفي 672) و علا مه بي مانند حسن بن يوسف مطهرحلي (متوفي 726)، هيچ كس ياراي برابري با عقايد كـلامـي وي را نـداشـت در تـفـسـيرقرآن تا پيش از مجمع البيان امين الاسلام طبرسي (متوفي 548) هـيـچ كـتاب تفسيري همتاي التبيان او وجود نداشته است مجمع البيان نيز همچنانكه مؤلفش گويد، ازدرياي بي كران معارف تبيان اقتباس نموده و خوشه هايي چيده است.
در فـقه و اصول نيز تمام فقهاي بعد از او، ناقل فتاواي وي بوده اند و به احترام فقاهت و دانش او از خـود راي و نـظـري ابـراز نـمـي داشتند تا اينكه محمد بن ادريس حلي (متوفي 598) برخاست و اجتهاد و مكتب فقهي شيعه را با جرات و تهور خاصي ازحالت ركود موجود و وضع يكنواخت بيرون آورد.
وفات:
شـيخ بزرگوار ما در شب دوشنبه بيست و دوم ماه محرم سال چهارصد وشصت به رحمت ايزدي پـيـوست در نجف اشرف در خانه خويش به خاك سپرده شداكنون خانه او مسجد شده است بدين تـرتـيـب جهان اسلام يكي از بزرگترين ونامورترين فقيهان خود را از دست داد شخصيتي كه در تـاريخ كمتر به نظير او درجامعيت برخورده ايم و هنوز فقهاي ما از پرتو وجود او برخوردار هستند. [5]

[1] . نـگـارش و تـهـيـه اين مقاله، توسط آقاي جهانشاه دارستاني دانشجوي دانشگاه علم و صنعت گروه 88صورت گرفته است .
[2] . رجال نجاشي، ص 403، چاپ جامعه مدرسين قم .
[3] . مقدمه التبيان، تاليف حاج آقا بزرگ تهراني .
[4] . يادنامه هزاره شيخ طوسي، تاليف علي دواني، مقدمه .
[5] . مقاله شيخ آقا بزرگ تهراني به نقل از مقدمه ترجمه الغيبه شيخ طوسي (به نام تحفه قدسي) .
عقيقي بخشايشي - تلخيص از كتاب فقهاي نامدار شيعه، ص 70
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :