امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
2202
حسن بن زين الدين
ولادت و زادگاه
ابو منصور حسن بن زين الدين، فرزند شهيد ثاني، معروف به صاحب معالم، در سال (959 هـ . ق) در روستاي جباع از توابع جبل عامل لبنان به دنيا آمد. پدرش مي پنداشت اين فرزند زنده نمي ماند؛ زيرا پيش از اين چند فرزند خود را از دست داده بود.[1]
ابو منصور در مورد تولد خود مي نويسد:
«مولد بنده نيازمند به عفو خداي بي نياز و بخشنده، حسن بن زين الدين بن علي بن احمد بن جمال الدين بن تقي الدين در دهه آخر از ماه مبارک رمضان سال (595 هـ . ق) اتفاق افتاده است.
ميرزا عبدالله افندي اصفهاني در مورد تولد ايشان مي نويسد:
« ... صاحب معالم به خط خود مي نويسد: پدرم پس از تواريخ منوط به برادرانم چنين نوشته: برادر او ابو منصور حسن ملقب به جمال الدين در آغاز شب جمعه، هفدهم ماه مبارک رمضان سال 959 هجري در حالي متولد شد که خورشيد در سوم درجه ميزان و برج طالع آن عقرب بوده است.»[2]
شهيد ثاني به شاگرد، سيد علي صائغ علاقه زيادي داشته و پيوسته آرزومند بوده است که خداوند به او فرزندي کرامت فرمايد تا تحت نظر او تربيت شود. آرزوي شهيد برآورده شد و شيخ حسن تحت تربيت ايشان قرار گرفت.[3]
خاندان
نسب پدر صاحب معالم (شيخ زين الدين) معروف به شهيد ثاني و اجداد بزرگوارش که همگي از دانشوران بوده اند تا «شرف النحاريري» بدين شرح است:
«علي بن احمد بن محمد بن علي بن جمال الدين بن تقي الدين بن صالح بن شرف النحاريري الجباعي الشامي»[4]
استادان
شيخ حسن به مدت چهار سال و به قولي هفت سال تحت تربيت عالمانه پدر بزرگوارش قرار گرفت. پس از شهادت پدر چند سالي نيز در زادگاه خود به سر برد و از محضر عالمان فرهيخته آن ديار استفاده کرد.
استادان او در لبنان عبارتند از:
1. سيد علي صائغ.
2. سيد نور الدين علي موسوي.
3. شيخ احمد بن سليمان نباطي عاملي.
4. شيخ حسين بن عبدالصمد حارثي همداني.
5. ملا عبدالله يزدي،
استادان او در نجف عبارتند از:
1. ملا عبدالله يزدي؛
2. مقدس اردبيلي
شاگردان
شيخ بعد از رسيدن به کمالات علمي وقتي به زادگاه خويش برگشت شاگردان زيادي تربيت نمود که بسياري از آن ها عالمان بزرگي بودند. به نام بعضي از آن ها اشاره مي شود:
1. نجيب الدين علي بن محمد بن مکي عاملي جبيلي.
2. سيد نورالدين علي موسوي، معروف به نورالدين صغير.
3. شيخ محمد، پسرش.
4. شيخ علي، پسر ديگرش.
5. سيد نجم الدين بن محمد حسيني عاملي سکيکي.
6. سيد علي حسيني عاملي.
7. شيخ عبدالسلام حر عاملي مشغري.
8. شيخ محمد حر عالمي مشغري.
9. سيد محمد حسيني عاملي.
10. علي بن محمد حر عاملي مشغري.[5]
ويژگي هاي اخلاقي
1. بي اعتنايي به دنيا
نقل شده است که صاحب معالم آذوقه بيش از يک هفته خود را جمع نمي کرد، تا بدين وسيله با بينوايان همدردي کرده و خود را شبيه ثروت اندوزان نکرده باشد.
2. عشق به حضرت ولي عصر ـ عجل الله تعالي و فرجه الشريف ـ
سالي که صاحب معالم به مکه مکرمه مشرف شد به همراهان خود گفت:
اميدوارم امسال به زيارت حضرت ولي عصر ـ عجل الله تعالي و فرجه الشريف ـ نائل شوم، زيرا آن حضرت هر سال به مکه مشرف مي شود.
در عرفات از يارانش خواست که او را در خيمه تنها بگذارند تا به دعا و امور مربوط به آن روز بپردازد. او در حالي که به راز و نياز با خداي خود مشغول بود مرد ناشناسي وارد خيمه شد و سلام کرد و نشست. صاحب معالم از ديدار آن بزرگوار چنان مبهوت شد که نتوانست سخني بگويد. حضرت سخناني بر او فرموده بود که او فراموش کرده بود. وقتي حضرت از خيمه خارج شد او با تني لرزان و شگفت زده بيرون آمد و براي دوستانش تعريف کرد:
« ... وي به گمانم همان آيت حق و همان نهايت آروزي من بود. از خيمه به دنبال او خارج شدم ولي متأسفانه کسي را نديدم.[6]
ويژگي هاي هنري
شيخ حسن علاوه بر مراتب علمي و اخلاقي صاحب برخي ويژگي هاي هنري نيز بود. ميرزا عبدالله افندي اصفهاني مي نويسد:
خط او در کمال خوبي و ارزندگي بوده است.[7]
وي شعر را در کمال زيبايي و سلاست مي گفت. اشعار زير نمونه اي از سروده هاي اوست:
عجبت ليمت العلم يترک ضايعا
و يجهل ما بين البريه قدره
و قد وجبت احکامه مثل ميتهم
وجوبا کفائيا محقق امره
فذا ميت حتم علي الناس ستره
و ذا ميت فرض علي الناس نشره
تعجب من از اين است که چرا دانش مانند مرده اي در ميان مردم نابود گرديده و کسي پي به ارزش آن نمي برد. با آن که توجه به چنين ميتي مانند مرده هاي ديگران واجب کفايي است و همچنان که بر مردم لازم است مرده اي را که مي بينند به زودي دفنش کنند؛ علم هم که حکم مرده را پيدا کرده بر مردم لازم است نشرش دهند.
آري دلم همراه کاروان است و بدنم در سرزمين عراق اقامت نموده و شگفت اين جاست که شخصي در حال، زنده بماند که برخي از آن کوچ کرده و بعضي از آن باقي مانده باشد.
بدن من در درياي رنجوري فرو رفته و تيرگي همه جا را فرا گرفته بود.
ديري نخواهد پاييد که صبر و شکيبايي از کف من بيرون خواهد رفت. زيرا به شدت از جدايي ناراحتم و آتش اشتياقم زبانه مي کشد.[8]
از نگاه دانشوران
صاحب أمل الآمل:
معظم له عالمي فاضل و عاملي کامل و متبحري محقق و ثقه اي فقيه و موجهي نبيه و محدثي جامع فنون و اديبي شاعر و پارسايي عابد و جليل القدر و کثير المحاسن و يکتاي دهر و از ديگران به فقه و حديث و رجال داناتر بوده است.[9]
از ديدگاه سيد علي خان کبير:
صاحب معالم يکي از اجلاي مشايخ است که رياست ملت و مذهب شيعه را به عهده داشته و او را روشن کننده راه و بيان کننده واجبات و سنن و درياي دانشي بوده که به ديگران به فيض مي رسانده و جامع فضايل بي پايان بوده که کم و کاست نداشته است. او محققي است که قلم، تاب نوشتن مراتب او را ندارد و مدققي است که آوازه دقت او همه جا را فرا گرفته است. او به همه فنون متفنن بوده و پدران و فرزندان به وجود او مي باليده اند. در استوار ساختن قواعد شريعت جايگزين پدرش به شمار مي آمده و با آثار خويش سينه ها را از علوم گشادگي داده، حله هايي از نور دانش براي نشر آن به دست با برکت خود بافته و نقاب از چهره آن برداشته و گوش هاي تيز شنو را به گوهر هاي غلطان کمالات خود، شنوايي و زينت بخشيده و طالبان علم را از جوايز گرانبهاي دانش خود بهره ور فرموده است. در فن ادب بوستاني سبز و خرم بوده و زمام سجع و قافيه را با کمال شهامت در اختيار گرفته و گوهر هاي غلطان کلمات را به رشته نظم در آورده و نيک را از بد و زيبا را از نازيبا جدا ساخته است.[10]
آثار
صاحب معالم داراي آثار زيادي بوده که به برخي از آن ها اشاره مي شود:
1. منتقي الجمان في احاديث الصحاح و الحسان در حديث؛
وي در اين اثر از ميان انواع حديث، به حديث صحيح و حسن اکتفا نموده و اين کتاب را به سبک «الدرر المرجان» علامه حلي تأليف کرده است. ايشان در اين کتاب، مخصوصاً درباره اخبار، روش دشواري را انتخاب کرده که با توجه بدان، حداکثر اخبار اماميه از اعتبار مي افتند. از بين ابواب فقهيه اين کتاب که دو جلد، به غير از عباداتش تدوين نشده است.[11]
2. التحرير الطاووسي در رجال؛
صاحب معالم اين کتاب را از کتاب «حل الاشکال في معرفه الرجال» نوشته سيد جمال الدين احمد بن موسي بن طاووسي الحسني استخراج کرده است. سيد بن طاووس کتابي در رجال تأليف کرد و اسم آن را «حل الاشکال في معرفه الرجال» گذاشت و آن چه در کتابهاي پنج گانه رجالي (رجال نجاشي، فهرست الطوسي و رجال او، الضعفا ابن غضائري، اختيار از کتاب کشي شيخ طوسي) بود در اين کتاب جمع کرد. صاحب معالم وقتي به اين کتاب دست يافت و آن را مشرف به تلف شدن ديد تصميم به ترميم و باز نويسي آن گرفت و مطالب و حواشي که حاوي فوائد زيادي بود بر آن اضافه کرد. نسخه اي از اين کتاب به خط شاگردش، شيخ موسي بن علي الجبعي در کتابخانه آستان قدس رضوي موجود است.[12]
3. جواب المسائل المدنيات؛
اين کتاب پاسخ سه سوال سيد محمد بن جوبير از صاحب معالم است. در سوال اول آمده: آيا خمس در زمان غيبت حلال است؟ آيا پرداخت آن واجب نيست و مطالبي که مربوط به اين مسئله است در سوال دوم آمده: آيه غيبت کردن از مخالفان جايز است و مطالب مربوط به مسئله غيبت. سوال سوم در اصل کتاب نيامده است.[13]
4. مناسک حج؛
ظاهرا صاحب معالم اين کتاب را در راه مکه نوشته است و آن را با آداب سفر شروع کرده و سپس آداب مدينه منوره را آورده است. اين کار وي خلاف عادت متعارف بوده؛ چون عالمان ديگر، اعمال مدينه را در آخر ذکر مي کرده اند و او در اين باره معذور بوده چون مدينه را قبل از مکه مکرمه زيارت کرده بود. روش او اين طور بوده که اول حکم را متذکر شده، سپس دليل آن را از اخبار صحيحه يا حسنه مي آوردند. همان طوري که سيد محسن امين گفته ـ نسخه اي از اين کتاب پيش من است ـ به اين کتاب در جبل عامل مي توان دست يافت. ظاهرا اين کتاب دچار آتش سوزي شده و صفحاتي از اول و آخر آن سوخته است.
5. حاشيه بر مختلف؛
حاشيه مبسوطي است بر کتاب مختلف علامه حلي که در يک جلد قرار گرفته است. نسخه اي از آن به خط مؤلف در نزد صاحب «تکمله أمل الآمل» سيد حسن صدر موجود است.
6. مشکات القول السديد در اجتهاد و تقليد؛
اين کتاب در معني اجتهاد و تقليد است.
7. ديوان اشعار؛
اين ديوان را شاگردش شيخ نجيب الدين علي بن محمد بن مکي عاملي جمع آوري کرده است.
کتاب معالم الدين و ملاذ المجتهدين
کتاب معالم از مشهورترين تصانيف شيخ حسن است که بدين وسيله صاحب معالم شناخته شد و در تاريخ ماندگار گشت. معالم از يک مقدمه و دو قسمت مهم اصول و فقه تشکيل شده بود که به مرور زمان قسمت فقه آن جا شده و قسمت اصولش مورد توجه دانشوران در تدريس قرار گرفته است.
مقدمه اين کتاب داراي يک خطبه بسيار ارزشمند است و شامل دو مقصد و يک خاتمه نيز هست. مقصد اول درفضل علم و عالمان و آن چه که بر آن ها واجب است نوشته شده به ضميمه سي و نه حديث و نصوص قرآني.
مقصد دوم درباره نه مطلب اصولي است که نويسنده آراي خاص خودش را ضميمه آن ها کرده به اضافه مجموعه اي از آراي با ارزش دانشوران ديگر.
و اما خاتمه کتاب در مورد تعادل و تراجيح است.
صاحب معالم تاريخ فراغت از اين اثر مهم را چنين ضبط کرده است: «شب يکشنبه، ربيع الثاني، سال 994 هجري».
حاشيه ها و شروح زيادي بر معالم نوشته شده است که برخي از آن ها عربي و برخي فارسي، برخي مبسوط و برخي مختصر، برخي مستقل و برخي هامش، برخي لفظي و برخي استدلالي، برخي خطي است و تعدادي هم چاپ شده است.
از مهمترين اين حاشيه ها مي توان به حاشيه پسرش شيخ محمد، سلطان العلما، شيخ صالح مازندراني، شيخ مدقق شيرواني، شيخ محمد تقي اصفهاني، شيخ محمد طه نجف، سيد بحر العلوم، شيخ مصطفي اعتمادي و ... اشاره کرد.[14]
فرزندان
صاحب معالم دو فرزند داشت که هر دو از معظم له اجازه اجتهاد داشتند. آن دو بزرگوار يکي ابوجعفر محمد، پدر شيخ علي و ديگري شيخ زين الدين اند که هر دو از دانشمندان معروف اين سلسله اند.
يکي ديگر از پسرانش شيخ ابوالحسن علي است که تا به حال اثري از او به دست نيامده، و در تراجم و فهرست ها فقط از او نام برده شده است.[15]
وفات
صاحب معالم پس از سال ها تلاش و کوشش خستگي ناپذير در راه اسلام سرانجام در اول محرم سال (1011 هـ . ق) در 52 سالگي در زادگاه خود به رحمت ايزدي پيوست.
افندي صاحب «رياض» مي نويسد:
به خط شيخ علي سال ارتحال او را به جوار رحمت خدا چنين يافتم. صاحب معالم سال (1011) هجري به جوار رحمت يافت.[16]

[1]. روضات الجنات، مير محمد باقر خوانساري، ج3، ص 78 و 79، ترجمه شيخ محمد باقر ساعدي، اسلاميه تهران.
[2]. رياضا علملا و حياض الفضلاء، ميرزا عبدالله افندي اصفهاني، ج1، ص 269، ترجمه شيخ محمد باقر ساعدي.
[3]. همان، پاورقي، ص 265.
[4]. مقدمه معالم، ص 5، شرح و تعليق از عبدالحسين محمد علي بقال، انتشارات کتابخانه آيه الله مرعشي نجفي.
[5]. مقدمه معالم، ص 54 - 59.
[6]. ترجمه روضات الجنات، ج3، ص 73 و 74.
[7]. ترجمه رياض العلما، ج1، ص 269.
[8]. ترجمه روضات الجنات، ج3، ص 73 و 74.
[9]. ترجمه رياض العلما، ج1، ص 255 ـ 265.
[10]. همان.
[11]. ترجمه روضات الجنات، ج3، ص 76.
[12]. مقدمه معالم، ص 63 ـ 68.
[13]. مقدمه معالم، ص 63 ـ 68.
[14]. مقدمه معالم، ص 61 و 62.
[15]. ترجمه روضات الجنات، ج3، ص 57.
[16]. ترجمه رياض العلما، ج1، ص 266.
مجيد محبوبي - تلخيص از كتاب گلشن ابرار، ج 5، ص 112
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :